Józef Wilkoń (ur. 12 lutego 1930 w Bogucicach k. Wieliczki) – polski ilustrator, malarz, historyk sztuki.
Biografia mały|Józef Wilkoń (przed 1965) W latach 1947–1949 uczęszczał do Liceum Sztuk Plastycznych w Krakowie. Jest absolwentem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (Wydział Malarstwa, dyplom 1955) i Historii Sztuki na Uniwersytecie Jagiellońskim (dyplom 1954).
Zilustrował blisko dwieście książek dla dzieci i dorosłych wydanych w Polsce i kilkadziesiąt wydanych za granicą. Zajmuje się również scenografią (Teatr im. Wilama Horzycy w Toruniu, 1978) i projektuje gobeliny (Spółdzielnia im. St. Wyspiańskiego w Krakowie). Inspiracją dla jego prac jest przyroda, a przede wszystkim zwierzęta, które od lat 80. uczynił głównymi bohaterami swoich opowieści. Od lat 90. tworzy ponadto „przestrzenne ilustracje”, czyli zwierzyńce z drewnianych bali i blachy. Zyskał międzynarodową sławę, był wielokrotnie nagradzany w Polsce i poza jej granicami.
W 2004 stworzył szopkę składającą się z 44 figur, znajdującą się do dziś przy Zespole klasztornym kamedułów w Lesie Bielańskim, niedaleko siedziby Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Do 2020 przy szopce mieszkał żywy osioł o imieniu „Franek”, obecnie przebywa tam muł „Franciszek II”.
Na przełomie 2006 i 2007 zaprezentował w Zachęcie Narodowej Galerii Sztuki „Arkę” – bestiarium wykonane z drewna i blachy, odwołujące się do biblijnej Arki Noego. Początkowo było to dzieło zainstalowane na ścianie. W 2016 zostały dobudowane części boczne i tył instalacji, a całość umieszczono na terenie dawnego folwarku, wchodzącego obecnie w skład Zespołu pałacowo-parkowego w Radziejowicach. Na terenie tym została umieszczona także inna praca artysty – „Brama Teatru Narodowego”. Jest to oryginalna brama Teatru, którą ówczesny dyrektor Domu Pracy Twórczej w Radziejowicach, Bogumił Mrówczyński, uratował przed złomowaniem powierzając ją twórczej obróbce Józefa Wilkonia.
W grudniu 2009 powstała Fundacja „Arka” im. Józefa Wilkonia (Prezes: Blanka Wyszyńska-Walczak, ur. 1963), której celem jest „ochrona i promocja dorobku artystycznego Józefa Wilkonia i ogólnych wartości związanych ze sztukami pięknymi, a w szczególności ilustratorstwem i sztuką edytorską”.
W 2016, roku 400. rocznicy śmierci Miguela de Cervantesa, ukazała się albumowa, dwutomowa edycja Przemyślnego szlachcica Don Kichote z Manczy w tłumaczeniu Anny Ludwiki Czerny i Zygmunta Czernego, zawierająca sto ilustracji Wilkonia. Jej uroczysta premiera odbyła się w październiku 2016 w warszawskim Studiu Koncertowym Polskiego Radia im. Witolda Lutosławskiego, w obecności wiceministra kultury oraz ambasadora Królestwa Hiszpanii.
W latach 2017–2019 ukazały się trzytomowe rozmowy Wilkonia z Januszem Górskim, stanowiące „opowiadaną autobiografię” artysty: Lustro i promyk (), Szum drzew () i Arka (). Kontynuacją tej artystyczno-literackiej współpracy był, wydany przez Górskiego w 2021 Alfabet Wilkonia () – wspomnienia artysty o przyjaciołach i znajomych, którzy w latach 50. i 60. XX wieku, czyli w okresie świetności polskiej sztuki książki i plakatu, pracowali jako ilustratorzy i graficy, zawierające anegdoty z życia towarzyskiego i kulisy warsztatu pracy oraz refleksje na temat rynku wydawniczego czasów PRL-u.
W październiku 2018 na ścianie jednego z budynków przy ulicy Kościuszki w Piasecznie powstał mural na podstawie ilustracji Józefa Wilkonia „Arka ze zwierzętami”. thumb|Mural „Arka ze zwierzętami” według grafiki Józefa Wilkonia, Piaseczno, 8 maja 2024 We wrześniu 2022 r. Rada Miejska w Piasecznie podjęła uchwałę w sprawie utworzenia gminnej instytucji kultury pod nazwą „Muzeum Sztuki Współczesnej Józefa Wilkonia w Piasecznie”, której siedzibę zaplanowano w budynku dawnej remizy strażackiej przy ul. Puławskiej 3. Muzeum ma prezentować oryginalne prace artysty, promować sztukę współczesną oraz prowadzić działalność edukacyjną.
W lutym 2025 podczas uroczystości w Domu Pracy Twórczej w Radziejowicach obchodził podwójny jubileusz: 95. rocznicę urodzin oraz 70-lecie pracy artystycznej. Na jubileuszowej wystawie można było z tej okazji zobaczyć prace z różnych okresów jego działalności artystycznej, w tym obrazy z czasów studenckich, kompozycje powstałe podczas plenerów malarskich oraz dzieła z cykli: "Nosiwody" i "Autowidoki". Nie zabrakło także projektów gobelinów, które stanowią istotną część jego dorobku, oraz prac, które nigdy wcześniej nie były prezentowane. Wśród eksponowanych dzieł znalazł się również cykl ilustracji cyfrowych stworzonych do autorskiej książki Zbuntowany Elektron (opublikowanej w 2015).
thumb|„Hipopotamy” - rzeźba Józefa Wilkonia, Piaseczno, ul. Tadeusza Kościuszki, 8 maja 2024 Życie prywatne Syn Piotra i Karoliny. Jego ojciec był urzędnikiem kolejowym, członkiem Delegatury na Kraj okręgu tarnowskiego Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie i współtwórcą lokalnego ruchu oporu w okresie II wojny światowej. Przyrodnim bratem jego babki był polski wynalazca – samouk, Jan Szczepanik (1872–1926). Miał czworo rodzeństwa: Aleksandra (polonistę, profesora i wykładowcę uniwersyteckiego), Stanisława (doktora nauk medycznych, dyrektora i ordynatora oddziału chorób wewnętrznych w Szpitalu im. Stefana Żeromskiego w Nowej Hucie), Jadwigę (po mężu Michalską; profesora nauk przyrodniczych – botaniki), Marię (inżyniera-chemika w Oświęcimiu) i Ludmiłę (po mężu Smęder; ekonomistkę, zastępcę dyrektora Okręgowego Oddziału Narodowego Banku Polskiego w Krakowie). W 1955 poślubił Małgorzatę z domu Jagoszewską (1933–1998; jej pamięci poświęcił w 1998 wystawę Koncert dla Małgosi oraz książkę dla dzieci Pani Drozdowa, opublikowaną w 2023); w 1957 urodził się ich syn Piotr. Szwagier scenarzystki Hanny Kijowicz-Jagoszewskiej (1930–2015). thumb|„Lwica z lwiątkiem” - rzeźba Józefa Wilkonia, Piaseczno, ul. Puławska 1, 8 maja 2024 W latach 50. i 60. XX wieku mieszkał przy ul. Hożej w Warszawie. Mieszka w Zalesiu Dolnym, wchodzącym w skład Piaseczna.
Ważniejsze wystawy indywidualne Źródła: fundacjawilkonia.pl, culture.pl. thumb|Arka Wilkonia w Radziejowicach (2007) thumb|Arka Wilkonia (detal) thumb|Józef Wilkoń podczas wernisażu wystawy swoich prac pt. Opieńki – Pałac Wierusz-Kowalskich, Brwinów, 9 grudnia 2023 thumb|„Tur” - rzeźba Józefa Wilkonia; Park Miejski w Piasecznie, 8 maja 2024 thumb|Józef Wilkoń podczas wernisażu wystawy o Don Kichocie; Warszawa, 23 kwietnia 2024 thumb|Józef Wilkoń podpisuje książkę Psie życie; Piaseczno, 8 maja 2024 thumb|„Niedźwiedź” - rzeźba Józefa Wilkonia; Park Miejski w Piasecznie, 8 maja 2024 thumb|„Dziki” - rzeźba Józefa Wilkonia; Park Miejski w Piasecznie, 8 maja 2024 thumb|Józef Wilkoń, Piaseczno, 8 maja 2024 thumb|Józef Wilkoń podczas jednej z wystaw poświęconej Don Kichotowi; Warszawa, 23 kwietnia 2023 1960: Wystawa malarstwa, grafiki, ilustracji, Warszawa 1961: Wystawa malarstwa, grafiki, ilustracji, Wiedeń 1968: Wystawa grafiki książkowej, Lublin, Chełm, Toruń 1969: Wystawa grafiki książkowej, Manchester 1970: Wystawa grafiki i ilustracji, Warszawa 1971: Wystawa ilustracji, Berlin 1973: Wystawa ilustracji, Kolonia 1975: Wystawa grafiki i ilustracji książkowej, Słupsk 1976: Wystawa grafiki i ilustracji, Rzeszów, Chicago 1979: Wystawa grafiki i ilustracji, Białystok, Kalisz, Toruń 1980: Wystawa grafiki i ilustracji książkowej, Katowice 1988: Wystawa ilustracji – 30 lat twórczości, Puławy, Warszawa 1989: Wystawa ilustracji, Paryż 1990: Wystawa ilustracji do „Pana Tadeusza” A. Mickiewicz – studia z lat 1963–1970, Warszawa 1991: Wystawa ilustracji, Offenbach 1992: Wystawa ilustracji z kolekcji „Bohem Press”, Warszawa 1993: Józef Wilkoń – Kinderbuchillustrationen, Aachen 1994: Józef Wilkoń – Kinderbuchillustrationen, Bohum, Ludenscheld, Viersen, Augsburg, Dortmund 1995: Wystawa „Całokształt twórczości” Olsztyn, Zielona Góra, Bratysława 1996: Wilkoń’s Menagrie, Monachium Niemcy 1997: 40-lecie twórczości, Warszawa 1998: Wystawa „Koncert dla Małgosi”, Kozienice, Kraków 2000: Wystawa ilustracji w Japonii, Toyama, Aki, Bunsen 2002: Wystawa „Zwierzyniec”, Książnica Pomorska, Szczecin 2004: Wystawa twórczości Józefa Wilkonia, Macerata, Włochy 2005: Wystawa ilustracji, Belluno, Włochy Wystawa, Tokio Japonia Wystawa, „Ryby i konie – maly pokaz”, Galeria Schody, Warszawa Wystawa „Obraz i Słowo” Wilno Litwa Warsztaty książki w Tajpej, Tajwan 2006: Wystawa „W Soplicowie..., w Wilanowie”, Galeria SD Wilanów, Warszawa Wystawa Wilkoniowe Bestiarium, Olsztyn Wystawa w Urawa Art. Muzeum w Tokio Wystawa „Arka Wilkonia”, Zachęta Warszawa 2007: Wystawa „Dziewięć bestii i anioł”, Rzym Włochy Wystawa „Spotkania ze sztuką”, Radziejowice 2008: Wystawa „Świat Wilkonia”, Bielsko-Biała Wystawa „Wilkoniada”, Warszawa Wystawa „Arka Wilkonia”, Białystok 2009: Wystawa „Blus Nosorożca”, Łódź Wystawa w Bibliotece Młodzieżowej w Monachium Wystawa ilustracji i rzeźby, Ostrowiec Świętokrzyski Wystawa „Wilkoń”, Rzeszów Wystawa „Kici Kici miau”, Gdynia Wystawa „Bestiarium”, Częstochowa” Wystawa „Wilkoń na Bielanach”, Warszawa Wystawa „Świat Wilkonia”, Skierniewice Wystawa zbiorowa „Syrena dla Warszawy” IV Bałtyckie spotkania ilustratorów Józef Wilkoń, Gdańsk Wystawa zbiorowa „Doktor Dolittle i inni. Polscy mistrzowie ilustracji dziecięcej”, Warszawa 2010: Wystawa towarzysząca IX Targom Książki Dla Dzieci I Młodzieży, Poznań Wystawa „Józef Wilkoń i jego zwierzęta”, Galeria 31 MBP, Lublin Wystawa „Józef Wilkoń AUTOWIDOKI”, Biuro Wystaw Artystycznych Skierniewice Wystawa „Józef Wilkoń”, PKiN Targi Książki, Warszawa Wystawa „Józef Wilkoń – rzeźba, malarstwo, rysunek”, Galeria Sztuki im. Jana Tarasina w Kaliszu Wystawa prac Józefa Wilkonia, Dom Kultury Zacisze 2011: Wystawa „Ilustracje i obiekty przestrzenne”, Miejska Galeria sztuki w Chorzowie Wystawa „Wilkołaki Mistrza Wilkonia”, Teatr Baj w Warszawie Wystawa „Ryby, ptaki, ssaki i inne Wilkołaki”, Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze Wystawa rzeźb i ilustracji Józefa Wilkonia, Zagrodowa Osada Uściąż Wystawa „Techniki wodne”, Galeria Schody, Warszawa Wystawa „Wilkoń wreszcie w naszym mieście”, Piaseczno Wystawa „Józef Wilkoń”, Podkowa Leśna Wystawa „Don Kichot. Wyprawa do Płocka”, Płocka Galeria Sztuki Wystawa „Józef Wilkoń – malarstwo, ilustracja, rzeźba przestrzenna”, Miejska Biblioteka Publiczna, Łańcut 2012: Wystawa „Don Kichot Józefa Wilkonia ... Wyprawa do Bełchatowa”, Muzeum Regionalne w Bełchatowie 2013: Wystawa „Pegaz – Logo Centrum Kultury w Piasecznie, projekt Józefa Wilkonia” Szkice i studia projektu Wystawa „Ptaki, ryby, ssaki i inne wilkołaki”, Muzeum Grudziądz Wystawa „Wilkonie”, Dom Artysty Plastyka, Warszawa Wystawa „Ryby Saki Wilkołaki”, Muzeum Narodowe Przemyśl Wystawa „Wilkoń powrót do Tarnowa”, BWA Tarnów Wystawa „Arka Wilkonia”, Ostróda Wystawa na 11. Warszawskich Targach Sztuki, Arkady Kubickiego, Zamek Królewski 2014: Wystawa „Ryby, ptaki, ssaki i inne wilkołaki”, Rondo Sztuki, ASP, Katowice; Wystawa „Der Wunderbare Welt des Józef Wilkoń”, Kunshaus Museen Stade, Niemcy; Wystawa rzeźby w Muzeum Pułaskiego w Warce; Wystawa „Zmysły sztuki”, Pałac Królewski w Wilanowie 2015: Wystawa „Wilkoniada”, Centrum Olimpijskie, Warszawa 2016: Wystawa „Józef Wilkoń – rzeźby i prace na papierze”, Galeria Współczesnej Sztuki Sakralnej „Dom Praczki”, Kielce Wystawa „Don Kichote według Józefa Wilkonia”, Dom Słów – Izba Drukarstwa, Lublin Wystawa „Imaginarium Józefa Wilkonia”, Dom Kultury, Wieliczka 2017: Wystawa „Józef Wilkoń. Don Kichot”, Galeria Opera – Teatr Wielki Opera Narodowa, Warszawa 2018: Wystawa „Józef Wilkoń. Ręczna robota” z cyklu: „Mistrzowie Ilustracji” w Muzeum Karykatury, ul. Kozia, Warszawa Wystawa „Wilkoń i MY”, Galeria KOBRO, Akademia Sztuk Pięknych, Łódź Wystawa „Fantastyczny świat Józefa Wilkonia”, BWA Browar, Centrum Kultury „Browar B.”, Włocławek 2019: Wystawa „Akt w malarstwie Józefa Wilkonia”, Dom Pracy Twórczej, Radziejowice Wystawa „Józef Wilkoń. Wystawa ilustracji dla dzieci”, Galeria Sztuki Na Prostej, Jabłonna