thumb|220px|Peter O’Toole w trailerze filmu Lawrence z Arabii Peter Seamus O’Toole (ur. 2 sierpnia 1932 w Leeds, zm. 14 grudnia 2013 w Londynie) – brytyjski aktor filmowy, teatralny i telewizyjny, producent filmowy i reżyser pochodzenia irlandzkiego. Ośmiokrotnie nominowany do Oscara za role pierwszoplanowe. Laureat Oscara za całokształt twórczości.
Życiorys Młodość Urodził się w Leeds jako syn irlandzkiego katolika, bukmachera Patricka Josepha O’Toole i protestantki Constance Jane (z domu Ferguson), pochodzącej ze szkockiej rodziny arystokratycznej. Miał starszą siostrę Patricię (ur. 1930).
Kiedy ukończył pierwszy rok życia, rodzina przeniosła się do północnej Anglii. Od 1937 roku dorastał w Leeds. Mając czternaście lat pracował jako posłaniec i doręczyciel, a później reporter gazety Yorkshire Evening News. Przez osiem lat był uczniem szkoły katolickiej. W wieku siedemnastu lat pojawił się po raz pierwszy na scenie Leeds Civic Theatre. Służył przez dwa lata jako radiotelegrafista w brytyjskiej Flocie Królewskiej. W latach 1952–1954 uczęszczał do Królewskiej Akademii Sztuk Dramatycznych w Bloomsbury, w dzielnicy centralnego Londynu, gdzie za otrzymane stypendium kontynuował naukę w Abbey Theatre’s Drama School w Dublinie.
Kariera Występował jako szekspirowski Hamlet oraz m.in. w spektaklu Johna Osborne’a Spójrz z gniewem za siebie (Look Back In Anger) w Bristol Old Vic w Bristolu, londyńskim Royal Court Theatre i Royal Shakespeare Company w Stratford-on-Avon, gdzie zagrał szekspirowskie kreacje Tersytesa w Troilusie i Kresydzie, Petruchia w Poskromieniu złośnicy i Shylocka w Kupcu weneckim.
Swoją karierę ekranową zapoczątkował gościnną rolą pierwszego żołnierza w jednym z odcinków przygodowego serialu familijnego Szkarłatny kurzyślad (The Scarlet Pimpernel, 1956). Cztery lata później, roku 1960 zadebiutował na kinowym ekranie w trzech filmach – adaptacji książki Roberta Louisa Stevensona Porwany za młodu (Kidnapped), Dzień, w którym obrabowano Bank Anglii (The Day They Robbed the Bank of England) w roli kapitana Fitcha i przygodowym dramacie kryminalnym Niewinne dzikusy (The Savage Innocents) u boku Anthony’ego Quinna jako pierwszy kawalerzysta.
Odniósł sukces tytułową charyzmatyczną kreacją brytyjskiego archeologa, podróżnika i wojskowego Thomasa E. Lawrence’a w dramacie przygodowym Davida Leana Lawrence z Arabii (Lawrence of Arabia, 1962), za którą odebrał nagrodę Brytyjskiej Akademii Filmowej (BAFTA) i zdobył nominację do nagrody Oscara i dwie nominacje do Złotego Globu. Wcielił się w tytułowego bohatera powieści Josepha Conrada Lord Jim (1965), a także: Anioła w filmie Biblia (The Bible: In the Beginning..., 1966) i Reginalda Johnstona, angielskiego nauczyciela Pu Yi, ostatniego cesarza Chin w dramacie historycznym Bernardo Bertolucciego Ostatni cesarz (The Last Emperor, 1987).
Kolejne wielkie role, które przyniosły mu nominacje do nagrody Oscara to: angielski Król Henryk II w dramacie historycznym Becket (1964), Henryk II w dramacie historycznym Lew w zimie (The Lion in Winter, 1968), Arthur Chipping w dramacie muzycznym Żegnaj Chips (Goodbye, Mr. Chips, 1969), czternasty hrabia Jack Gurney w komedii muzycznej Wyższe sfery/Klasa rządząca (The Ruling Class, 1972), reżyser Eli Cross udzielający schronienia ściganemu przez policję eks-ochotnikowi z Wietnamu w czarnej komedii Kaskader z przypadku (The Stunt Man, 1980), aktor po przejściach alkoholowych w komedii Mój najlepszy rok (My Favorite Year, 1982) oraz starzejący się aktor Maurice posiadający kilka drobnych sukcesów w komediodramacie Wenus (Venus, 2006). Za rolę biskupa Cauchona w telewizyjnym dramacie historycznym Joanna D’Arc (Joan of Arc, 1999) odebrał nagrodę Emmy. W 2003 roku otrzymał honorowego Oscara za całokształt pracy aktorskiej. W ekranizacji Księgi Estery – Jedna noc z królem (One Night with the King, 2006) wystąpił jako Samuel.
Życie prywatne Spotykał się z Jayne Mansfield, Helen Mirren, Elizabeth Taylor, Anitą Ekberg, Vivien Leigh, Ursulą Andress i księżniczką Małgorzatą. W 1958 roku związał się z aktorką Siân Phillips, którą poślubił w grudniu 1959. Mieli dwie córki – Kate (ur. 1960) i Patricię (ur. 1963). Lecz 14 sierpnia 1979 doszło do rozwodu. Spotykał się z Avą Gardner, Audrey Hepburn (1962–1963), Dianą Dors (1964), Katharine Hepburn (1968) i Amandą Plummer (1979). W latach 1982–1988 związany był z modelką Karen Somerville Brown, z którą miał syna Lorcana Patricka (ur. 14 marca 1983).
W lipcu 2012 ogłosił, że wycofuje się z aktorstwa. Zmarł 14 grudnia 2013 w londyńskim szpitalu po długiej i ciężkiej chorobie w wieku 81 lat. Jego pogrzeb odbył się w Londynie 21 grudnia.
Filmografia Rok Tytuł Rola Reżyser1956Szkarłatny kurzyślad (The Scarlet Pimpernel)pierwszy żołnierzDavid MacDonald1960Porwany za młodu (Kidnapped)Robin MacGregorRobert StevensonDzień, w którym obrabowano Bank Anglii (The Day They Robbed the Bank of England)kapitan Monty FitchJohn GuillerminNiewinne dzikusy (The Savage Innocents)pierwszy kawalerzystaNicholas Ray1962Lawrence z Arabii (Lawrence of Arabia)Thomas Edward LawrenceDavid Lean1964Becketkról Henryk IIPeter Glenville1965Lord JimLord JimRichard BrooksCo słychać, koteczku? (What’s New Pussycat?)Michael JamesClive Donner, Richard TalmadgeBrodziec (The Sandpiper)głosVincente Minnelli1966 Biblia (The Bible: In the Beginning...) aniołJohn HustonJak ukraść milion dolarów (How to Steal a Million)Simon DermottWilliam Wyler1967Noc generałów (The Night of the Generals)generał TanzAnatole LitvakCasino Royaleszkocki dudziarzJohn Huston1968Lew w zimie (The Lion in Winter)król Henryk IIAnthony HarveyKatarzyna Wielka (Great Catherine)kpt. Charles EdstastonGordon Flemyng1969Do widzenia, panie Chips (Goodbye, Mr. Chips)Arthur ChippingHerbert Ross1970Fergusonowie (Country Dance)sir Charles FergusonJ. Lee Thompson1971Prywatna wojna Murphy’ego (Murphy’s War)MurphyPeter Yates1972Wyższe sfery (The Ruling Class)Jack GurneyPeter MedakPod mlecznym lasem (Under Milk Wood )kapitan Tom CatAndrew SinclairCzłowiek z La Manchy (Man of La Mancha)Don Kichot/Miguel de Cervantes/Alonso QuijanoArthur Hiller1975Piętaszek (Man Friday)Robinson CrusoeJack GoldRóżyczka (Rosebud)Larry MartinOtto Preminger1978Power Playpułkownik ZellerMartyn Burke1979Świt Zulu (Zulu Dawn)Lord ChelmsfordDouglas HickoxKaligula (Caligula)TyberiuszTinto Brass1980Kaskader z przypadku (The Stunt Man)Eli CrossRichard Rush1982Mój najlepszy rok (My Favorite Year)Alan SwannRichard Benjamin1984SupergirlZaltarJeannot Szwarc1985Stwórca (Creator)dr Harry WolperIvan Passer1986Klub „Raj” (Club Paradise)gubernator Anthony Croyden HayesHarold Ramis1987Ostatni cesarz (The Last Emperor)Reginald JohnstonBernardo Bertolucci1988Zjawy (High Spirits)Peter PlunkettNeil Jordan1989 W pewną noc, w świetle księżyca (As Long as It’s Love)prof. Yan McShoulLina Wertmüller1990Złodziej tęczy (Wings of Fame) cesarz MeleagreOtakar VotocekDziadek do orzechów (The Nutcracker Prince)Pantaloon (głos)Paul Schibli1991Król Ralph (King Ralph)sir Cedric Charles WillinghamDavid S. WardIsabelle Eberhardtmajor LyauteyIan Pringle1992Córki Rebeki (Rebecca’s Daughters)Lord SarnKarl Francis1993Siódma moneta (The Seventh Coin)Emil SaberDror Soref1996Podróże Guliwera (Gulliver’s Travels, TV)imperator liliputówCharles Sturridge1997Elfy z ogrodu czarów (FairyTale: A True Story)Arthur Conan DoyleCharles Sturridge1998Powrót do domu (Coming Home, TV)płk. Edgar Carey-LewisGiles FosterOdwieczny wróg (Phantoms)dr Timothy FlyteJoe Chappelle1999Joanna D’Arc (Joan of Arc, TV)bp Pierre CauchonChristian DuguayMolokai – historia ojca Damiana (Molokai: The Story of Father Damien)William WilliamsonPaul CoxRezydencja (The Manor)pan RavenscroftKen Berris2002Globalna herezja (Global Heresy)Lord Charles FoxleySidney J. FurieOstatnia odsłona (The Final Curtain)J.J. CurtisPatrick Harkins2003Hitler: Narodziny złaprezydent Paul von HindenburgChristian DuguayAugust pierwszy cesarz (Imperium: Augustus, TV)Oktawian AugustRoger YoungCudowne lata bohemy (Bright Young Things)płk. BlountStephen Fry2004Troja (Troy)król PriamWolfgang Petersen2005Lassie książęCharles SturridgeCasanova (miniserial) stary Giacomo CasanovaSheree Folkson2006Jedna noc z królem (One Night with the King)prorok SamuelMichael O. SajbelVenusMauriceRoger Michell2007Gwiezdny pył (Stardust)król StromholduMatthew VaughnRatatuj (Ratatouille) Anton Ego (głos)Brad Bird2008Dean SpanleyFisk, senior (Horatio)Toa FraserŚwięta Thomasa Kinkade'a (Christmas Cottage) Glen Wesman Michael CampusDynastia Tudorów (The Tudors, serial TV) papież Paweł IIIMichael Hirst2012Cristiadaks. Cristóbal Magallanes JaraDean Wright2014Katherine of AlexandriaGallus2015The Whole World at Our FeetHolownikSalamat Mukhammed-Ali, Dauren Mussa
Nagrody Złoty Glob 1965 Becket (Najlepszy aktor w dramacie) 1969 Lew w zimie (Najlepszy aktor w dramacie) 1970 Goodbye, Mr. Chips (Najlepszy aktor w komedii lub musicalu) Nagroda Emmy 1999 Joanna D’Arc (Najlepszy aktor drugoplanowy w miniserialu lub filmie telewizyjnym)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Brytyjscy aktorzy filmowi Kategoria:Brytyjscy aktorzy teatralni Kategoria:Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora pierwszoplanowego Kategoria:Laureaci Nagrody David di Donatello Kategoria:Laureaci Oscara honorowego Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w filmie dramatycznym Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w filmie komediowym lub musicalu Kategoria:Absolwenci Royal Academy of Dramatic Art Kategoria:Brytyjscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Brytyjscy aktorzy głosowi Kategoria:Brytyjscy aktorzy dubbingowi Kategoria:Urodzeni w 1932 Kategoria:Zmarli w 2013 Kategoria:Laureaci nagrody Emmy Kategoria:Ludzie urodzeni w Leeds