thumb|Pszeniec gajowy thumb|Pszeniec różowy Pszeniec (Melampyrum L.) – rodzaj roślin z rodziny zarazowatych, dawniej zaliczany do tradycyjnie szeroko ujmowanej rodziny trędownikowatych. Należy tu 38 gatunków występujących w strefie umiarkowanej półkuli północnej. Są to półpasożyty, których gospodarzami są rośliny z różnych rodzin i siedlisk. Rodzaj wyróżnia się w rodzinie zarazowatych stosunkowo dużymi i nielicznymi nasionami, zaopatrzonymi w elajosomy, dzięki czemu są one rozprzestrzeniane przez mrówki.
Duże nasiona przypominają wielkością ziarna zbóż. Nasiona pszeńca różowego M. arvense rosnącego w zbożu zanieczyszczały plon i dlatego gatunek ten był zwalczany w uprawach. Naukowa nazwa rodzaju utworzona została z greckich słów melas znaczącego czarny i pyros oznaczającego pszenicę.
Rozmieszczenie geograficzne Zasięg rodzaju obejmuje strefę umiarkowaną w Europie, Azji i Ameryce Północnej. Centrum zróżnicowania rodzaju znajduje się w Europie, gdzie występują 24 gatunki. W Chinach rosną trzy gatunki, w Ameryce Północnej – jeden (Melampyrum lineare).
W Polsce rośnie w zależności od ujęcia 7 lub 8 gatunków rodzimych (różnica wynika z wyodrębniania w niektórych ujęciach pszeńca Herbicha M. herbichii, w innych utożsamianego z pszeńcem białym M. saxosum) oraz jednego gatunku przejściowo dziczejącego. Gatunki flory Polski Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna) pszeniec biały Melampyrum saxosum Baumg. pszeniec brodaty Melampyrum barbatum Waldst. & Kit. ex Willd. – efemerofit pszeniec gajowy Melampyrum nemorosum L. pszeniec grzebieniasty Melampyrum cristatum L. pszeniec Herbicha Melampyrum herbichii Woł. ≡ Melampyrum saxosum Baumg. pszeniec leśny Melampyrum sylvaticum L. pszeniec polski Melampyrum polonicum (Beauverd) Soó pszeniec różowy Melampyrum arvense L. pszeniec zwyczajny Melampyrum pratense L.
Morfologia thumb|Pszeniec grzebieniasty thumb|Pszeniec brodaty Pokrój Rośliny jednoroczne, o pędach niemięsistych, prosto wzniesionych, pokrytych miękkimi włoskami. U części gatunków występują miodniki na dolnych liściach, co może pozwalać na utrzymywanie mrówek z dala od nektaru w kwiatach. Liście Nakrzyżległe, łodygowe, siedzące lub krótkoogonkowe, o blaszce cienkiej, całobrzegiej lub ząbkowanej tylko przy wierzchołku. Kwiaty Zebrane w górnej części pędów w grona i kłosy lub wyrastające pojedynczo w kątach podobnych do liści przysadek, aczkolwiek zwykle ostro lub szczecinkowato zaostrzonych, czasem z ostrymi, wydłużonymi ząbkami. Przysadki u niektórych gatunków są barwne. Z powodu skręcenia szypułek kwiaty wyrastające z nasad naprzeciwległych przysadek skierowane są w tym samym kierunku. Kielich dzwonkowaty, tworzony jest przez cztery działki, z których dwie górne są większe od dolnych. Korona u nasady rurkowata, wyżej rozszerza się i tworzy dwie wargi. Dolna warga jest otwarta, z dwiema fałdami i trzema łatkami na końcu. Górna warga krótsza, z brzegami odwiniętymi. Pręciki cztery, dwusilne, o nitkach nagich. Zalążnia dwukomorowa, z dwoma zalążkami w każdej z komór. Znamię główkowate. Owoce Pękające komorowo torebki zawierające od 1 do 4 nasion, dużych, podługowatych, gładkich, ciemniejących w czasie dojrzewania.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj klasyfikowany do plemienia Rhinantheae Lamarck & de Candolle w rodzinie zarazowatych Orobanchaceae. W tradycyjnym, szerokim ujęciu rodziny trędownikowatych Scrophulariaceae, dominującym przez znaczną część XX wieku, rodzaj był zaliczany do niej.
W obrębie plemienia rodzaj zajmuje pozycję bazalną. Potwierdzono także monofiletyzm rodzaju.
Wykaz gatunków
Przypisy
Kategoria:Zarazowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza