Uprawnienie – termin prawniczy używany do określania korzystnej sytuacji prawnej określonego podmiotu, wyznaczonej przez obowiązujące normy prawne. Pojęcie to jest wieloznaczne: w zależności od przyjętej aparatury pojęciowej może oznaczać w szczególności możliwość domagania się określonego zachowania od innego podmiotu, element prawa podmiotowego albo – w szerszym języku prawniczym – inne prawnie doniosłe możliwości działania.

W jednym z rozpowszechnionych ujęć, zwłaszcza w prawie cywilnym, uprawnienie jest wyróżnionym elementem prawa podmiotowego – przeważnie chodzi o bliższe wyznaczenie zachowania objętego prawem podmiotowym. Do takich sytuacji zalicza się m.in. roszczenia, uprawnienia kształtujące oraz zarzuty.

W analitycznej teorii prawa pojęcie uprawnienia wymaga odróżnienia od takich kategorii, jak obowiązek, wolność prawna, kompetencja, możność prawna czy prawo podmiotowe. Zygmunt Ziembiński wskazywał, że nie każdej normie nakładającej obowiązek na jeden podmiot odpowiada uprawnienie innego podmiotu oraz że termin „uprawnienie” bywa w języku prawniczym używany do oznaczania różnych, strukturalnie odmiennych sytuacji prawnych.

Wieloznaczność pojęcia

Słowo „uprawnienie” nie ma w prawoznawstwie jednego powszechnie przyjętego znaczenia. Może być używane:

w znaczeniu wąskim – na oznaczenie sytuacji podmiotu, któremu ze względu na obowiązek innego podmiotu przysługuje możliwość domagania się określonego zachowania; jako nazwa jednego z elementów złożonego prawa podmiotowego; w znaczeniu szerokim – jako zbiorcze określenie różnych korzystnych sytuacji prawnych, obejmujących niekiedy także wolność prawną lub kompetencję.

Ostatnie z tych znaczeń jest najmniej precyzyjne. Posługiwanie się słowem „uprawnienie” jako wspólną nazwą dla roszczenia, wolności i kompetencji może zacierać różnice między obowiązkami odpowiadającymi tym sytuacjom oraz między skutkami prawnymi zachowania podmiotu uprawnionego.

Uprawnienie a obowiązek

Uprawnienie jest często analizowane w relacji do obowiązku. W najprostszym przypadku, jeżeli norma nakazuje podmiotowi B zachować się w określony sposób wobec podmiotu A, a sytuację A ujmuje się jako możliwość domagania się tego zachowania, mówi się, że A jest uprawniony, natomiast B jest zobowiązany.

Przykładowo, jeżeli z określonego stosunku prawnego wynika obowiązek dłużnika zapłaty oznaczonej sumy wierzycielowi, to obowiązkowi dłużnika odpowiada roszczenie wierzyciela o spełnienie świadczenia.

Nie każdy obowiązek prawny musi jednak tworzyć po stronie innego, oznaczonego podmiotu odpowiadające mu uprawnienie. Norma może nakładać obowiązek ze względu na interes publiczny albo chronić pewien stan rzeczy bez wskazania podmiotu, któremu przysługiwałoby roszczenie o realizację tego obowiązku.

Z tego względu twierdzenie, że każdemu obowiązkowi odpowiada czyjeś uprawnienie, wymaga dodatkowych założeń co do znaczenia słowa „uprawnienie”.

Roszczenie

Roszczenie jest szczególnym rodzajem sytuacji prawnej, w której określony podmiot może domagać się od innego podmiotu oznaczonego zachowania, a temu drugiemu podmiotowi odpowiada obowiązek zachowania się w wymagany sposób.

Relacja ma wówczas charakter dwustronny:

uprawnienie A do zachowania B → obowiązek B wobec A

Roszczenie jest zatem relacyjną sytuacją prawną – jego pełne określenie wymaga wskazania co najmniej podmiotu uprawnionego, podmiotu zobowiązanego oraz zachowania będącego przedmiotem obowiązku.

W języku prawa cywilnego roszczenie stanowi jeden z najczęściej wyróżnianych elementów prawa podmiotowego.

Uprawnienie jako element prawa podmiotowego

Prawo podmiotowe jest pojęciem szerszym od pojedynczego uprawnienia. Może obejmować zespół powiązanych sytuacji prawnych przysługujących określonemu podmiotowi ze względu na określony interes lub funkcję regulacji.

Wśród uprawnień składających się na prawa podmiotowe wyróżnia się w szczególności:

roszczenia – możliwość domagania się od oznaczonego podmiotu określonego zachowania; uprawnienia kształtujące – możliwość doprowadzenia przez własne zachowanie do powstania, zmiany albo ustania określonej sytuacji prawnej; zarzuty – możliwość przeciwstawienia się dochodzeniu określonego roszczenia przez powołanie się na przewidzianą prawem okoliczność.

Klasyfikacja ta jest charakterystyczna zwłaszcza dla cywilistycznego sposobu opisywania prawa podmiotowego. W teorii prawa poszczególne elementy mogą być rekonstruowane za pomocą bardziej podstawowych kategorii obowiązku, wolności i kompetencji.

Uprawnienie a wolność prawna

Wolność prawna oznacza sytuację, w której określone zachowanie nie jest podmiotowi prawnie zakazane. Jeżeli nie jest mu również nakazane zachowanie przeciwne, podmiot ma możliwość wyboru między alternatywnymi zachowaniami.

Wolności prawnej nie należy utożsamiać z roszczeniem. Z samego faktu, że A wolno dokonać określonego czynu, nie wynika jeszcze, że B ma obowiązek podjęcia wobec A oznaczonego pozytywnego działania.

Normy mogą jednak dodatkowo chronić wolność określonego podmiotu przez nałożenie na innych obowiązku nieingerowania w jego zachowanie. Wówczas sytuacja prawna podmiotu staje się bardziej złożona: obejmuje zarówno wolność własnego działania, jak i uprawnienie skorelowane z obowiązkiem innych podmiotów powstrzymania się od ingerencji.

Uprawnienie a kompetencja

Kompetencja jest odrębną od roszczenia i wolności sytuacją prawną. Polega na prawnej możliwości dokonania określonej czynności konwencjonalnej, z której należytym dokonaniem normy prawne wiążą powstanie, zmianę, aktualizację albo ustanie określonych obowiązków lub innych sytuacji prawnych.

W języku prawniczym kompetencję określa się niekiedy jako „uprawnienie” albo „zbiór uprawnień”. W ścisłej aparaturze pojęciowej takie utożsamienie jest jednak mylące. Kompetencji nie odpowiada po prostu obowiązek spełnienia świadczenia wobec podmiotu kompetentnego. Jej korelatem jest przede wszystkim podległość kompetencji – sytuacja podmiotu, którego sytuacja prawna może zostać zmieniona przez należyte dokonanie czynności konwencjonalnej.

Samo posiadanie kompetencji nie oznacza również obowiązku skorzystania z niej. Podmiot może mieć kompetencję do dokonania określonej czynności, a dopiero odrębna norma prawna może nakazywać mu albo zakazywać uczynienia z kompetencji użytku.

Uprawnienie kształtujące

Uprawnienie kształtujące jest terminem stosowanym przede wszystkim w prawie cywilnym. Oznacza możliwość jednostronnego doprowadzenia przez uprawnionego – za pomocą przewidzianego prawem zachowania – do powstania, zmiany albo ustania stosunku prawnego lub innej sytuacji prawnej.

Z punktu widzenia ogólnej teorii prawa uprawnienia kształtujące wykazują strukturę zbliżoną do kompetencji: wykonanie uprawnienia polega na dokonaniu prawnie doniosłej czynności, której system prawny przypisuje określony skutek konwencjonalny.

Nie oznacza to jednak, że terminologia prawa cywilnego musi zostać zastąpiona terminologią teorii prawa. Rozróżnienie służy wskazaniu struktury sytuacji prawnej opisywanej w dogmatyce jako uprawnienie kształtujące.

Zarzut

Wśród elementów prawa podmiotowego wymienia się również zarzut. W tym znaczeniu jest to prawnie przyznana możliwość odmowy zaspokojenia roszczenia drugiej strony przez powołanie się na określoną okoliczność przewidzianą przez prawo.

Zarzut należy odróżnić od samego zaprzeczenia twierdzeniom drugiej strony oraz od procesowego zarzutu rozumianego szeroko jako określone twierdzenie lub środek obrony. W znaczeniu dotyczącym prawa podmiotowego chodzi o szczególną sytuację materialnoprawną podmiotu.

Uprawnienie a norma prawna

Uprawnienie nie jest samodzielnym składnikiem struktury każdej normy prawnej. Norma prawna jako norma postępowania wyznacza przede wszystkim określonemu adresatowi obowiązek zachowania się w określony sposób. Uprawnienie innego podmiotu jest sytuacją prawną rekonstruowaną ze względu na treść takiej normy lub zespołu norm.

Z tego względu nie należy utożsamiać:

normy prawnej z uprawnieniem; przepisu prawnego „przyznającego uprawnienie” z samym uprawnieniem; uprawnienia z kompetencją; uprawnienia z wolnością prawną; pojedynczego uprawnienia z całym prawem podmiotowym.

Rozróżnienia te służą analizie sposobu, w jaki normy prawne wyznaczają sytuacje poszczególnych podmiotów.

Sytuacje prawne

Uprawnienie jest jedną z kategorii służących do opisywania sytuacji prawnych podmiotów. W polskiej analitycznej teorii prawa podejmowano próby uporządkowania takich pojęć, jak obowiązek, uprawnienie, wolność, kompetencja, podległość kompetencji czy możność prawna, tak aby każdemu z nich przypisać odrębną strukturę i funkcję.

Potrzeba takiego uporządkowania wynika z tego, że język ustaw, orzecznictwa i dogmatyki prawnej posługuje się słowem „uprawnienie” w różnych znaczeniach. Ten sam zwrot może więc oznaczać roszczenie względem innego podmiotu, możliwość dokonania czynności konwencjonalnej albo brak zakazu określonego działania.

Przy analizie konkretnego uprawnienia należy dlatego ustalić:

komu ono przysługuje; wobec kogo może być wykonywane; jakie zachowanie własne lub cudze stanowi jego przedmiot; jakie obowiązki innych podmiotów są z nim związane; czy jego wykonanie wywołuje zmianę sytuacji prawnej; czy chodzi o roszczenie, wolność, kompetencję lub złożone prawo podmiotowe.

Zobacz też

prawo podmiotowe obowiązek roszczenie uprawnienie kształtujące kompetencja (prawo) norma kompetencyjna wolność prawna stosunek prawny norma prawna czynność konwencjonalna

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Teoria prawa Kategoria:Prawa podmiotowe