Ligustr pospolity (Ligustrum vulgare L.) – gatunek rośliny z rodziny oliwkowatych. Występuje w Europie, w zachodniej Azji i północno-zachodniej Afryce, poza tym zawleczony i zdziczały na innych kontynentach. W Polsce gatunek rodzimy przynajmniej w południowej części kraju, poza tym jest powszechnie uprawiany i dziczejący. Znajduje zastosowanie jako roślina ozdobna, głównie do formowania żywopłotów. Doskonale znosi strzyżenie, jest bardzo odporny na susze i zanieczyszczenia powietrza, ma niewielkie wymagania glebowe. W przeszłości gatunek był wykorzystywany także jako roślina lecznicza i barwierska, w koszykarstwie i plecionkarstwie. Jest trujący dla ludzi i wielu zwierząt.
Rozmieszczenie geograficzne Naturalny zasięg występowania obejmuje rozległe obszary zachodniej i południowej Europy, góry w północno-zachodniej Afryce (Maroko), okolice Kaukazu i niezbyt liczne stanowiska w Azji Mniejszej i Iranie. Jest jedynym przedstawicielem rodzaju Ligustrum w Europie. Przez kontynent ten przechodzi północna granica zasięgu, przy czym po wielu wiekach uprawy i dziczenia gatunku, przebieg tej granicy jest współcześnie trudny do ustalenia. Uznaje się, że tylko jako gatunek zawleczony lub uciekinier z upraw występuje w północnej i zachodniej Irlandii, w Szkocji, na Półwyspie Jutlandzkim i Skandynawskim (z wyjątkiem południowej Norwegii – okolic Oslofjorden, gdzie zdaje się występować naturalnie), na Nizinie Północnoniemieckiej oraz na północ od Sudetów i Karpat. Poza północną Europą zawleczony został także na Azory, Teneryfę, do Australii (jest rozpowszechniony w jej południowo-wschodniej części), Nowej Zelandii, Stanów Zjednoczonych i południowej Kanady, do Ameryki Południowej (Ekwador) i wschodniej Azji (Japonia).
W Polsce jest pospolicie uprawiany. Status gatunku we florze Polski nie jest jasny – na pewno przynajmniej w znacznej części kraju jest on tylko rośliną zdziczałą i zadomowioną (kenofit), przy czym najwyraźniej część populacji w południowej Polsce ma charakter naturalny i tam ligustr pospolity jest rodzimym składnikiem flory. Za naturalne uznaje się stanowiska w rejonie Sudetów, na Śląsku Cieszyńskim i Pogórzu Karpackim (koło Przemyśla). Prawdopodobnie rodzimy jest na Dolnym Śląsku w rejonie Wrocławia, w Małopolsce (okolice Sandomierza, Krakowa i Puszczy Niepołomickiej). Za reliktowe stanowiska naturalne uznawane bywają też miejsca występowania ligustru na wybrzeżu bałtyckim na Pomorzu Gdańskim.
Północny zasięg występowania gatunku jest skorelowany z przebiegiem izotermy średniej temperatury najchłodniejszego miesiąca –3 °C.
Morfologia mały|Pokrój thumb|Kwiatostan thumb|Owoce Pokrój Krzew dorastający do 2–3 m wysokości, w optymalnych warunkach do 5 m. Ma pokrój nieregularny – jest szeroki i w zależności od warunków świetlnych – gęsto lub rzadko rozgałęziony. Pędy są cienkie, proste, z krótkimi międzywęźlami, nagie (młode bywają delikatnie omszone), na powierzchni z nielicznymi i drobnymi przetchlinkami (według niektórych źródeł są one różnej wielkości i dość liczne). Starsze pędy zimą są zielonoszare. Kora od strony nasłonecznionej nieco brązowa. Rozpościerające się na boki gałęzie, po zetknięciu z ziemią, łatwo zakorzeniają się. Liście Nakrzyżległe, czasem po trzy w okółku. Są całobrzegie, nieco skórzaste, nagie, krótkoogonkowe, długości do 8 cm i szerokości do 2 cm. Blaszka wydłużono eliptyczna, jajowata i jajowato lancetowata. Zwęża się ku nasadzie i wierzchołkowi, przy czym nasadę ma klinowatą, czasem zaokrągloną. Na szczycie jest zaostrzona lub tępa. Brzegi ma nieznacznie podwinięte. Z wierzchu blaszka jest ciemnozielona, od spodu jaśniejsza, z wyraźnym nerwem głównym. Liście jesienią nabiegają fioletowo i opadają na zimę, czasem szczytowe liście są zimozielone, zwłaszcza przy łagodnych zimach i na obszarach o ciepłym klimacie. Pąki Jajowate do stożkowatych, stępione na szczycie, przylegające do pędu i nieco spłaszczone. Pąk wierzchołkowy większy od bocznych. Łuski są wypukłe i brązowe. Charakterystyczne jest okrycie pąków wierzchołkowych drobnymi listkami. Kwiaty Białe lub białozielonkawe (na południu czasem też żółte), zebrane w gęste, szczytowe, stożkowate wiechy o długości od 3 do 6 cm, czasem do ok. 8 cm. Oś kwiatostanu, szypułki i nasada kielicha są delikatnie omszone. Korona złożona z czterech zrosłych płatków, o rurce dwukrotnie dłuższej od kielicha i średnicy około 5 mm. Łatki korony podobnej długości jak rurka, zaokrąglone na szczycie. Pręciki są dwa, wystają z rurki korony, do której są przyrośnięte. Zwieńczone są dwoma pylnikami ustawionymi w linii równoległej do nitki pręcika i przyrośniętymi do niej środkiem. Słupek górny, u podstawy zalążni z miodnikami, z cienką szyjką zwieńczoną dwudzielnym znamieniem. Owoce Okrągłe lub odwrotnie jajowate, czarne, błyszczące, jagodopodobne pestkowce. Osiągają 5–8 mm średnicy i zawierają od 1 do 4 nasion, przy czym wielkość owocu jest skorelowana z liczbą nasion. Nasiona mają barwę ciemnobrązową, kształt jajowato elipsoidalny, wygięty, 3–5 mm długości i 1,5–3 mm szerokości. Powierzchnia nasion jest matowa, chropowata i falista.
Biologia Rozwój thumb|Kiełkowanie ligustru (część podziemna oznaczona schematycznie) Nanofanerofit. Krzew o rocznych przyrostach pędów na długość wynoszących od 25 do 35 cm.
Kwitnienie trwa od czerwca (rzadko od maja) do lipca. Owoce dojrzewają w okresie od sierpnia do września, czasem też października (dojrzewanie owoców ligustru jest jednym ze wskaźników fenologicznej wczesnej jesieni), a następnie długo utrzymują się na krzewie, często przez całą zimę. Liście długo zachowują zielony kolor i zrzucane są w zależności od warunków klimatycznych – w surowych warunkach opadają jesienią, a przy łagodnej zimie i w klimacie ciepłym opadają dopiero wiosną następnego roku, przed rozwojem kolejnych liści. Nasiona nie tworzą trwałego banku nasion – zachowują zdolność do kiełkowania tylko przez rok. Kiełkowanie jest epigeiczne i następuje późną wiosną i na początku lata.
Siewka ma dwa liścienie sztywne i skórzaste, choć cienkie, osiągające 15–17 mm długości i 11–13 mm szerokości. Ich wierzchołek jest zaokrąglony, a nasada klinowata. Z wierzchu są ciemnozielone i mają wyraźnie widoczny nerw główny i 2–3 pary nerwów bocznych, od spodu liścienie są jaśniejsze i nerwacja słabiej widoczna. Pierwsze liście osiągają do ok. 2 cm długości i są długo rynienkowato zwinięte. Młody pęd w części podliścieniowej ma barwę brunatnofioletową, a powyżej liścieni jest purpurowozielony i drobno omszony. System korzeniowy bardzo mocno rozgałęziony, tak że korzenia głównego nie można wyróżnić.
Anatomia i liczba chromosomów Drewno ligustru jest bardzo ciężkie, twarde i trudno łupliwe. Barwę ma zieloną. Rdzeń w pędach jest duży, biały i gąbczasty. Słoje przyrostów rocznych są wyraźne. Drewno jest w zasadzie rozpierzchłonaczyniowe, ale nawiązuje też nieco regularnością układu naczyń do pierścieniowonaczyniowego. Włókna drzewne są grubościenne. Promienie drzewne są niejednorodne (heterogeniczne). W 1 mm² przekroju znajduje się od 200 do 400 naczyń.
Liczba chromosomów 2n=46.
Fizjologia Gatunek preferuje gleby suche oraz skaliste. W wyniku aklimatyzacji w warunkach suszy pojawiają się przystosowania o charakterze fizjologicznym i anatomicznym. Typową reakcją roślin na suszę jest zamykanie aparatów szparkowych, co może jednak prowadzić do powstawania zatorów z powietrza w elementach przewodzących drewna. U ligustru rosnącego w warunkach suszy elementy przewodzące drewna mają zmniejszoną średnicę, co pozwala uniknąć powstawania zatorów. W warunkach stresu wodnego fotosynteza roślin rosnących na słońcu obniża się bardziej niż u roślin rosnących w cieniu. Reakcje fizjologiczne w odpowiedzi na suszę i związany z nią stres oksydacyjny obejmują wzrost aktywności enzymów antyoksydacyjnych oraz zwiększenie zawartości fenylopropanoidów, głównie kwercetyny i luteoliny. Zmiany fizjologiczne w wyniku stresu oksydacyjnego związane są przede wszystkim z nadmiarem światła widzialnego. Wykazano, że promieniowanie UV w niewielkim stopniu wpływa na reakcję roślin.
Cechy fitochemiczne W liściach i owocach zidentyfikowano m.in. glikozyd ligustrynę (znany też jako syringina) i mannitol. W warunkach stresu wodnego i oksydacyjnego w liściach kumulowane są flawonoidy, pochodne kwasu hydroksycynamonowego oraz sekoirydoidy. Sekoirydoidy (oleuropeina, ligustalozyd A, ligustalozyd B i ligstrozyd) stanowią około 76% ogólnej zawartości polifenoli w liściach. Około 23% polifenoli to glikozydy kamferolu (kamferolo 3-O-glukozyd 7-O-ramnozyd, kamferolo 3,7-O-diramnozyd, kamferolo 3-O-ramnozyd i kamferolo 3-O-glukozyd). Flawonoidy gromadzone są w komórkach epidermy oraz mezofilu liści. Obecność tych związków w liściach może nie tylko zapobiegać przenikaniu nadmiernej ilości promieni słonecznych, lecz także wpływać na reakcje zachodzące podczas stresu oksydacyjnego.
Smak liści jest gorzki, a owoców słodkawo-gorzki. Działanie toksyczne Dla ludzi trujące są liście i owoce ligustru, przy czym najczęściej do zatruć dochodzi w przypadku dzieci spożywających owoce przypominające czarne jagody. Składnik toksyczny według jednych źródeł pozostaje nieznany, inne wskazują na ligustrynę. Substancja toksyczna działa silnie drażniąco na błony śluzowe i ma depresyjne działanie ogólnoustrojowe. Objawy zatrucia występują bardzo szybko od spożycia. Są nimi nudności i bóle brzucha (brzuch wrażliwy na ucisk), kolka i silne wzdęcia, obfite wymioty i silna, wodnista biegunka. Szybko dochodzi do odwodnienia organizmu i zaburzeń elektrolitowych. W ciężkich przypadkach następowały drgawki, zapaść krążeniowa i zgon. Śmierć, zwłaszcza dzieci, z powodu zatrucia ligustrem została udokumentowana wielokrotnie. Do tragicznych zatruć dochodzi jednak tylko po spożyciu dużej ilości owoców. Ich spożycie w ograniczonej ilości skutkuje tylko wymiotami lub nie daje objawów zatrucia (na takich objawach skończyło się u dzieci po zjedzeniu kilkunastu owoców). Niektórzy autorzy wręcz piszą o braku zagrożenia ciężkim zatruciem.
W przypadku stwierdzenia zatrucia należy czym prędzej spowodować wymioty i zapewnić opiekę lekarską. W postępowaniu lekarskim wykonuje się płukanie żołądka z węglem aktywnym oraz utrzymuje prawidłowy bilans płynów, uzupełniając elektrolity. W przypadku spadku ciśnienia tętniczego i zapaści krążeniowej podaje się aminy – dopaminę lub noradrenalinę.
Liście i owoce ligustru opisywane są także jako trujące dla bydła, kóz, owiec i koni.
Działanie alergenne Ponieważ kwiaty ligustru przystosowane są do zapylania przez owady, zawierają tylko dwa pylniki, a sam pyłek jest ciężki – zazwyczaj stężenia pyłku tego gatunku w powietrzu są niewielkie. Jego koncentracje mogące wywołać reakcję osób uczulonych mogą się jednak pojawić w miejscach masowego występowania gatunku. Pyłek ligustru pospolitego określany bywa jako istotny alergen. Antygen ligustru Liv v 1 cechuje się wysoką homologią w stosunku do antygenów innych przedstawicieli rodziny oliwkowatych (w tym oliwki, jesiona i lilaka), w efekcie wysoka jest reaktywność krzyżowa u osób uczulonych na te alergeny, czyli prawdopodobieństwo wystąpienia reakcji alergicznej na pyłek wszystkich tych roślin. Na osoby uczulone zły wpływ ma także intensywny zapach w czasie kwitnienia ligustru. Największe zagrożenie związane jest jednak z miodem, który w przypadku udziału pyłku z ligustru może spowodować u uczulonych obrzęk krtani i warg, obrzęk naczyniowy, a nawet zapaść.
Ekologia thumb|Zarośla ligustru na wydmach w Belgii
Siedlisko