Powiat toruński – powiat w Polsce, położony w centralnej części województwa kujawsko-pomorskiego. Jego siedzibą, niewchodzącą zarazem w jego skład jest miasto na prawach powiatu Toruń.
Największe rzeki powiatu to Wisła oraz jej prawy dopływ, Drwęca. Przez powiat przebiega trasa autostrady A1, a także droga krajowa nr 91 relacji Gdańsk–Katowice.
Podział administracyjny Powiat toruński powstał 1 stycznia 1999 roku wskutek reformy administracyjnej, której jednym z aspektów było wprowadzenie powiatów jako drugiego szczebla administracji, pomiędzy województwami i gminamiUstawa z dnia 24 lipca 1998 r. o wprowadzeniu zasadniczego trójstopniowego podziału terytorialnego państwa ()..
Został stworzony z części znoszonych województw toruńskiego (miasto Chełmża oraz gminy Chełmża, Lubicz, Łubianka, Łysomice, Obrowo, Wielka Nieszawka i Zławieś Wielka) i włocławskiego (gmina Czernikowo)Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 października 1996 r. w sprawie określenia miast oraz gmin wchodzących w skład województw ().Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów ().. Terytorium powiatu zostało określone w kształcie zmienionym w stosunku do tego, jaki posiadał on przed swoją likwidacją w 1975 roku. W skład powiatu w 1999 roku weszły obszary gminy Czernikowo, wówczas stanowiącej część powiatu lipnowskiego. Z drugiej strony, zachodnia część ówczesnej gminy Lubicz oraz skrawki gminy Wielka Nieszawka zostały w 1976 roku włączone w granice ToruniaRozporządzenie Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 24 czerwca 1976 r. w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwach: bielskim, jeleniogórskim, kaliskim, płockim i toruńskim ()..
Z powiatem toruńskim graniczą jednostki: powiaty chełmiński i wąbrzeski od północy, powiat golubsko-dobrzyński od północnego zachodu, powiat lipnowski od południowego wschodu, powiaty aleksandrowski i inowrocławski od południa, powiat bydgoski oraz miasto na prawach powiatu Bydgoszcz od zachodu.
Dodatkowo, na terenie powiatu enklawę stanowi miasto na prawach powiatu Toruń.
W skład powiatu wchodzi 9 gmin: 1 miejska oraz 8 wiejskich. Na jego terenie położone jest jedno miasto – ChełmżaRozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia, stosowania i udostępniania krajowego rejestru urzędowego podziału terytorialnego kraju oraz związanych z tym obowiązków organów administracji rządowej i jednostek samorządu terytorialnego ()..
+ Gmina (2025) (2024) SiedzibaObwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 23 sierpnia 2017 r. w sprawie wykazu gmin i powiatów wchodzących w skład województw (). TERYT Typ Nazwa 0415011 miejska 25x25px Chełmża — 0415022 wiejska 25x25px Chełmża 0415032 wiejska 25x25px Czernikowo Czernikowo 0415042 wiejska 25x25px Lubicz Lubicz Dolny 0415052 wiejska 25x25px Łubianka Łubianka 0415062 wiejska 25x25px Łysomice Łysomice 0415072 wiejska 25x25px Obrowo Obrowo 0415082 wiejska 25x25px Wielka Nieszawka Wielka Nieszawka 0415092 wiejska 25x25px Zławieś Wielka Zławieś Wielka
Pokrycie terenu Powiat toruński według danych z 2025 roku zajmował powierzchnię 1230,35 km², co stanowiło 6,8% powierzchni województwa kujawsko-pomorskiego. Pod względem powierzchni zajął 4. lokatę spośród 19 powiatów w województwie oraz 77. miejsce wśród 314 powiatów Polski. Największą część powierzchni powiatu zajmowały grunty rolne (56,9%) oraz leśne (34,8%). Zabudowanych i zurbanizowanych było 6,0% terenów, zaś pod wodami znajdowało się ich 2,1%.
Demografia
Według stanu z 31 grudnia 2024 roku w powiecie toruńskim zamieszkiwało 114 956 mieszkańców: 57 947 kobiet (50,4% ludności) i 57 009 mężczyzn (49,6%), czyli 5,8% ludności województwa kujawsko-pomorskiego. Gęstość zaludnienia w powiecie wyniosła 93 osoby na km². Pod względem ludności powiat toruński zajął w 2024 roku 3. miejsce spośród 19 powiatów w województwie oraz 53. lokatę wśród 314 powiatów Polski.
Wskaźnik urbanizacji wyniósł 11,8%; w miastach w tym dniu mieszkało 13 536 osób, zaś na wsi 101 420 osób.
Historia
Pierwszy powiat toruński powstał w 1807 roku, jako jednostka administracyjna Księstwa Warszawskiego i wchodził w skład departamentu bydgoskiego aż do 1815 roku. Drugi powiat toruński powstał 1 kwietnia 1818 roku jako jednostka podziału administracyjnego Państwa Pruskiego. Do 1900 roku obejmował także miasto Toruń, które 1 kwietnia stało się osobnym powiatem miejskim. Niemiecki urząd działał do dnia 17.01.1920 roku, kiedy to landrat toruński (pol. Starosta) przekazał swoje kompetencje na ręce delegata urzędu polskiego, Adama CzarlińskiegoDzieje twórcy zespołu Starostwo Powiatowe w Toruniu 1818-1920, baza danych SEZAM [dostęp 2015-02-18].. W 1900 roku powiat składał się z 1 oficjalnego miasta – Chełmży oraz Podgórza, który pomimo nie przywrócenia praw miejskich utraconych w 1833 roku, od 1845 roku posiadał władze samorządowe zorganizowane na wzór miasta oraz 150 gmin. W 1910 roku liczba gmin zmalała do 134 (64 gminy wiejskie i 69 obszarów dworskich niem. Gutsbezirke)http://www.gemeindeverzeichnis.de/gem1900///gem1900.htm?westpreussen/rb_marienwerder.htm [dostęp 2015-02-19].http://www.territorial.de/dawp/thorn/gem1908.htm [dostęp 2015-02-19].Ciesielska K., Zakrzewski T., 450 lat Podgórza 1555-2005, Toruń 2005, s. 62.. Powierzchnia powiatu wraz z miastem Toruń wynosiła 916 km² (do 1900 r.). W 1906 roku dokonano zmiany administracyjnej, kiedy to gminę Mokre włączono w granice miasta Torunia. Od tej daty powierzchnia powiatu wynosiła 884 km² i nie zmieniała się, aż do czasu zmian administracyjnych w podziale administracyjnym II Rzeczypospolitej w 1938 roku. thumb|left|Województwo pomorskie z podziałem na powiaty Po przyłączeniu Pomorza do Polski powiat toruński wchodził w skład województwa pomorskiego, będąc jego obszarem najbardziej wysuniętym na południe. Graniczył z powiatami chełmińskim i wąbrzeskim w tymże województwie oraz nieszawskim i lipnowskim w województwie warszawskim, inowrocławskim i bydgoskim w województwie poznańskim.
W roku 1930 powiat toruński składał się z: 2 miast (Chełmża, Podgórz), 69 gmin wiejskich oraz 57 obszarów dworskich. Na jego terenie istniało 443,864 km dróg, przebiegało przez niego 10 linii kolejowych. Na system edukacji składało się 76 szkół powszechnych (1-klasowych – 30; 2-klasowych – 31; 3-klasowych – 9; 4-klasowych – 3; 7-klasowych -3). Istniały również 2 przedszkola powiatowe w Lubiczu i Brąchnowie. Sprawy religijne reprezentowało 44 kościołów i kaplic w tym 19 kościołów i 7 kaplic katolickich oraz 15 kościołów i 3 kaplice ewangelickiePowiat toruński, [w:] Księga Pamiątkowa dziesięciolecia Pomorza, Toruń 1930, s. 421–425..
1 sierpnia 1934 roku z dotychczasowych jednostkowych gmin wiejskich utworzono gminy wiejskie zbiorowe, dzieląc tym samym powiat toruński na następujące gminy wiejskie: Smolno, Rzęczkowo, Łubianka, Chełmża, Zelgno, Turzno, Bielawy, Lulkowo, Podgórz i Popioły oraz miasta Chełmża i Podgórz.. Kolejne zmiany administracyjne przyniósł rok 1938, kiedy to 1 kwietnia w granice Torunia włączone zostały tereny gromad Rudak, Stawki i wschodniej części Małej Nieszawki z gminy Podgórz, samo miasto Podgórz oraz część terenów z gminy Lulkowo (gromada Różankowo)..
+ Liczba mieszkańców powiatu w latach 1821–1949 Rok 1821* 1831* 1852* 1861* 1871* 1890* 1900https://archive.is/20130701050519/http://www.verwaltungsgeschichte.de/dan_thorn.html [dostęp 2015-02-19]. 1910 1921 1929 1931Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII.1931 r: Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe: Województwo pomorskie. 1941http://www.territorial.de/dawp/thorn/landkrs.htm#fn18 [dostęp 2015-02-22]. 1949Archiwum Państwowe w Toruniu, Starostwo Powiatowe w Toruniu 1945-1950, syg. 13, k. 33-34. Mieszkańcy 32.030 34.480 54.334 57.830 69.979 87.544 66.664 59.317 53.823 57.217 60.214 52 975 48.876 EwangelicyKatolicyŻydzi/Inne 13.65217.733423 15.20218.427656 22.91327.5721.386 26.07929.8871.678 30.37537.5001.934 41.53943.8841.834 27.98737.885792 25.25233.429636 12.83153.823289 7.70949.469139 7.32652.491397 ––– ––– * dane obejmują również miasto Toruń, które wyłączono z powiatu dopiero w 1900 roku
Warto zaznaczyć, że wchodzące dzisiaj w skład powiatu toruńskiego tereny z gmin Obrowo, Czernikowo i częściowo Lubicz leżące za Drwęcą, na dawnym terenie zaboru rosyjskiego należały do powiatu lipnowskiego w województwie warszawskim. Tereny te wchodziły w skład następujących gmin: Osówka, Mazowsze, Dobrzejewice (Obrowo) i Czernikowo. Dopiero w dniu 1 kwietnia 1938 roku powiat lipnowski wraz z innymi został przyłączony do województwa pomorskiego ze stolicą w Toruniu1 kwietnia 1938 r. dokonano zmian granic województwa. Z województwa poznańskiego przyłączono powiaty wyrzyski, szubiński, bydgoski i inowrocławski, powiaty miejskie Bydgoszcz i Inowrocław oraz części powiatu mogileńskiego (miasto Kruszwica i gminy Kruszwica i Chełmce, które przyłączono do powiatu inowrocławskiego – ), a z województwa warszawskiego przyłączono powiaty: nieszawski, rypiński, lipnowski i włocławski (). [dostęp 2015-02-18]..
Wybuch II wojny światowej spowodował likwidację polskiej władzy w powiecie toruńskim. Na mocy dekretu inkorporacyjnego z 8.10.1939 roku, zachodnie i północne ziemie polskie zostały wcielone do III Rzeszy. Tereny wcielone do Rzeszy zostały podzielone pod względem administracyjnym na okręgi. Powiat toruński wszedł w skład Okręg Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, a w jego ramach znajdował się na terenie rejencji bydgoskiej. 29 grudnia 1939 roku przywrócono wszystkim miejscowościom niemieckie nazwy obowiązujące przed 1920 rokiem. Jednocześnie do końca 1939 roku organizowano nowe władze. Na czele powiatu stał landrat – kierownik administracji państwowej i samorządu oraz równocześnie kierownik partii NSDAP. W czasie okupacji funkcję landrata sprawowały 3 osoby. Od 1939 roku do 1941 roku Kippke, w latach 1941–1943 Franz Böse, a ostatnim sprawującym funkcję w latach 1943–1945 był Dr Ernst Hildhttp://www.territorial.de/dawp/thorn/landkrs.htm [dostęp 2015-02-19].dzieje twórcy: Starostwo Powiatowe w Toruniu 1939–1945, Archiwum Państwowe w Toruniu, baza danych SEZAM [dostęp 2015-02-19].. Na dzień 1 stycznia 1945 roku Landkreis Thorn (obowiązująca nazwa powiatu) dzielił się na 1 miasto Kulmsee oraz 12 gmin w ramach których istniało 83 mniejszych jednostek – wspólnot (niem. Übrige Gemeinden).