thumb|Ostatnia strona oficjalnej „Noty Raczyńskiego” do Anthony’ego Edena (10.12.1942) mały|Rekonstrukcja gabinetu londyńskiego Edwarda RaczyńskiegoWnętrze mieszkania w Londynie przy ulicy Lennox Gardens (w którym mieszkał w latach 1967–1993) w pałacu w Rogalinie thumb|Sarkofag E.B. Raczyńskiego w mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie thumb|Głaz pamiątkowy przed Pałacem Ursynowskim thumb|Budynek SGGW z napisem „Kampus im. Edwarda Raczyńskiego” mały|Izba Pamięci Prezydentów RP w Świątyni Opatrzności Bożej Edward Bernard Raczyński (ur. 19 grudnia 1891 w Zakopanem, zm. 30 lipca 1993 w Londynie) – polski dyplomata, polityk, pisarz i filantrop, w latach 1979–1986 czwarty prezydent RP na uchodźstwie, kawaler Orderu Orła Białego.
Był zarówno najstarszym (objął urząd w wieku 87 lat, złożył urząd w wieku 94 lat), jak i najdłużej żyjącym prezydentem Polski (zmarł w wieku 101 lat i 7 miesięcy).
Życiorys Młodość Hrabia, pochodził ze znanego wielkopolskiego rodu Raczyńskich h. Nałęcz. Jego ojcem był Edward Aleksander Raczyński, a matką Róża z Potockich 1 voto Władysławowa Krasińska. Był bratem Rogera Adama Raczyńskiego oraz przyrodnim bratem Karola Rogera Raczyńskiego oraz Adama Krasińskiego, IV ordynata na Opinogórze.
Lata szkolne spędził w Krakowie, gdzie mieszkał w rezydencji „pod Baranami” w domu babci, Adamowej Potockiej. Po jej śmierci wraz z rodziną przeprowadził się na ulicę Szpitalną nieopodal teatru. Początkowe lata edukacji odbywał wraz z bratem Rogerem w domu, co było powszechnie praktykowane w sferach ziemiańskich w Polsce. Następnie (od piątej klasy) uczęszczał do II LO im. króla Jana III Sobieskiego w Krakowie.
Odbył studia prawnicze w Lipsku, studiował również w London School of Economics and Political Science, a doktorat z prawa uzyskał na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Służba dyplomatyczna w II RP W 1919 rozpoczął pracę w Ministerstwie Spraw Zagranicznych. Przebywał na placówkach dyplomatycznych: od 24 maja 1919 do 1 maja 1922 był sekretarzem I stopnia Poselstwa RP w Kopenhadze, a od 1 maja 1922 do 24 lipca 1926 był sekretarzem legacyjnym Poselstwa RP w Londynie (w tym 10 maja 1926 do końca przebywał na urlopie bezpłatnym). W okresie od 24 lipca 1926 do 7 listopada 1932 pracował w centrali MSZ w Warszawie: w Departamencie Polityczno-Ekonomicznym, jako zastępca naczelnika Wydziału Wschodniego, od 1 stycznia 1928 w randze radcy ministerstwa, od 1 maja 1931 był naczelnikiem Wydziału Ustrojów Międzynarodowych. Od 8 listopada 1932 pracował w Delegacji RP przy Lidze Narodów w Genewie jako poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny III klasy oraz p.o. delegata RP. Od 1 listopada 1934 był ambasadorem RP w Londynie. Urząd sprawował przez dwie kadencje, aż do cofnięcia uznania rządowi RP na uchodźstwie przez rząd brytyjski (5 lipca 1945). W imieniu rządu polskiego podpisywał polsko-brytyjski układ sojuszniczy. Po agresji ZSRR na Polskę z 17 września 1939 ogłosił w tej sprawie stosowny komunikat, wyliczający złamane przy tym układy, jak protokół Litwinowa, pakt o nieagresji między Polską a ZSRR (1932) i konwencję o określeniu napaści (1933)Komunikat polskiej Ambasady w Londynie 17 września 1939 r.: Les relations polono-allemandes et polono-soviétiques au cours de la période 1933–1939 recueil de documents officiels République de Pologne, Ministère des affaires étrangères s. 220n. Omówienie w: Jerzy Łojek, Agresja 17 września, Warszawa 1990, s. 117n..
II wojna światowa
W latach 1941–1943 był ministrem spraw zagranicznych. W oparciu o dokumenty przywiezione w postaci mikrofilmów do Londynu przez kuriera Jana Karskiego i potwierdzone jego świadectwem, Edward Raczyński przygotował i 10 grudnia 1942 przedstawił aliantom szczegółowy raport o HolokauścieNota Edwarda Raczyńskiego do rządów narodów zjednoczonych z 10 grudnia 1942, The mass extermination of Jews in German occupied Poland, Note addressed to the Governments of the United Nations on December 10th 1942.Nota została następnie opublikowana na zlecenie MSZ w postaci broszury, na którą składały się dodatkowo fragmenty przemówienia Mikołajczyka wygłoszonego na specjalnym posiedzeniu RN 27 listopada i rezolucja wówczas przyjęta, tekst wspólnej deklaracji sojuszniczej z 17 grudnia oraz przemówienie Raczyńskiego po angielsku w BBC z tego samego dnia. Zob. E. Raczyński, W sojuszniczym Londynie, Polish Research Centre, Londyn, 1960, s. 156–158., który został wystosowany jako oficjalna nota Rządu RP na uchodźstwie skierowana do rządów krajów będących sygnatariuszami Deklaracji Narodów Zjednoczonych. Nota Raczyńskiego była pierwszym na świecie oficjalnym raportem na temat Holocaustu informującym o nim światową opinię publiczną. Raczyński osobiście redagował również oświadczenie rządu po odkryciu w 1943 grobów w Katyniu oraz wysłał prośbę do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża o wyjaśnienie zbrodni.
Okres powojenny Rada Trzech Po wojnie był organizatorem oraz członkiem (wspólnie z Władysławem Andersem i Tomaszem Arciszewskim) Rady Trzech. Powstała ona w 1954 na skutek opozycji wobec Augusta Zaleskiego, który nie chciał ustąpić z funkcji prezydenta po zakończeniu konstytucyjnej siedmioletniej kadencji. Rada Trzech rozwiązała się w kwietniu 1972 po śmierci Augusta Zaleskiego, uznając za prezydenta wskazanego przez niego na następcę Stanisława Ostrowskiego. Jej skład zmieniał się sześciokrotnie, jednak stałym jej członkiem był Edward Raczyński. Podpisał list pisarzy polskich na Obczyźnie, solidaryzujących się z sygnatariuszami protestu przeciwko zmianom w Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (List 59)Kultura 1976/03/342 Paryż 1976, s. 34.. Laureat Nagrody Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie w 1964 rokuLista laureatów – 1951–2011..
Działalność po prezydenturze Po upływie 7-letniej kadencji prezydenckiej 1979–1986 ustąpił, zgodnie z wcześniejszą zapowiedzią, jak jego poprzednik ze stanowiska głowy państwa, a jego miejsce zajął Kazimierz Sabbat.
Autor wspomnień W sojuszniczym Londynie (Londyn 1974) oraz książki Czas wielkich zmian. Rozmowy przeprowadzone przez Krzysztofa Muszkowskiego (, Paryż 1990).
Założył pod koniec 1990 roku Fundację im. Raczyńskich w Poznaniu i przekazał jej pałac i park w Rogalinie, Galerię Rogalińską przy Muzeum Narodowym, której pozostawał faktycznym właścicielem, oraz przysługujące mu prawa do majątku ziemskiego otaczającego pałacu i parku rogalińskiego. W skład galerii weszło, m.in. przeszło 300 obrazów, rzeźby i różne przedmioty artystyczne. Pałac i park w Rogalin zostały we władaniu Muzeum Narodowego w Poznaniu. Do tej pory, Fundacja, wbrew woli Fundatora, nie mogła odzyskać na własność majątku rolnego, które dalej musi wydzierżawiać, by spełnić swój cel statutowy ochrony jednego z najpiękniejszych krajobrazów Wielkopolski.
18 grudnia 1990 uchwałą Rady Miasta Poznania otrzymał tytuł Honorowego Obywatela Miasta Poznania.
Edward Raczyński został pochowany w kościele z mauzoleum Raczyńskich w Rogalinie.
Upamiętnienie Imieniem hrabiego nazwano kampus Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW) w Warszawie, gdyż jako spadkobierca rodu Krasińskich, podarował ten teren wraz z ursynowskim pałacem państwu polskiemu w 1921 roku na cele edukacyjne. Pałac stał się siedzibą Rektoratu SGGW w 1989 roku. Społeczność SGGW ufundowała i ofiarowała mu pamiątkowy głaz, jako "ofiarodawcy dóbr ursynowskich, wybitnemu mężowi stanu, mecenasowi nauki i kultury".
W 2008 r. Poczta Polska wyemitowała w nakładzie 600 tys. sztuk należący do serii „Prezydenci Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie” znaczek pocztowy o nominale 1,45 zł upamiętniający Edwarda Raczyńskiego. Po raz kolejny Edward Raczyński został upamiętniony na wydanym w 2020 r. w nakładzie 120 tys. sztuk znaczku pocztowym z serii „Polacy ratujący Żydów” o nominale 3,30 zł.
Od grudnia 2015 roku jego portret wraz z portretami pozostałych Prezydentów RP na uchodźstwie wisi na honorowym miejscu w holu ambasady RP w Londynie.
Jesienią 2022 roku nazwano jego imieniem nowy most na Warcie w Rogalinku, a wcześniej także szkołę podstawową w Rogalinie.
Od 12 listopada 2022 roku ma symboliczny grób w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie pośród innych prezydentów RP na uchodźstwie – Władysława Raczkiewicza, Augusta Zaleskiego, Stanisława Ostrowskiego i Ryszarda Kaczorowskiego. Został również upamiętniony w Izbie Pamięci powstałej przy samym mauzoleum w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie. Izba poświęcona Prezydentom RP na uchodźstwie została zaprojektowana przez Instytutu Pamięci Narodowej oraz Fundację „Pomoc Polakom na Wschodzie”. Projekt został sfinansowany ze środków Kancelarii Premiera.
Ordery i odznaczenia Order Orła Białego (8 kwietnia 1979)Z tytułu objęcia urzędu Prezydenta RP (na obczyźnie). Wielka Wstęga Orderu Odrodzenia Polski (8 kwietnia 1979) s. 55. Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1937) „za wybitne zasługi w służbie państwowej”. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1933) „za zasługi na polu pracy państwowej w dziale służby zagranicznej”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (2 maja 1923) Krzyż Wielki Orderu Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej (1991) Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości (1928) Medal Srebrnego Jubileuszu Króla Jerzego V (Wielka Brytania, 1935) Krzyż Wielki Orderu Imperium Brytyjskiego (Wielka Brytania, 1991)Peter Galloway: The Order of the British Empire. Londyn: Central Chancery of the Orders, 1996, s. 167. Krzyż Wielki Orderu Piusa IX (Stolica Apostolska, 1991) Krzyż Wielki Orderu Korony Rumunii (Rumunia, 1933)Tadeusz Jeziorowski: Ordery prezydenta Edwarda Raczyńskiego, [w:] Kronika Wielkopolski, 1993 nr 4 (67), s. 161–165. Krzyż Kawalerski Orderu Danebroga (Dania) Krzyż Komandorski Orderu Gwiazdy Rumunii (Rumunia) Krzyż Komandorski Orderu Trzech Gwiazd (Łotwa) Wielka Wstęga Orderu Gwiazdy (Afganistan)Maria Męclewska: Kawalerowie i statuty Orderu Orła Białego 1705–2008. Zamek Królewski w Warszawie 2008, s. 309. .
Życie prywatne thumb|Pogrzeb Wandy z Raczyńskich Dembińskiej w Rogalinie, 27 lutego 2016 r.
Był trzykrotnie żonaty. Pierwszą jego żoną była poślubiona w Londynie w 1925 Lady Joyous Markham (1902–1931).
Drugą żoną była poślubiona w 1932 w Rogalinie Cecylia Jaroszyńska (1906–1962), z którą doczekał się trzech córek: Wandy (1933–2016) zamężnej z Ryszardem Dembińskim, który był prezesem Instytutu Polskiego w Londynie Viridianny (ur. 1935) zamężnej z hr. Ksawerym Reyem Katarzyny (ur. 1939)
Córką naturalną Edwarda Raczyńskiego ze związku z Katarzyną Zamoyską była również Elżbieta Zofia BaworowskaWojtkowska Z., Wiek ambasadora. Opowieść o życiu Edwarda Raczyńskiego, Warszawa 2017, archiwum Katarzyny Raczyńskiej..
W 1991 w Londynie poślubił Anielę Mieczysławską z domu Lilpop (ur. 27 maja 1910 w Warszawie, zm. 14 października 1998 w Londynie), córkę znanego warszawskiego architekta Franciszka Lilpopa. Była ona wówczas już od 30 lat jego partnerką życiową. Ślub kościelny umożliwiła śmierć pierwszego męża Anieli, Witolda Mieczysławskiego (1907–1991)Polka o niespożytej energii. archiwum.rp.pl..
Ponieważ ani jego bratankowie, ani on nie zostawili męskich potomków, był ostatnim męskim przedstawicielem polskiej linii Raczyńskich.
Zobacz też Raczyńscy Edward Raczyński (1786–1845) – pradziadek Edward Aleksander Raczyński (1847–1926) – ojciec
Film Edward Bernard Raczyński występuje w polskim filmie historycznym Katastrofa w Gibraltarze w reżyserii Bohdana Poręby. W jego postać wcielił się Stanisław Mikulski.
Przypisy
Bibliografia
Dariusz Matelski, Losy insygniów władzy Drugiej Rzeczypospolitej (11 grudnia 1922 – 22 grudnia 1990), [w:] Wojskowość – bezpieczeństwo wychowanie. Księga jubileuszowa profesora Lecha Wyszczelskiego w 70. rocznicę urodzin, t. II, Red. Małgorzata Wiśniewska, Siedlce 2012, s. 59–78, il.
Linki zewnętrzne Rozmowa z Edwardem Raczyńskim – wywiad udzielony podziemnemu kwartalnikowi politycznemu „Samostanowienie” nr 8 (1988)