thumb|Owies głuchy Owies (Avena L.) – rodzaj roślin z rodziny wiechlinowatych. Obejmuje 25 gatunków. Rośliny te występują w Europie, Azji i północnej oraz wschodniej Afryce. Kilka gatunków jest uprawianych, głównie owies zwyczajny A. sativa, do najbardziej uciążliwych chwastów należy owies głuchy A. fatua.
Rozmieszczenie geograficzne Pierwotny zasięg rodzaju obejmuje rozległe obszary w obrębie tzw. Starego Świata na półkuli północnej: niemal całą Europę (bez Wysp Brytyjskich i Islandii), Azję (bez części południowo-wschodniej i północno-wschodniej), północną Afrykę oraz Etiopię i Kenię. Rośliny z tego rodzaju rosną poza tym introdukowane niemal wszędzie poza obszarami okołopolarnymi i równikowymi.
Gatunki flory Polski owies brodaty Avena barbata Pott ex Link – efemerofit owies głuchy Avena fatua L. – antropofit zadomowiony owies jednostronny Avena orientalis Schreb. ≡ A. sativa – gatunek uprawiany owies krótki Avena brevis Roth – efemerofit owies nagi Avena nuda L. em. Mansf. – efemerofit owies płonny Avena sterilis L. – efemerofit owies pośredni Avena × vilis Wallr., syn. Avena x hybrida Peterm. – antropofit zadomowiony owies szorstki, o. owsik Avena strigosa Schreb. – antropofit zadomowiony owies zwyczajny Avena sativa L. – gatunek uprawiany
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales). W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Poeae, podplemienia Aveninae. W obrębie podplemienia rodzaj sytuowany jest w pozycji siostrzanej względem rodzaju rajgras Arrhenatherum, podczas gdy pozycję bazalną dla tej pary zajmuje rodzaj owsica Helictotrichon.
Wykaz gatunków Avena abyssinica Hochst. – owies abisyński Avena aemulans Nevski Avena agadiriana B.R.Baum & G.Fedak Avena atlantica B.R.Baum & G.Fedak Avena barbata Pott ex Link – owies brodaty Avena brevis Roth – owies krótki Avena byzantina K.Koch – owies bizantyjski Avena canariensis B.R.Baum, Rajhathy & D.R.Sampson Avena chinensis (Fisch. ex Roem. & Schult.) Metzg. Avena clauda Durieu Avena eriantha Durieu Avena fatua L. – owies głuchy Avena insularis Ladiz. Avena longiglumis Durieu Avena magna H.C.Murphy & Terrell Avena murphyi Ladiz. Avena nuda L. – owies nagi Avena prostrata Ladiz. Avena sativa L. – owies zwyczajny Avena saxatilis (Lojac.) Rocha Afonso Avena sterilis L. – owies płonny Avena strigosa Schreb. – owies szorstki Avena vaviloviana (Malzev) Mordv. Avena ventricosa Balansa Avena volgensis (Vavilov) Nevski
Zastosowanie Rośliną uprawną jest przede wszystkim owies zwyczajny Avena sativa (ok. 90% upraw na świecie), a pozostałymi uprawnymi są: A. strigosa, A. abyssinica, A. bizantina i A. fatua. Wyprodukowane w Polsce ziarno owsa w 80% przeznacza się na paszę, w 15% na materiał siewny, resztę na cele konsumpcyjne. Jednak coraz bardziej poznawane są właściwości chemiczne owsa i znajduje się dla niego coraz bardziej różnorodne zastosowanie: w dietetyce, w lecznictwie, w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym i chemicznym.
Rośliny jadalne Historia Owies należy do stosunkowo młodych roślin uprawnych. Pojawił się kilka tysięcy lat później aniżeli jęczmień i pszenica.
Pierwsze znaleziska owsa pochodzą ze Szwajcarii z okresu brązu (1500–700 lat p.n.e.) i dotyczą głównie owsa szorstkiego (Avena strigosa). Na terenach polskich pierwsze ślady owsa tj. ziarniaki owsa głuchego (Avena fatua) pochodzą sprzed ok. 700 lat p.n.e. i odnalezione zostały w Biskupinie k. Żnina, jednak uprawa owsa na większą skalę rozpoczęła się dopiero w VIII wieku.
Owies, podobnie jak żyto jest wtórną rośliną uprawną, tzn. początkowo towarzyszył uprawom zbóż jako chwast segetalny. Do Europy przywędrował razem z pszenicą z Azji i w miarę przesuwania się upraw z południa na północ kontynentu, pogarszania się warunków glebowo klimatycznych, zaczął zyskiwać na znaczeniu. Jego dominacja wśród upraw wzrastała i zaczął wypierać gatunki pierwotne. Owies siewny i głuchy są blisko spokrewnione ze sobą. Prawdopodobnie najpierw uprawiano owies głuchy, a z niego na skutek mutacji powstał owies siewny. A. sativa i A. fatua krzyżują się ze sobą, dając wiele form pośrednich. Inne formy owsa pochodzić mają z następujących obszarów: A. bizantina i A. sterilis – wybrzeże Morza Śródziemnego, szczególnie Afryki Północnej; A. abissinica – z byłej Abisynii (Etiopia); A. strigosa, A. brevis, A. nuda-brevis – z północno-zachodniej i zachodniej Europy; A. nuda – z Chin.
Zobacz też owsica (roślina) mleko owsiane
Przypisy
Kategoria:Wiechlinowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza