Język buruszaski (w piśmie arabskim: بروشسکی, trl. burū́šaskī, /bʊrʊˈʃæski/) – język izolowany o nieustalonym pochodzeniu, używany przez grupę etniczną Buruszowie (ok. 90 tys. użytkowników wg danych z 1991 r.), zamieszkałą w Gilgit-Baltistan, terytorium w płn.-wsch. Pakistanie. Ukształtował się jako trzy dialekty w rejonach zamieszkałych przez Buruszów: dwa niewiele od siebie różniące się w dolinie rzeki Hunza i jeden w dolinie rzeki Yasin. W dystryktach: Hunza, NagirUznana przez GUGiK za obowiązującą nazwa Nagir odpowiada przyjętej w angielskim i niemieckim nazwie Nagar, w buruszaski Oyum Nagar. Spotyka się też wersję Nager (np. H. Berger) i Nagyr / Nagyar (np. G.W. Leitner). i Ghizer Yasin jest używany przez większość mieszkańców, w dystrykcie Gilgit przez ok. jedną piątą. Jest językiem mówionym. Należy do języków aglutynacyjnych, z dominującym szykiem SOV. Dzięki prowadzonym od poł. XIX w. badaniom opracowano kilka form jego zapisu, opisano gramatykę i słownictwo. Z postępującymi zmianami politycznymi, gospodarczymi i społecznymi buruszaski ulega coraz bardziej wpływom urdu i angielskiego. Słowo buruszaski odnosi się tylko do języka i polszczyzna dopuszcza jego odmianę jako nazwę języka. Użyta przez Bronisława Grąbczewskiego nazwa „język kandżucki” występuje tylko w jego tekstach (i tych im pochodnych, jak np. portal poświęcony jego osobie) jako urobiona ze spolszczonej nazwy księstwa Hunzy i Doliny Hunzy – Kanjut, powszechnej w literaturze okresu, w którym Grąbczewski podróżował po Azji Środkowej.
Próby klasyfikacji
Buruszaski jest przez większość językoznawców uznawany nadal za język izolowany (izolat), ponieważ nie zdołano jeszcze wykazać jego dostatecznych i przekonujących podobieństw do żadnego z języków na świecie. Analizy porównawcze z niemal wszystkimi opisanymi rodzinami języków nie pozwalają na udowodnienie bezsprzecznego pokrewieństwa genetycznego z którąś z nich. Dyskutowane były takie obszerne hipotezy: ta o związku genetycznym buruszaskiego z językami w hipotetycznej makrorodzinie języków dené-kaukaskich (do której należą np. języki chińsko-tybetańskie, północnokaukaskie i jenisejskie w Azji, języki na-dené w Ameryce Pn. oraz języki waskońskie w Europie) oraz pokrewna z nią, wcześniejsza hipoteza łączącą buruszaski z hipotetyczną mikrorodziną języków sino-kaukaskich (do której włączono jenisejskie, chińsko-tybetańskie i północnokaukaskie bez kartwelskich). Ich wzajemne powiązania genetyczne nie zostały jednak dostatecznie udowodnione. Inna hipoteza umieszcza buruszaski w rodzinie języków indoeuropejskich i wiąże go z językami południowosłowiańskimi, szczególnie z językami bałkańskimi. Naczelnym teoretykiem tej hipotezy jest macedoński językoznawca Ilija Čašule. Ku pewnym tezom tej hipotezy skłania się polska badaczka Jadwiga Pstrusińska. Te i pokrewne im hipotezy spotkały się ze szczegółową krytyką w pismach J.H. Holsta, który przedstawił w 2017 r. własną teorię, według której buruszaski jest spokrewniony z językami kartwelskimi używanymi w Kaukazie Południowym. Hipotezę swoją przedstawił w oparciu o obszerne studia diachroniczne z zakresu fonologii, morfologii i składni. mały|Rejony, w których buruszaski jest językiem ojczystym
Warianty języka Wyróżniane są zasadniczo dwa dialektalne warianty języka buruszaski: dialekt hunza – którym posługują się mieszkańcy doliny rzeki Hunza, i dialekt yasin (zwany inaczej Werchikwár) – którym posługują się mieszkańcy oddalonej o ok. 100 km doliny rzeki Yasin. Holenderski lingwista komputerowy Dick Grune określił różnice między tymi dialektami jako bardziej znaczące niż te, które dzielą brytyjską i amerykańską wersję języka angielskiego, na tyle jednak niewielkie, że nie utrudniają w znaczniejszym stopniu wzajemnego rozumienia się. Natomiast indyjska badaczka języków indoaryjskich Sadaf Munshi przytacza taką wypowiedź rdzennego użytkownika hunza burushaski: „jeśli dwie osoby, jedna mówiąca dialektem yasin, a druga dialektem hunza spotkają się [w mieście Gilgit] i chcą porozmawiać posługując się swoimi dialektami, nie będą mieli trudności ze wzajemnym rozumieniem się. Ale to zdarza się bardzo rzadko, ponieważ albo z miejsca przejdą na jeden z tych dialektów, albo zaczną rozmawiać w urdu” (if two people, speaking Yasin and Hunza dialects [in Gilgit city], wish to communicate using their distinct varieties, they can easily communicate. But, that is very rare. They either switch to one of the two dialects for communication or they use Urdu.) Ta naturalna i spontaniczna wielojęzyczność mieszkańców pakistańskiego Gilgit-Baltistan i hinduskiego regionu Dżammu i Kaszmir jest powszechnie podkreślania.
Nie wiadomo, kiedy buruszaski zaczął się rozwijać jako dwa osobne dialekty, ale zapewne nastąpiło to przed początkiem XVIII w. Niemiecki znawca zagadnień społecznych, gospodarczych i historycznych terytorium Gilgit-Baltistan Hermann Kreutzmann mówi, cytując pracę Karla Jettmara (austriackiego etnologa i religioznawcy) dotyczącą etnografii północnego Pakistanu, o niegdysiejszej jedności języka ludów zamieszkujących doliny Hunza i Yasin.
Hunza buruszaski nie jest jednak jednolitym dialektem, co bierze się to stąd, że Burusze żyjący w dolinie Hunza należą od początków swojej historii do odrębnych bytów państwowych: księstwa Hunza na północnym brzegu rzeki Hunza i księstwa Nagir na południowym, wyznających ponadto odmienne wersje islamu. Różnice między hunza buruszaski a nagir buruszaski zarówno odnośnie do morfologii i fonetyki, jak i słownictwa są nikłe. Dialekt nagir ma więcej zapożyczeń z języka szina niż dialekt hunza. Natomiast różnice w słownictwie, wymowie, morfologii i syntaktyce pomiędzy dialektami hunza i nagir a dialektem yasin są znaczne, co wynika z faktu, że yasin rozwijał się w geograficznej izolacji od buruszaski w dolinie Hunza. Na dialekt yasin wielki wpływ ma główny język sąsiadującego Ćitralu – khowar, z którego pochodzi też alternatywna nazwa tego dialektu – WerchikwarW cytowanych tu źródle S. Munshi (za G. Andersonem) podaje taką etymologię tej nazwy: The name “Werchikwar” is originally from Khowar warčikwar [warčikwar] which breaks down into warč- = ‘Burush’ (or the Burusho people) plus the Khowar suffixes -ik- ‘place of ’ + -war ‘language’, as also in khowar < /kho-+-war/ ‘the language of Kho’.. Podsumowując podobieństwa leksykalne między tymi trzema dialektami Ethnologue podaje, że pomiędzy subdialektami nagir i hunza to podobieństwo leży w granicach 91–94%, między yasin a hunza 67–72%, a między yasin a nagir 66–71%.
Obok tych trzech głównych regionów, w których buruszaski jest rdzennym językiem ich mieszkańców, odkrywane są, często nieoczekiwanie, także niewielkie skupiska, gdzie ten język pozostaje językiem pierwszym, ale nie jest językiem dominującym w danym społeczeństwie; takim przypadkiem jest buruszaski w mieście Śrinagar, letniej stolicy stanu Dżammu i Kaszmir. Tamtejsza społeczność językowa posługująca się buruszaski, licząca obecnie co najmniej 300 użytkowników, żyje w Śrinagarze od ponad stu lat i pozbawiona kontaktu ze społecznością, z której się wywodzą, wykształciła taką jego odmianę, która różni się w sposób systemowy od każdego z trzech głównych wersji buruszaski. Badaczka tego dialektu S. Munshi podkreśla, że co prawda przez ponad stulecie „Buruszowie w Śrinagar opierali się językowej asymilacji” (the Srinagar Burushos have withstood the pressure of linguistic assimilation), ale nie jest pewne, czy ten trend podtrzymają przyszłe pokolenia. I tak na przykład młodsi użytkownicy nie są nawet pewni nazwy języka mówionego w domu, podczas gdy starsze pokolenie nazywa ten język po prostu miśáski, czyli 'nasz język' (zaimek 1. os. l. mn. mi ‘my’ + -śa-ski ‘mowa, język’), albo Khajuna, przy czym ta ostatnia nazwa odnosi się do dialektu nagir, a użytkownicy buruszaski z Śrinagar mieliby się wywodzić z tego regionu.
Opis alfabet stosowany do zapisu języka buruszaskiegoا ݳ ݴ ب پ ت ٹ ث ج ݘ ݼ څ ح خ د ڎ ڈ ذ ر ڑ ز ژ س ش ݽ ص ڞ ض ط ظ ع غ ف ق ک گ ݣ ل م ن ں و ݸ ݹ ه ھ ء ی ݶ ݷ ݺrozszerzone pismo persko-arabskie
Nazwa i jej źródłosłów Proponowanych jest kilka etymologii nazwy języka, ale żadnej nie uznano dotąd za przekonującą. Być może nazwa burúśaski jest derywatem, którego podstawą słowotwórczą jest Burúś jak w Burúso (w znaczeniu Buruszowie). Etymologia etnonimu burúso (lub jego wersji burúsu w dialekcie yasin) może wskazywać albo na buúri oznaczające w buruszaski 'grań, szczyt wzgórza, wierzchołek', albo może być powiązana genetycznie z nazwą szczepów frygijskich 'Bruges, Brugoi', gdyż według I. Čašule „najprawdopodobniej język frygijski leży u podstaw języka buruszaski” (the Phrygian language is most probably at the core of Burushaski). Čašule postuluje uzasadnić tę derywację fonetyczną bliskością jednej z alternatywnych nazw języka buruszaski Brugaski z przymiotnikowym derywatem Bruges-ski od frygijskiego etnonimu Bruges.
W inną stronę idą przypuszczenia takich badaczy jak H. Berger i G. van Driem, którzy łączą buruszaski historycznie z tybetańskim językiem 'Bru-zha, wymienionym po raz pierwszy w dokumentach z połowy VIII w. jako język mówiony w Baltistanie, przy czym dla van Driema „Bru-sha to najwyraźniej buruszaski” (Bru-sha is evidently Burushaski). Co więcej van Driem spekuluje o pisemnych źródłach zapisanych w buruszaski: „Czy język Bru-sha miał kiedykolwiek piśmiennictwo zapisane pismem 'Bru-tsha lub 'Bru-tshag – prekursorem, jak się przypuszcza, tybetańskiego pisma bBu-can (...) – pozostaje kwestią do dyskusji” (Whether Bru-sha ever actually had a literature written in the 'Bru-tsha or 'Bru-tshag script, supposedly a precursor of the Tibetan dBu-can script and likewise derived from the earlier Gupta script, as the tradition would have it, is a moot point.). Z teorią van Driema zgadza się także brytyjski znawca Tybetu i językoznawca Philip Denwood.
Spekulacje dotyczące tybetańskiego prrūśavā, historycznego obszaru zamieszkałego jakoby przez Buruszów, a nawiązującego etymologicznie do burúśaski wyjaśnia Nils Matin w artykule „A Solemn Praise to an 11th century West-Tibetan Councillor at Kharul, Purik”. +Systemy transliteracji języka buruszaski i wymowapismo persko-arabskiełaciński ekwiwalent wg H. Bergerawymowa wg IPAاaaݳaݴáaبbپpتtٹṭثsجjݘćݼchڅc̣حhخqhدdڎcڈḍذzرrڑḍزzژjسsشśݽṣصsڞc̣hضzطtظzع’غġفphقqکkگgݣṅلlمmنnںṇوw/ooݸoݹóoهhھhء’یyݶíiݷỵےeeݺeݻée
System gramatyczny Pod względem morfologicznym buruszaski uznawany jest za bliższy językom dené-kaukaskim, natomiast fonologicznie, sąsiadującym z nim językom dardyjskim (szina i khowar).
Buruszaski jest aglutynacyjnym językiem ergatywnym, z dominującym szykiem SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie). Liczba fonemów wynosi 39, w tym 5 samogłosek i 34 spółgłosek.
Rzeczowniki dzielą się na cztery klasy nominalne (rodzaje gramatyczne):
hm – męskoosobowy, hf – żeński, obejmujący także takie żeńskie stworzenia jak bilás ‘czarownica’ czy parí ‘czarodziejka’, x – obejmujący zwierzęta i niektóre przedmioty policzalne, y – obejmujący abstrakty, ciecze i pozostałe przedmioty niepoliczalne; przy czym w przypadku niektórych słów zmiana kategorii z policzalnej na niepoliczalną, lub odwrotnie, łączy się ze zmianą znaczenia. Np. do klasy y zaliczane są jako rzeczowniki o znaczeniu zbiorowym drzewa owocowe, natomiast ich owoce do klasy x (báalt ‘jabłonie’ / ‘jabłko’ w dzisiejszym buruszaski).
Rzeczowniki odmieniają się przez 5 przypadków (absolutyw, ergatyw, dopełniacz, miejscownik) zaznaczanych końcówkami, innymi dla każdej klasy. Istnieją też szczególne formy przypadków, np. cztery tzw. ‘przypadki sztywne’ (erstarrte Kasus). Miejscowników jest w zasadzie kilka, oznaczających zarówno miejsce, jak i kierunek, i mogą być ze sobą kombinowane.