Kalendarium historii nauki – zestawienie wybranych odkryć naukowych i wynalazków, a także terapii medycznych i wydarzeń z zakresu cybernetyki.
Mimo debaty trwającej wiele wieków, kontrowersyjną pozostaje natura twierdzeń matematycznych – przez jednych są one uważane za odkrywane, przez drugich – za tworzonehttps://www.sciencedaily.com/releases/2013/07/130715070138.htm..
Odkrycie jest często mylone z wynalazkiem, który jest nowym rozwiązaniem technicznym nie występującym w naturze takim jak np. żarówka lub tworzywo sztuczne. Odkrycie może być zarówno przypadkowe – dokonane przy okazji prowadzenia badań skierowanych w inną niż odkrycie stronę (np. w ten sposób odkryto promienie X) lub celowe – kiedy sukcesem kończy się program badawczy skierowany od razu na konkretny cel (np. odkrycie pełnej struktury ludzkiego genomu). Wynalazek zawsze powstaje z premedytacją.
Wielokrotnie w historii nauki zdarzały się niezależne, wielokrotne odkrycia tego samego zjawiska przez różnych naukowców. To samo tyczy się wynalazków.
Historia odkryć naukowych mały|150px|Tabulae Rudolphinae: quibus astronomicae Johannes Kepler, 1571–1630 mały|150px|Geocentryczny układ Wszechświata według Klaudiusza Ptolemeusza
P.N.E. ok. 5000 p.n.e. – pierwsze obserwacje astronomiczne – Mezopotamia i Egipt ok. 3000 p.n.e. – arytmetyka i geometria – Mezopotamia ok. 2000 p.n.e. – opis gwiazdozbiorów – Babilonia Podział roku na 365 dni – Egipt XIV w. p.n.e. – Farmacja – Egipt VI w. p.n.e. – Twierdzenie matematyczne – Tales z Miletu V–IV p.n.e. – medycyna – Hipokrates 325 p.n.e. – geometria aksjomatyczna – Euklides IV/III p.n.e. – botanika – Teofrast 384–322? p.n.e. – prostoliniowe rozchodzenie się światła Euklides spadanie to ruch przyspieszony Arystoteles III w. p.n.e. – heliocentryzm – Arystarch z Samos Odkrycia Archimedesa prawo Archimedesa prawa dźwigni prawa równi pochyłej hydrostatyka statyka rachunek nieskończony 260 p.n.e. – obliczenie obwodu Ziemi Eratostenes 130 p.n.e. – zjawisko precesji Hipparchos z Nikei
1–1000 ok. 1 – załamanie światła Kleomenes ok. 100 – maszyny proste Heron z Aleksandrii 200 – geocentryczny układ budowy świata – Ptolemeusz – Aleksandria
1100 1054 – supernowa – Chiny
1200 1220 – zasada równowagi dźwigni – Jordanus 1250 – zjawisko magnetyzmu, własności magnesu – Piotr z Maricourt
1300 1325–1382 – związek między drogą, prędkością a przyspieszeniem – Oresmius mały|150px|Mikołaj Kopernik
1500 1526 – Paracelsus: teoria chorób 1543 – Mikołaj Kopernik: Teoria heliocentryczna 1543 – Vesalius: anatomia człowieka 1552 – Miguel Servet: cyrkulacja płucna
1600 mały|150px|Galileusz mały|150px|Blaise Pascal 1604 – Galileo Galilei: prawo swobodnego spadku; dowiódł, że arystotelesowska hipoteza, że cięższe ciała spadają szybciej jest nieprawdziwa 1607 – Galileusz konstruuje termoskop. Urządzenie to nie tylko mierzy temperaturę, ale powoduje zmianę w sposobie myślenia. Do tego momentu uważano ciepło i zimno za Arystotelesowskie elementy (płomień, woda, powietrze, i ziemia) (w 1714 fizyk niemiecki Daniel Fahrenheit skonstruował termometr rtęciowy). 1609 – Johannes Kepler: pierwsze dwa prawa Keplera 1610 – Galileo Galilei: Sidereus Nuncius: obserwacje 1614 – John Napier: użycie logarytmu w obliczeniach 1619 – trzecie prawo Keplera 1628 – William Harvey: cyrkulacja krwi (krążenie krwi) 1637 – René Descartes: dzieło o metodzie naukowej 1643 – Evangelista Torricelli, asystent Galileusza, buduje pierwszy barometr. Zmiany słupa rtęci obserwowane w urządzeniu Toricelliego pokazują po raz pierwszy, że ciśnienie atmosferyczne zmienia się w czasie. 1644 – René Descartes: geometria analityczna 1648 – Blaise Pascal odkrywa, że ciśnienie atmosferyczne spada z wysokością i twierdzi, że ponad atmosferą musi być próżnia.
1650 1662 – Robert Boyle: prawo gazów doskonałych 1665 – Philosophical Transactions of the Royal Society pierwsze recenzowane czasopismo naukowe 1666 – Newton: prawo powszechnego ciążenia; wszystkie obiekty oddziaływają na siebie grawitacyjnie 1666 – Gottfried Leibniz: rachunek różniczkowy 1672 – Regnier de Graaf odkrył w jajnikach kobiet i samic wielu ssaków kuliste twory obecnie zwane pęcherzykami Graafa 1675 – Leibniz, Newton: rachunek różniczkowy 1676 – Ole Rømer: pierwsze pomiary prędkości światła 1687 – Newton: zasady ruchu Newtona
1700 mały|150px|Benjamin Franklin 1714 – Gabriel Fahrenheit: termometr 1745 – Ewald Jürgen Georg von Kleist: butelka lejdejska 1750 – Joseph Black: ciepło utajone 1751 – Benjamin Franklin: opis wyładowań atmosferycznych 1757 – Albrecht von Haller: neurologia 1766 – Henry Cavendish: wodór 1771 – Karl Scheele: tlen 1785 – William Herschel: mgławica Stożek oraz pierwszy biały karzeł (40 Eridani) 1787 – Jacques Charles: prawo Charles’a prawo gazów doskonałych 1789 – Antoine Lavoisier: zasada zachowania masy 1791 – Luigi Galvani: opublikował „Komentarz o efektach elektrycznych ruchu mięśni” dot. odkrytego zjawiska pobudzenia elektrycznego narządów 1796 – Edward Jenner: szczepienie ochronne
1800 mały|150px|Dymitr Mendelejew 1800 – Alessandro Volta: bateria elektryczna 1801 – Thomas Young dokonał opisu astygmatyzmu 1805 – John Dalton: teoria atomowa w chemii 1808 – Étienne Louis Malus: polaryzacja światła 1811 – Amadeo Avogadro: prawo Avogadra 1811 – Bernard Courtois: jod 1815 – Augustin Jean Fresnel: interferencja i dyfrakcja światła 1818 – Jöns Jacob Berzelius: ciężar atomu 1819 – Hans Christian Oersted: elektromagnetyzm 1820 – Ampère Andrè Marie: odkrył wzajemne oddziaływanie przewodników, przez które przepływa prąd elektryczny (prawo Ampère’a) 1821 – Thomas Johann Seebeck: zjawisko Seebecka 1827 – Amadeo Avogadro: prawo Avogadra 1827 – Georg Ohm: opór elektryczny 1828 – Jöns Jacob Berzelius: pierwiastek chemiczny tor 1828 – Friedrich Wöhler: synteza mocznika, co spowodowało zmiany w myśleniu o witalizmie 1824 – Carnot: opisał cykl Carnota 1827 – Georg Ohm: Prawo Ohma (elektryczność) 1831 – Michael Faraday: indukcja elektromagnetyczna 1831 – Justus von Liebig: analiza elementarna 1831 – Robert Brown: jądro komórkowe 1833 – Anselme Payen: wyizolował pierwszy enzym enzyme 1833 – Friedlieb Ferdinand Runge: anilina 1834 – William Rowan Hamilton: sformułował zasadę najmniejszego działania (zasada Hamiltona) 1838 – Matthias Schleiden: wszystkie rośliny zbudowane są z komórek 1840 – Henriego Regnault: francuscy chemicy, odkryli Czterochlorek węgla (tetra) 1841 – Rudolf Albert von Koelliker: plemniki 1842 – Christian Doppler: efekt Dopplera, akustyka 1843 – James Prescott Joule: Zasada zachowania energii, pierwsze prawo termodynamiki
mały|150px|Hermann von Helmholtz(1821–1894) mały|150px|Heinrich Rudolf Hertz(1857–1894) 1847 – Hermann von Helmholtz: zasada zachowania energii 1846 – William Morton: odkrycie anestezji 1848 – Lord Kelvin: temperatura zera bezwzględnego
1850 1851 – Rudolf Clausius podał jedno ze sformułowań II zasady termodynamiki 1852 – Robert Remak: podział komórki 1853 – Ignacy Łukasiewicz: benzyna i nafta; składniki ropy naftowej 1856 – William Perkin: barwnik anilinowy 1858 – Rudolf Virchow: komórki mogą powstać tylko z już istniejących komórek 1858/1859 – Charles Darwin i Alfred Russel Wallace: teoria ewolucji przez selekcję naturalną 1859 – Gustaw Robert Kirchhoff: prawo Kirchhoffa (promieniowanie), analiza spektralna 1861 – ignaz Semmelweis: aseptyka 1863 – Louis Pasteur: odkrył zjawisko pasteryzacji 1865 – Gregor Mendel: mendlowskie zasady genetyki (prawa Mendla) 1867 – Joseph Lister: antyseptyka 1869 – Dmitrij Iwanowicz Mendelejew: układ okresowy pierwiastków
mały|150px|James Clerk Maxwell(1831–1879) 1873 – James Clerk Maxwell: teoria elektromagnetyzmu (równania Maxwella) 1873 – Van der Waals: równanie stanu gazu rzeczywistego 1876 – Josiah Willard Gibbs: podstawy termodynamiki chemicznej i przejść fazowych 1877 – Ludwig Boltzmann: statystyczna definicja entropii 1882 – Robert Koch: prątek gruźlicy 1883 – Zygmunt Wróblewski i Karol Olszewski: skroplenie powietrza 1885 – Ludwik Pasteur opracował szczepionkę przeciw wściekliźnie 1888 – Heinrich Rudolf Hertz odkrył przewidziane przez Maxwella fale elektromagnetyczne 1890 – James Alfred Ewing odkrył zjawisko histerezy 1892 – Emil von Behring: surowica przeciwbłonicza
mały|150px|Wilhelm Conrad Röntgen(1845–1923) 1895 – Wilhelm Röntgen: promieniowanie rentgenowskie (promienie X) 1895 – Hendrik Lorentz: teoria elektronowa 1896 – Zygmunt Freud opracował zasady psychoanalizy 1896 – Henri Becquerel: zjawisko radioaktywności 1897 – Joseph John Thomson: elektron 1898 – Maria Skłodowska-Curie i Piotr Curie: polon i rad 1898 – Camillo Golgi: aparat Golgiego
1900 mały|150px|Max Planck mały|150px|Niels Bohr mały|150px|Albert Einstein mały|150px|Sumio Iijima – odkrywca nanorurek węglowych
1900 – Max Planck: prawo Plancka, promieniowanie ciała doskonale czarnego 1904 – Theodor Boveri: chromosomy 1905 – Albert Einstein: szczególna teoria względności, wyjaśnienie ruchu Browna, i opisanie zjawiska fotoelektrycznego 1906 – Walther Nernst: trzecia zasada termodynamiki 1911 – Heike Kamerlingh Onnes: nadprzewodnictwo 1911 – Ernest Rutherford: budowa atomu 1911 – Kazimierz Funk: witaminy 1912 – Alfred Wegener: dryf kontynentalny 1912 – Max von Laue: dyfrakcja promieniowania rentgenowskiego 1913 – Henry Moseley: zdefiniował liczbę atomową 1913 – Niels Bohr: model Bohra, model atomu 1915 – Albert Einstein: ogólna teoria względności 1918 – Emmy Noether: twierdzenie Noether – zasady zachowania 1918 – Lise Meitner wspólnie z Otto Hahnem odkryła pierwiastek protaktyn. 1920 – Jan Łukasiewicz, Emil L. Post: logika wielowartościowa 1924 – Werner Heisenberg: mechanika kwantowa 1924 – Wolfgang Pauli: zasada Pauliego w mechanice kwantowej 1925 – Erwin Schrödinger: równanie Schrödingera w mechanice kwantowej 1925 – Ida Tacke Noddack: pierwiastek ren 1927 – Werner Heisenberg: zasada nieoznaczoności w mechanice kwantowej 1927 – Georges Lemaître: teoria big bangu powstania wszechświata 1928 – Paul Dirac: równanie Diraca w mechanice kwantowej 1928 – Alexander Fleming: penicylina 1929 – Edwin Hubble: prawo Hubble’a o rozszerzającym się wszechświecie 1930 – Pluton: planeta karłowata. Został odkryty w 1930 roku przez amerykańskiego astronoma Clyde’a Tombaugha 1931 – Harold Clayton Urey: ciężka woda (Nagroda Nobla1934) 1932 – Carl David Anderson: pozyton, pierwsza antycząstka 1932 – James Chadwick: neutron 1938 – Otto Hahn, F. Strassmann: rozszczepienie jądra atomowego 1938 – Setha Barnesa Nicholsona z Mount Wilson Observatory: Lizytea – księżyc Jowisza 1939 – Marguerite Perey: nowy pierwiastek frans 1943 – Oswald Avery: udowadnia, że DNA jest materiałem genetycznym chromosomu 1947 – William Shockley, John Bardeen and Walter Brattain: tranzystor (ostrzowy) 1948 – Norbert Wiener: podstawy cybernetyki 1948 – Claude Elwood Shannon: teoria informacji
1950 1952 – Marian Danysz, J. Pniewski: hiperjądro 1953 – Watson i Crick: struktura DNA, podstawa biologii molekularnej 1953 – M. Ventris, J. Chadwick odczytanie pisma linearnego B 1957 – J. Bardeen, L. Cooper, J. Schriffer: teoria nadprzewodnictwa 1958 – pasy Van Allena 1961 – Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin za pomocą analizy rentgenostrukturalnej jako pierwsza odkryła, że witamina B12 jest związkiem metaloorganicznym, gdyż zawiera bezpośrednie wiązanie chemiczne między atomem metalu kobaltu i atomem węgla 1964 – Arno Penzias oraz Robert Woodrow Wilson: doświadczalne potwierdzenie hipotezy Wielkiego Wybuchu 1965 – Richard Feynman: elektrodynamika kwantowa 1965 – Leonard Hayflick: ograniczenie na liczbę podziałów komórki: limit Hayflicka 1967 – Jocelyn Bell Burnell oraz Antony Hewish odkrywają pierwszy pulsar 1974 – R.A. Hulse, J.H. Taylor podwójny pulsar 1977 – Robert Edwards i Patrick Steptoe: pierwsze zapłodnienie pozaustrojowe (in vitro) człowieka (Louise Brown)