Angielskie przekłady Biblii – ogół przekładów Biblii na język angielski, które zaczęły powstawać pomiędzy VIII a X wiekiem. Pierwszy pełny przekład rękopiśmienny powstał z łacińskiej Wulgaty w wyniku pracy Johna Wycliffa około roku 1382, pierwszy Nowy Testament wydany drukiem w 1525 był dziełem Williama Tyndale’a, zaś wydana po raz pierwszy w roku 1611 Biblia króla Jakuba jest najbardziej rozpowszechnionym przekładem Biblii (ponad miliard egzemplarzy).
Angielskie przekłady odegrały od XVI wieku ważną rolę w rozwoju różnych nurtów chrześcijaństwa, szczególnie protestantyzmu w krajach anglojęzycznych, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii i Stanach Zjednoczonych. Do początku lat 20. XXI w. powstało ponad pięćset (łącznie z rewizjami) różnych przekładów Biblii na język angielski. thumb
Historia angielskich przekładów Biblii Najstarsze ślady staro i średnioangielskich tłumaczeń pochodzą z okresu między VIII a X wiekiem i były dziełem kilku mnichów. Najstarsza cała biblijna księga przełożona na język angielski to Psałterz przypisywany Williamowi z Shoreham, napisany około 1340 roku (zachowały się 3 rękopisy).
Pierwszy angielski przekład całej Biblii, dokonany z łacińskiej Wulgaty, pochodzi z XIV wieku: jest owocem pracy Johna Wycliffa, zakończonej około 1382. Przekład ten został potępiony przez papieża Marcina V, zaś sam Wycliff został pośmiertnie ukarany – w 1428 roku jego ciało wydobyto z grobu i spalono na stosie, a popioły wrzucono do rzeki Swift. Biblia Wycliffa była ręcznie przepisywana i rozpowszechniana przez lollardów. Od 1412 roku Kościół katolicki w Anglii wprowadził zakaz rozpowszechniania Biblii w języku angielskim – za posiadanie nawet fragmentów Biblii Wycliffe’a groziła kara śmierci na stosie oraz utrata przez krewnych prawa do dziedziczenia majątku po skazanym. Zakaz ten o blisko wiek opóźnił druk angielskiej BibliiSchaff, Philip, History of the Christian Church, vol. VI, s. 344..
Wydanie angielskiej Biblii przełożonej z języków oryginalnych jest dziełem reformatorów. Pierwszym który posłużył się drukiem do rozpowszechniania Biblii był reformator i biblista William Tyndale (pierwsze wydanie jego angielskiego przekładu Nowego Testamentu ukazało się w Kolonii w 1525 roku, zaś w 1534 roku ukazało się w Antwerpii wydanie drugie, poprawione). Tyndale pracował także nad tłumaczeniem Starego Testamentu lecz pracy tej nie zdołał dokończyć gdyż został skazany za herezję i spalony na stosie. W roku 1537 jego Nowy Testament oraz te księgi Starego, które zdążył przetłumaczyć jako Matthew Bible pod pseudonimem „Thomas Matthew” wydał John Rogers, pierwszy męczennik protestancki w okresie rekatolicyzacji Anglii za panowania królowej Marii Tudor.
Pierwszy przekład całej Biblii w języku angielskim został opracowany i wydany w 1535 roku przez Milesa (Mylesa) Coverdale’a. Ponieważ Coverdale nie posiadał wystarczająco biegłej znajomości oryginalnych języków biblijnych posłużył się przekładem Tyndale’a oraz wspierał tłumaczeniami Marcina Lutra (Biblia Lutra), Ulrycha Zwinglego (Biblia zuryska), a także łacińską Wulgatą. Pomimo tego Biblia Coverdale’a uzyskała poparcie króla Henryka VIII, zaś kolejna edycja przekładu Coverdale’a z 1539 roku znana jako Wielka Biblia (ang. Great Bible) była pierwszą autoryzowaną edycją angielskiej Biblii. Na mocy zarządzenia królewskiego była ona udostępniona każdemu wiernemu we wszystkich kościołach w Anglii – z tego względu przed wyniesieniem z kościołów zabezpieczano ją łańcuchem. Autorem przedmowy do drugiego wydania zwanego „Biblią Cranmera” był abp Thomas Cranmer skazany na śmierć z rozkazu Marii I Tudor. Ostatnia z ponad 30 edycji Wielkiej Biblii ukazała się w 1569 roku.
Pierwszą na świecie Biblią wydrukowaną z podziałem ksiąg na rozdziały i wersety była Biblia genewska (ang. Geneva Bible); NT w 1557, całość w 1560 – rozdziały opracował w XIII wieku Stephen Langton, późniejszy arcybiskup Canterbury; wersety zaś w 1551 roku wprowadził Robert Stephanus, paryski drukarz. Jako pierwsza posiadała ona także obszerne komentarze, wyjaśnienia, indeks tematyczny, mapy i ilustracje. Był to przekład grupy protestanckich uczonych, którzy po dojściu do władzy Marii I Tudor („Krwawej Mary”) w 1553 roku uciekli z Anglii przed represjami religijnymi królowej Marii i grożącą im śmiercią.
W roku 1568 wydano Biblię biskupią (ang. Bishops' Bible), która była rewizją Wielkiej Biblii przygotowaną przez biskupów w celu ograniczenia popularności Biblii genewskiej, jednak okazała się od niej słabsza językowo. Po Wielkiej Biblii było to drugie wydanie autoryzowane. Biblia biskupia wraz z wcześniejszymi przekładami stanowiła podstawę dla późniejszych prac nad najbardziej popularnym przekładem angielskojęzycznym – Biblią króla Jakuba.
Prace nad pierwszym katolickim przekładem Biblii na język angielski rozpoczęły się w październiku 1578, kiedy to pięcioosobowy zespół z katolickiego Kolegium Angielskiego, stanowiącego część Uniwersytetu w Douay (z powodu rozwoju reformacji w Anglii okresowo przeniesionego do Rheims we Francji) rozpoczął pracę nad angielskim przekładem Wulgaty. Przekład ten był gotowy do publikacji po 4 latach, jednak w 1582 roku udało się wydać tylko Nowy Testament z powodu braku środków finansowych i ówczesnej sytuacji politycznej. Nowy Testament ukazał się następnie w latach 1600, 1621 oraz 1633, zaś dwa tomy ksiąg Starego Testamentu ukazały się najpierw pojedynczo – w latach 1609 i 1610, a łącznie w roku 1635. Wszystkie księgi Starego i Nowego Testamentu w przekładzie Douay-Rheims Bible ukazały się razem dopiero w 1764 roku.
W oparciu o starsze przekłady łącznie z tłumaczeniem Williama Tyndale’a i Biblią biskupią dokonano w latach 1604–1611 bardzo dobrego językowo przekładu znanego jako Biblia króla Jakuba (King James Version lub Authorised Version). Biblię tą autoryzował król Jakub I. Przekład, po kilku poważnych zmianach w latach 1870–1895, był używany przez Kościół anglikański przez ponad 300 lat – aż do gruntownej rewizji tekstu w 1982 roku (opartej na językach oryginalnych), znanej jako Nowa Biblia króla Jakuba (New King James Version, NKJV).
Opisy przekładów Biblii Przekłady protestanckie King James Version (KJV) (1611)
Przekład z języków oryginalnych wydany po raz pierwszy w 1611, zamówiony został na potrzeby Kościoła Anglii przez króla Jakuba I. Tłumaczenie to wywarło głęboki wpływ nie tylko na wszystkie następne angielskie tłumaczenia Biblii, ale także na całą literaturę angielską. Szacunkowy nakład to ponad miliard egzemplarzy co czyni ten przekład najszerzej rozpowszechnionym tłumaczeniem Biblii.
The Emphatic Diaglott (1864)
Przekład Nowego Testamentu, opracowany przez tłumacza Biblii Benjamina Wilsona. Zamieścił w tym przekładzie tekst grecki Griesbacha (wydanie z lat 1796–1806) oraz międzywierszowy dosłowny przekład na język angielski, a w prawej szpalcie własne tłumaczenie; wyróżnił w nim wyrazy, na które należy położyć większy nacisk. Od 1926 wydawany przez Świadków Jehowy.
Revised Version (RV) (1881–1885) Revised Version to zrewidowana brytyjska wersja Biblii króla Jakuba z końca XIX wieku. Była to pierwsza i jak dotąd jedyna oficjalnie zatwierdzona i uznana rewizja Biblii króla Jakuba w Wielkiej Brytanii. Rewizją przekładu zajmowało się ponad 50 uczonych należących do różnych wyznań w Wielkiej Brytanii. Amerykańscy uczeni zostali zaproszeni do współpracy drogą korespondencyjną. Nowy Testament został opublikowany w 1881, Stary Testament w 1885, a apokryfy w 1894. Wśród zespołu znaleźli się Brooke Westcott i Fenton J.A. Hort. Na temat tego przekładu Charles Spurgeon powiedział: „strong in Greek, weak in English” (mocny w grece, słaby w angielskim).
American Standard Version (ASV) (1901)
Jedno z pierwszych tłumaczeń wykorzystujące grecki tekst opracowany przez Westcotta i Horta. Charakteryzowało się archaicznym elżbietańskim językiem i dużą dosłownością. Do czasu wydania Revised Standard Version stosowane powszechnie przez protestantów w Stanach Zjednoczonych. Po 1944 wydawane przez Świadków Jehowy.
Bible In Basic English (1941)
Tłumaczenie Biblii na uproszczony angielski. Biblia została przetłumaczona przez Samuela Hooke, który użył 850 standardowych słów z Basic English words, oraz kilkudziesięciu typowo biblijnych. Nowy Testament został przetłumaczony w 1941, Stary Testament w 1949.
Revised Standard Version (RSV) (1952)
Przekład, który wzbudził kontrowersje w Stanach Zjednoczonych – wydany wcześniej Nowy Testament (1946) był przyjęty bardzo dobrze przez wszystkie amerykańskie Kościoły, ale Stary Testament przełożono odrywając go od interpretacji nowotestamentowych (a jest ich przecież niemało). Ewangelikalni chrześcijanie unikali tego przekładu: należał on do najmniej popularnych wydań Biblii w Stanach Zjednoczonych. Przekład poprawiono w 1990 roku (Newly Revised Standard Version). Zarówno RSV, jak NRSV są przełożone w oparciu o zasadę formalnej równoważności. NRSV operuje językiem inkluzywnym i nie jest akceptowany przez ewangelikalnych chrześcijan, którzy zarzucają mu fałszowanie Słowa Bożego.
Inne wydania Revised Standard Version: RSV wydanie katolickie (1966) z księgami deuterokanonicznymi umieszczonymi zgodnie z układem Septuaginty oraz wieloma drobnymi korektami tekstu Starego Testamentu – które uczyniły go mniej kontrowersyjnym niż edycja z 1952. Przekład spotkał się z akceptacją Pawła VI. W tym samym roku ukazała się angielska Jerusalem Bible, a cztery lata później New American Bible – i to te dwa przekłady stały się najbardziej popularnymi przekładami katolickimi. RSV wydanie ekumeniczne (1973) (Common Bible) – cztery części: księgi protokanoniczne, księgi deuterokanoniczne, trzy apokryfy, Nowy Testament. RSV wydanie ekumeniczne (1977) (Ecumenical Study Bible) – ma dołączone także kanoniczne księgi niektórych wschodnich kościołów ortodoksyjnych: 3 i 4 Księgę Machabejską oraz Psalm 151. Satysfakcję z tego wydania wyraził patriarcha ekumeniczny Konstantynopola Demetrios I.
New American Standard Bible (NASB) (1971, rewizja 1995)
To znacznie poprawiona wersja starego przekładu American Standard Version (oparta na językach oryginalnych), która obecnie jest alternatywą dla anglojęzycznych protestantów, nieakceptujących Revised Standard Version. Tłumacze mieli podejście wybitnie filologiczne, stąd np. takie opinie o tym przekładzie: „strong in Greek, weak in English” (mocny w grece, słaby w angielskim). Jest to charakterystyczną cechą tego przekładu – bardzo duża wierność językom oryginalnym, nawet kosztem czytelności tekstu angielskiego.
The Bible in Living English (1972)
Angielskojęzyczny przekład Biblii w tłumaczeniu Stevena T. Byingtona, który zakończył pracę w 1943 roku. Po śmierci tłumacza prawa do jego wydawania nabyło Towarzystwo Strażnica. Opublikowany przez Świadków Jehowy w 1972 r. Przekład charakteryzuje się tym, iż konsekwentnie oddaje imię Boże w formie Jehovah.
New International Version (NIV) (1978, rewizje 1984, 2002)
Nowy przekład z języków oryginalnych, który na początku lat 80. zdobył uznanie wśród protestantów na całym świecie. Drobne korekty w 1984 roku. Przekład dynamiczny współczesnym językiem angielskim, pozbawiony wad RSV.
W 1992 ogromną konsternację ewangelikalnych chrześcijan wzbudziła zapowiedź wprowadzenia do NIV języka inkluzywnego (m.in. unikającego sugerowania płci Boga; nie ma też mowy np. o tym, że „jeśli twój brat zgrzeszył” : jeśli jest brat, to musi być też i siostra – i stąd mamy „jeśli twój brat lub siostra zgrzeszyli, idź i ich napomnij”Por. Bible Researcher.. Obecne wydanie NIV (Today’s NIV, 2002) operuje już takim właśnie językiem – jednak ze względu na sprzeciw chrześcijan w Stanach Zjednoczonych, pod nazwą New International Version w Stanach Zjednoczonych dostępne jest wyłącznie wydanie z 1984.
New King James Version (NKJV) (1982)