Skrzyp zimowy (Equisetum hyemale L.) – gatunek rośliny z rodziny skrzypowatych. Występuje w Europie i Azji oraz na Grenlandii, w szerokim ujęciu taksonomicznym także w Ameryce Północnej. W Polsce dość pospolity. Rośnie zwykle w żyznych lasach liściastych, często na zboczach dolin, podgatunek północnoamerykański także na brzegach wód. Uprawiany jako roślina ozdobna jest bardziej tęgi podgatunek północnoamerykański, w niektórych ujęciach wyodrębniany w osobny gatunek. Skrzyp zimowy stosowany był dawniej lub lokalnie jako roślina jadalna, lecznicza i polerska.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg gatunku obejmuje rozległe obszary Europy i Azji w strefie klimatu umiarkowanego i subpolarnego, rośnie także na Grenlandii (generalnie jednak w obręb Arktyki nie wkracza). W Europie jest nieobecny tylko na południowych krańcach (brak go w Portugalii i na Sardynii). W Azji rośnie od Uralu na zachodzie po Kamczatkę i Wyspy Japońskie na wschodzie. Południowa granica zasięgu na tym kontynencie biegnie przez Azję Mniejszą, Kaukaz Południowy, Uzbekistan, Tadżykistan, środkowe i południowo-wschodnie Chiny. Jako gatunek introdukowany rośnie na Tasmanii i Nowej Zelandii.
W Ameryce Północnej rośnie podgatunek affine, często wyodrębniany jako osobny gatunek Equisetum praealtum.
W Polsce skrzyp zimowy jest rozprzestrzeniony na całym obszarze, ale nierównomiernie – jest pospolity w województwie pomorskim i kujawsko-pomorskim, ale lokalnie rośnie tylko na mocno rozproszonych stanowiskach, np. w południowej Wielkopolsce i w rejonie Sudetów. W górach występuje po regiel górny.
Morfologia Charakterystyka dotyczy podgatunku typowego lub wąsko ujmowanego gatunku. Podgatunek affine, często wyodrębniany jako osobny gatunek, scharakteryzowany został w sekcji „Systematyka i zmienność”. Pokrój sporofitu Roślina trwała o pędach płonnych i płodnych (z kłosami zarodnionośnymi) podobnych do siebie (monomorficznych). Wyrastają one bardzo licznie z podziemnego kłącza i są zwykle prosto wzniesione, rzadziej nieco się pokładają; są sztywne. Organy podziemne Czarnobrązowe kłącze rozwijające się na głębokości 0,3–0,7 m, osiąga 4 m długości, rozrasta się poziomo, jest rozgałęzione i pokryte licznymi korzeniami wyrastającymi z węzłów. Rzadko obecne są bulwki. Węzły i korzenie pokryte są licznymi, żółtymi włośnikami. Centralny przewód powietrzny kłącza jest wąski. Łodyga Zwykle osiąga od 0,4 do 0,7 m, czasem do 1 m wysokości, rzadko więcej. Średnica łodyg wynosi zazwyczaj 4–6 mm, rzadko do 9 mm. Pędy płonne w górnej części nieco się zwężają, podczas gdy pędy zarodnionośne są jednakowej grubości. Łodyga zwykle się nie rozgałęzia, choć tworzy pojedyncze pędy boczne w razie uszkodzenia. Międzywęźla są ciemnozielone, czasem szarozielone lub sinozielone, z (8)10–30(34) żeberkami. Ich długość wynosi 5–8 cm. Żeberka mają rowek biegnący wzdłuż grzbietu i tępe krawędzie boczne. Wzdłuż ich krawędzi tworzą się wyrostki (guzki) krzemionkowe powodujące, że łodygi są bardzo szorstkie. Centralny przewód powietrzny łodygi jest szeroki, stanowi co najmniej 60% średnicy łodygi. Liście Zredukowane do zrośniętych w pochwy łusek, ściśle przylegających do pędu. Wolne końce łusek tworzące ząbki szybko odpadają. Ząbki te mają podobną długość lub są nieco dłuższe od zrośniętej części liści; są szydlaste, czarne, na brzegu biało obrzeżone, długo zaostrzone i na szczycie mniej lub bardziej kędzierzawo poskręcane. Trwała pochwa liściowa jest walcowata, ściśle przylegająca do pędu, osiąga 3–9 mm długości. W dolnej części pochwa jest czarnobrązowa lub czarna, podobnej barwy jest górny skraj pochwy, natomiast jej część środkowa jest biała. Często w górze i środkowej części pędu pochwy są w całości czarne. Górny brzeg pochwy jest tępo karbowany – między końcami łusek są płytkie wcięcia, które z wiekiem się pogłębiają. Na poszczególnych łuskach znajduje się płaskie żeberko z trzema rowkami, z których środkowe jest wyraźniej widoczne. Kłos zarodnionośny Osadzony jest na krótkim trzonku mniej lub bardziej osłoniętym wspierającą go, rozszerzającą się pochwą. Kłos jest jajowaty, na szczycie z krótkim ostrym końcem. Osiąga 1–1,5 cm długości i 0,4–0,7 cm średnicy. Zdolne do kiełkowania zarodniki osiągają średnio 59 μm średnicy, są jaskrawozielone i stanowią ok. 10% ogółu zarodników – pozostałe nie kiełkują, są mniejsze i barwy od żółtej do ciemnozielonobrązowej. Gametofit Blaszkowate, rozwijające się na powierzchni ziemi. Są dwupienne, ale w trakcie rozwoju nierzadko dochodzi do zmiany płci – na początkowo męskich przedroślach mogą rozwijać się rodnie i odwrotnie. Przedrośla pokrywają walcowate łatki, plemnie są zagłębione w tkance przedrośla.
Gatunki podobne Prosto wzniesione i często nierozgałęzione pędy ma także skrzyp bagienny E. fluviatile, ale jego pochwy liściowe są zielone (tylko ząbki czarne) i kłos zarodnionośny jest zaokrąglony na szczycie. Pędy są gładkie lub słabo szorstkie i sezonowe. Trwałe i szorstkie pędy nadziemne; czarne, choć tylko w górze pochwy liściowe i zaostrzone na szczycie kłosy ma skrzyp pstry E. variegatum. Różni się od zimowego grubością pędów nie przekraczającą 3 mm; często obecnymi (choć nie zawsze) odgałęzieniami; luźnymi, rozszerzającymi się w górze pochwami liściowymi z trwałymi, trójkątnymi ząbkami na szczycie.
Biologia i ekologia thumb|Grądowe zbocze doliny Regi porośnięte skrzypem zimowym thumb|Skrzyp zimowy na stoku doliny Gowienicy Bylina, chamefit niezdrewniały – o pędach nadziemnych zimujących. Zarodnikuje po przezimowaniu kłosów w kolejnym roku od ich powstania, zwykle latem od czerwca do sierpnia, czasem do września, rzadko też wiosną.
Skrzyp zimowy tworzy często rozległe płaty. Rośnie w wilgotnych i świeżych glebach, żyznych, o odczynie obojętnym i zasadowym, często na zboczach. Występuje zazwyczaj w lasach liściastych, zarówno cienistych jak i świetlistych, zwłaszcza łęgowych i grądowych (różne zbiorowiska ze związków Alno-Ulmion i Carpinion betuli), ale też w zaroślach i na łąkach. W syntaksonomii nie ma statusu gatunku wskaźnikowego, choć zaproponowano uznanie go za gatunek charakterystyczny dla wyróżnionych lokalnie zboczowych lasów klonowo-lipowych (zbiorowisko Acer platanoides-Tilia cordata).
Liczba chromosomów 2n = 216.
Systematyka i zmienność Pozycja systematyczna Gatunek należy do rodzaju skrzyp Equisetum i rodziny skrzypowatych Equisetaceae. W obrębie rodzaju reprezentuje podrodzaj Hippochaete. Najbliższym, siostrzanym gatunkiem jest skrzyp gałęzisty E. ramosissimum, wraz z którym tworzy klad siostrzany dla pary gatunków E. laevigatum i E. myriochaetum. Wszystkie te gatunki wyewoluowały w trakcie pliocenu.
Zmienność thumb|Tęższy od euroazjatyckiego skrzypu zimowego podgatunek affine (≡E. praealtum Podobnie jak w przypadku wielu innych gatunków skrzypów opisano dawniej wielką liczbę odmian i form, które współcześnie pozbawiane są rangi taksonomicznej, czasem rozpoznano w nich mieszańce z innymi gatunkami.
Istotne znaczenie taksonomiczne ma jeden takson wyróżniany w randze podgatunku E. hyemale subsp. affine (Engelmann) Calder & Roy L. Taylor lub w randze odrębnego gatunku Equisetum praealtum Raf.; Fl. Ludovic. 13 (1817). W ofercie handlowej i ogrodnictwie często określany jest on jako odmiana geograficzna var. robustum (Brown) Eaton, odmiana uprawna 'Robusta'/'Robustum' lub 'Japonicum'.
Roślina ta występuje na rozległych obszarach Ameryki Północnej od Alaski po Grenlandię, a na południu po Gwatemalę i Salwador. Rośnie też na Dalekim Wschodzie – na Kamczatce, Sachalinie, Wyspach Japońskich i na północy Chin w prowincji Heilongjiang. Jako roślina introdukowana i zdziczała stwierdzona została na Tajwanie i w Niemczech.
Skrzyp ten różni się od typowego podgatunku skrzypu zimowego rozmiarami – pędy nadziemne osiągają do 1,5–2,2 m wysokości i 1 cm średnicy, międzywęźla są dłuższe (6–9 cm). Trwała część pochew liściowych jest podobnej długości jak średnica łodygi, stąd widziana z boku jest kwadratowa (u typowego skrzypu zimowego pochwy są zwykle nieco dłuższe od średnicy łodygi). Ząbków pochwy bywa znacznie więcej niż u euroazjatyckiego skrzypu zimowego (do 50) i częściej się one zachowują.
Skrzyp ten różni się też wymaganiami siedliskowymi – rośnie w miejscach wilgotniejszych, nie tylko w lasach, ale też na brzegach rzek i jezior. Wyróżnia się też okazałymi przedroślami – osiągającymi do 3,5 cm średnicy.
Mieszańce Skrzyp zimowy tworzy mieszańce z innymi gatunkami skrzypów z podrodzaju Hippochaete: Equisetum × moorei [E. hyemale × E. ramosissimum] – skrzyp Moore’a; znany z wielu krajów europejskich, także z Polski. Wygląda podobnie do skrzypu zimowego, przy czym zwykle jest od niego nieco wyższy, pędy nadziemne osiągają do 60 cm wysokości, są częściowo zimozielone lub tylko sezonowe. Pochwy liściowe ma wyraźnie dłuższe od średnicy łodygi, nieco rozszerzające się w górnej części. Często obecne są regularne okółki pojedynczych odgałęzień. Zarodniki są sterylne. Liczba żeberek na łodygach wynosi od 10 do 15. Equisetum × trachyodon [E. hyemale × E. variegatum]; znany z wielu krajów Europy Zachodniej, Środkowej i Wschodniej, stwierdzony także w Polsce. Pędy nadziemne osiągają do 0,5–1 m długości, są zimozielone, pojedyncze lub słabo rozgałęzione. Liczba żeberek na łodygach wynosi od 6 do 14, pochwy liściowe przylegają do łodygi, mają 6–14 ząbków i częściowo są one trwałe. W odróżnieniu od E. variegatum ich błoniasty rąbek na brzegu jest bardzo wąski i są one długoszydlaste. W odróżnieniu od skrzypu zimowego centralny przewód powietrzny jest wąski.
Equisetum × alsaticum (H.P.Fuchs & Geissert) G.Phil. ex Lubienski & Bennert; Carolinea 64: 107-118 (2006) [E. hyemale × (E. hyemale × E. variegatum)], znany z Niemiec i Francji. Equisetum × ascendens Lubienski & Bennert; Nova Hedwigia 90(3-4): 322 (2010) [(E. hyemale × E. ramosissimum) × E. hyemale]; znany z Niemiec, Holandii i Francji. Equisetum × geissertii Lubienski & Bennert; Nova Hedwigia 90(3-4): 323 (2010) [E. variegatum × E. hyemale × E. ramosissimum]; znany z Niemiec.
Podgatunek affine (≡ Equisetum praealtum) tworzy następujące mieszańce znane dotąd tylko z Ameryki Północnej (tam rozpowszechnione): Equisetum × ferrissii Clute; Fern Bull. 12: 22 (1904) [E. praealtum × E. laevigatum]. Bardzo częsty mieszaniec w Ameryce Północnej w strefie umiarkowanej i chłodnej. Ma cechy pośrednie taksonów rodzicielskich. Pędy w dolnej części są zimotrwałe, jak u skrzypu zimowego, ale górne części są sezonowe – obumierają zimą. Odpowiednio cechy budowy łodyg i pochew liściowych oraz ich kolorystyka w dole przypominają skrzyp zimowy, a w górze E. laevigatum. Equisetum × jesupii (A.A.Eaton) Christenh. & Husby; Bot. J. Linn. Soc. 189: 350 (2019) [E. praealtum × E. variegatum].
Zastosowanie thumb|Uprawiany, okazały podgatunek dalekowschodnio-północnoamerykański thumb|Skrzyp zimowy na wydmach w Kołobrzegu; wg źródeł z XIX wieku miał być sadzony w celu ich stabilizacji Roślina ozdobna Jako roślina ozdobna, w pojemnikach i jako roślina nadbrzeżna nad oczkami wodnymi, uprawiany jest skrzyp zimowy w podgatunku affine (≡ Equisetum praealtum) dostępny w ofercie handlowej zwykle jako odmiana robustum, 'Robusta'/'Robustum' lub 'Japonicum'. Łodygi tej rośliny są też popularnym elementem dekoracyjnym wykorzystywanym do układania kompozycji roślinnych we florystyce.
Roślina lecznicza Skrzyp zimowy wykorzystywany był i jest jako roślina lecznicza podobnie jak skrzyp polny. Surowiec zielarski nazywano Herba Equiseti Maioris seu hiemalis. Naparom z ziela przypisywane jest działanie przeciwzapalne, antyseptyczne i moczopędne. W szerokim zakresie tradycyjnie stosowany jest jako roślina lecznicza także podgatunek północnoamerykański, który stosowany był i jest przy chorobach nerek, obrzękach i infekcjach dróg moczowych, łysieniu, łamliwych paznokciach, chorobach reumatycznych, osteoporozie, dnie moczanowej, odmrożeniach, gruźlicy, obfitych miesiączkach oraz krwotokach z nosa, płuc, ran, żołądka i oparzeniach.