thumb|Herb księstwa Lancaster thumb|Flaga księstwa Lancaster Książę Lancaster – brytyjski tytuł, określający władcę księstwa Lancaster, dawniej wchodzący w skład systemu parostwa angielskiego. Księstwo zostało utworzone trzykrotnie w średniowieczu, ale ostatecznie połączyło się z Koroną, gdy Henryk V wstąpił na tron w 1413 roku. Mimo to tytuł nadal jest używany w odniesieniu do panującego monarchy Wielkiej Brytanii w odniesieniu do hrabstwa palatyna Lancaster i księstwa Lancaster, posiadłości utrzymywanej oddzielnie od majątku koronnego (Crown Estate), na użytek własny suwerena.
Historia Księstwo Lancaster to dawna angielska godność szlachecka, ustanawiana trzykrotnie w średniowieczu, która ostatecznie połączyła się z koroną, gdy Henryk V objął tron w 1413 roku. Choć samo księstwo wygasło, tytuł nadal bywa używany w odniesieniu do panującego monarchy Wielkiej Brytanii w kontekście hrabstwa palatynackiego Lancaster oraz Księstwa Lancaster, czyli majątku zarządzanego oddzielnie od Królewskiego Majątku Koronnego na korzyść władcy.
Henryk Grosmont odziedziczył hrabstwo Lancaster po ojcu w 1345 roku. Był dyplomatą, administratorem i żołnierzem uczestniczącym w kampaniach Edwarda III. 6 marca 1351 roku Edward III nadał mu tytuł 1. księcia Lancaster oraz ustanowił Lancaster hrabstwem palatynackim na czas jego życia, dając prawa suwerenne w zakresie wymiaru sprawiedliwości i administracji. Po śmierci Henryka w 1361 roku bez męskiego potomka tytuł wygasł, a spadek przeszedł na jego córki Blankę i Maud. Majątek został zjednoczony w rękach Blanki, żony Jana z Gandawy. Jan został 2. księciem Lancaster w 1362 roku, odzyskał utracone posiadłości i powiększył księstwo o nowe dobra. 28 lutego 1377 roku Edward III ponownie przyznał mu uprawnienia palatynackie, które w 1390 roku rozszerzono na jego potomków. Książę Lancaster stał się jednym z kluczowych urzędników w kraju.
Po śmierci Edwarda III w 1377 roku jego dziesięcioletni wnuk, Ryszard II, objął tron, pozostając pod wpływem swojego władczego wujka, Jana z Gandawy. Jego syn, Henryk Bolingbroke, popadł w konflikt z królem i w 1398 roku został wygnany na sześć lat. Po śmierci Jana w 1399 roku Ryszard skonfiskował majątek Lancasterów i przedłużył wygnanie Henryka dożywotnio. W tym samym roku Henryk powrócił do Anglii podczas kampanii Ryszarda II w Irlandii, odzyskał kontrolę nad posiadłościami Lancasterów, pojmał króla, który abdykował i został uwięziony w Pontefract Castle. Henryk został koronowany jako Henryk IV 13 października 1399 roku. Jego pierwszym krokiem było ustanowienie zasad zarządzania dziedzictwem Lancasterów, znanych jako „Charter of Duchy Liberties”, które przewidywały oddzielne utrzymanie majątku od pozostałych posiadłości korony i dziedziczenie go przez męskich potomków, chroniąc w ten sposób dziedzictwo jego rodziny.
Henryk IV pozostawił zarządzanie księstwem urzędnikom, choć dochody wykorzystywał do celów wojskowych i nagradzania zwolenników. Majątek przeszedł na Henryka V, którego dzierżawcy służyli w kampanii francuskiej zakończonej zwycięstwem pod Azincourt w 1415 roku. Za panowania Henryka VI księstwo finansowało m.in. Eton College (1440) i King’s College w Cambridge (1441). Pod koniec jego rządów wybuchły walki między Yorkami a Lancasterami, a w 1461 roku Edward IV objął tron. Majątek Lancasterów, w tym księstwo, przeszedł w ręce nowego króla, pozostając odrębny od innych dóbr korony. Połączenie domów Lancaster i York za panowania Henryka VII w 1485 roku potwierdziło odrębność księstwa. Dochody finansowały m.in. szpital dla ubogich na miejscu Pałacu Savoy. Po reformach Henryka VIII księstwo przejęło pewne zobowiązania, np. wobec przewodników nad piaskami Kent i Leven. Do czasów Elżbiety I dochody wzrosły, a urząd Kanclerza obejmowali m.in. Tomasz Morus i Francis Walsingham. W 1556 roku księstwo opisano jako „jedną z najważniejszych części dawnego majątku królowej”.
W XVII wieku księstwo było zagrożone zniszczeniem. Stuartowie, zwłaszcza Jakub I i Karol I, sprzedawali jego ziemie dla pozyskania środków finansowych, a po egzekucji Karola I w 1649 roku akt parlamentu zniósł monarchię i pozbawił potomków króla prawa do korony i jej dóbr, w tym księstwa. Choć Cromwell zachował jurysdykcję hrabstwa palatynackiego Lancaster, księstwo jako majątek ziemski przestało funkcjonować. Restauracja monarchii w 1660 roku przywróciła sukcesję koronie, lecz jego dochody były znacznie zmniejszone, a sprzedaże i nadania ziem kontynuowano przez cały wiek. W 1702 roku akt parlamentu zakazał dalszych sprzedaży ziem królewskich, jednak księstwo przez kolejne dziesięciolecia pozostawało w trudnej sytuacji finansowej. W latach 1760–1761 zyski księstwa były minimalne, a od wielu lat nie przekazywano dochodów do prywatnej kasy monarchy. Pod panowaniem Jerzego III rozpoczęto reformy księstwa. Kanclerz Lord Strange w latach 1762–1771 wprowadził program usprawnień, obejmujący modernizację rolnictwa, znoszenie zakazu sprzedaży ziem, wprowadzanie zabudowy pól oraz budowę kanałów, dróg i linii kolejowych. Reformy zwiększyły dochody księstwa i ustabilizowały jego pozycję finansową.
Po objęciu tronu przez Wilhelma IV w 1830 roku pojawiły się pytania o możliwość ingerencji parlamentu w sprawy księstwa. W przemówieniu tronowym Wilhelm IV zrzekł się swoich interesów w dziedzicznych dochodach korony, co niektórzy członkowie Izby Gmin uznali za obejmujące także księstwa. Kwestia została wyjaśniona w 1831 roku, potwierdzając prywatny charakter dochodów księstwa. Po śmierci Wilhelma IV w 1837 roku parlament ponownie krytykował księstwa, a po objęciu tronu przez królową Wiktorię rozważano przekazanie ich dochodów do kasy państwa. Rada Księstwa udowodniła, że takie rozwiązanie zwiększyłoby koszty publiczne. Od tego czasu księstwo regularnie publikuje pełne sprawozdania finansowe.
W latach 50. XIX wieku Wiktoria i książę Albert wspierali modernizację księstwa. Kanclerz Lord Granville wprowadził konsolidację rozproszonych gruntów, które obejmowały 38 301 akrów w 16 hrabstwach, co usprawniło nadzór i zwiększyło dochody. Księstwo mogło sprzedawać grunty niewygodne do utrzymania w księstwie dzięki ustawie Duchy of Lancaster Lands Act z 1855 roku. W efekcie, wraz z usprawnieniem zarządzania, dochody netto przekazywane do prywatnej kasy monarchy wzrosły z 5 000 funtów w 1838 roku do 60 000 funtów w 1896 roku.
Lista książąt Lancaster Wizerunek Książę Panowanie Uwagi 100px Henryk Grosmont, 1. książę Lancaster 1351–1361 Książęta Lancaster 1. kreacji(parostwo Anglii) 100px Jan z Gandawy, 1. książę Lancaster 1362–1399 Książęta Lancaster 2. kreacji(parostwo Anglii) 100px Henryk Bolingbroke, 2. książę Lancaster 1399–1399 100px Henryk Monmouth, 1. książę Lancaster 1399–1413 Książęta Lancaster 3. kreacji(parostwo Anglii)
Przypisy
Lancaster, Książę