Potok Złoty (, Zołotyj Potik) – osiedle na Ukrainie, w obwodzie tarnopolskim, w rejonie czortkowskim, siedziba hromady. W 2017 r. liczyło 2398 mieszkańcówЧисельність наявного населення України на 1 січня 2017 року. Державна служба статистики України. Kijów, 2017, s. 65. ..
Historia W 1545 r. dobra, na których leży Potok Złoty, zostały darowane przez króla Zygmunta Starego ówczesnemu podkomorzemu halickiemu Jakubowi z Potoka.
Aleksander Czołowski i Bohdan Janusz wskazali, że Potok otrzymał prawo miejskie magdeburskie w roku 1578Bohdan Janusz, Aleksander Czołowski. Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, Tarnopol 1926, s. 25..
Według innych badaczy założycielem miasta był szlachcic, wnuk Jakuba z Potoka, wojewoda bracławski Stefan Potocki (1568–1631), który w 1601 roku uzyskał dla miejscowości prawo miejskie magdeburskie i dokonał zmiany nazwy na Potok Złoty. On też zbudował zamek obronny oraz kościół i klasztor dominikański.
Po śmierci prowincjała o. Ambrożego z Urzędowa przeor potocki o. Zachariasz Radziejowski jako wikary generalny zwołał kapitułę zakonną do Potoka na 18 października 1620Sadok Barącz: Rys dziejów zakonu kaznodziejskiego w Polsce. T. 1. Lwów: W. Maniecki, Drukarnia Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1861, s. 282..
Pod koniec XVIII wieku Potoccy sprzedali Potok Złoty i majątek zaczął przechodzić z rąk do rąk, co spowodowało jego zubożenie. W 1875 roku jego właścicielem jednak został Włodzimierz Gniewosz (1838–1909), który położył duże zasługi w odbudowie miasteczka, oraz zbudował tzw. „Dwór Gniewoszów”. Mieściła się w nim znakomita kolekcja malarstwa m.in. Fałata i Kossaka. Po Włodzimierzu Złoty Potok odziedziczył Aleksander Gniewosz (1873–1930), a po nim Aleksander jr Gniewosz (1920-2003) – uczestnik bitwy o Monte Cassino oraz Antoni Gniewosz (ur. 1922). W rodzinie Gniewoszów Potok Złoty pozostawał do 1939 roku. We wsi ustanowiono kaplicę grobową Gniewoszów
14 maja 1891 pożarPotok złoty. „Kurjer Lwowski”. 135, s. 5, 16 maja 1891., który wybuchł w klasztorze dominikanów strawił prawie czwartą część miastaKronika. Potok złoty. „Kurjer Lwowski”. 135, s. 5, 16 maja 1891..
W 1901 działała gorzelnia Markusa Leiba BergmannaGorzelnie i Fabryki wódek w Galicji w 1901 r..
Po zakończeniu I wojny światowej, od listopada 1918 r. do lata 1919 Potok Złoty przejściowo znalazł się w Zachodnioukraińskiej Republice Ludowej.
Przynależność administracyjna przed 1939 r.: gmina Koropiec, powiat buczacki, województwo tarnopolskie.
15 lipca 1941 bojownicy "Siczy Ukraińskiej" (lokalnej milicji) zastrzelili w Potoku Złotym 50 Polaków i ŻydówKai Struve, “Deutsche Herrschaft, ukrainischer Nationalismus, antijüdische Gewalt. Der Sommer 1941 in der Westukraine”, Walter de Gruyter GmbH, Berlin/Boston 2015, ISBN 978-3-11-035998-5, e-ISBN (PDF) 978-3-11-036022-6, s. 533. W latach 1943–1945 nacjonaliści ukraińscy z OUN-UPA zamordowali tu łącznie 35 Polaków.
W latach 1939–1941 i 1944–1962 Potok Złoty był siedzibą rejonu złotopotockiego. W latach 1934–1941 był siedzibą gmin Potok Złoty I i Potok Złoty II. W latach 1941–1944 siedziba gminy Potok Złoty.
W 1989 liczyło 2479 mieszkańcówВсесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу..
W 2013 liczyło 2469 mieszkańców.
Zabytki zamek z początku XVII wieku, zbudowany przez Potockich na planie kwadratu z sześciobocznymi basztami w narożach i wieżą bramną od północy. Od tej strony znajdował się też pałac Potockich. Całość otaczały wały ziemne i nawodniona fosa. W 1672 roku zajęty przez Turków i ponownie w 1676 roku. Od czasów Rozbiorów Polski w ruinie kościół rzymskokatolicki parafialny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Szczepana pierwszego męczennika, ufundowany wraz przyległym klasztorem dominikańskim przez Stefana Potockiego i jego żonę Marię Mohylankę (wybudowany w latach 1611–1634Tomasz Zaucha wskazuje na prace: Serhij Jurczenko, Krzyżowe kościoły Ukrainy w pierwszej połowie XVII w., [w:] Biuletyn Historii Sztuki 1995, r. LVII, nr 3–4, s. 289–290.Tomasz Zaucha, Kościół parafialny pw. Narodzenia Najśw. Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym, s. 209.Zdaniem Bohdana Janusza, świątynia została wzniesiona w 1634 roku. PATRZ → Bohdan Janusz, Domy Boże, dwory, pomniki. Kościoły i klasztory, [w:] Aleksander Czołowski i Bohdan Janusz, Przeszłość i zabytki województwa tarnopolskiego, s. 142. [dostęp 2016-12-27].). Stefan Potocki został pochowany w kościele. Na sklepieniach krzyżowo-żebrowych oraz na ścianach zachowały się freski z XVIII w. z legendę o herbie książąt Potockich. W 1935 r. przekazany przez dominikanów w ręce księży diecezjalnych. Częściowo zrujnowany w okresie Ukraińskiej SRR po wysiedleniu z tych ziem Polaków, m.in. w 1954 r. kościół przebudowano na kino, burząc wieżę. Wyremontowany po upadku ZSRR z inicjatywy polskiego duchownego i działacza kresowego ks. Ludwika Rutyny; obecnie kościół parafialny, proboszczem parafii jest ks. Dariusz Piechnikks. Dariusz Piechnik.. Słynący łaskami obraz Matki Bożej Złotopolskiej z tego kościoła został po wojnie przewieziony przez byłych parafian do Wabienic na Dolnym Śląsku. cerkiew pw. Świętej Trójcy, murowana, z roku 1897. pałac Gniewoszów herbu Rawicz z 1840 r. znajduje się na zachód od zamku. Obiekt wybudowany przez Olszewskiego. W trakcie budowy z zamku powyrywane zostały kamienne detale: obramowania okien i drzwi, ciosowe balustrady oraz kominki, których użyto przy wznoszeniu pałacu. Budowa ta doprowadziła Olszewskich do ruiny w związku z czym pałac kupił Jan Stojowski, a następnie przeszedł w ręce rodziny chasydzkich cadyków Friedmanów z Sadogóry. Od 1875 r. własność Włodzimierza Hipolita Gniewosza. Jego rodzina, syn Aleksander, a potem jego dwóch małoletnich synów mieszkali w obiekcie do 1939 r. Pałac piętrowy, wybudowany na planie dłuższego prostokąta, na wysokim fundamencie, był zwieńczony dachem czterospadowym. Wokół pałacu duży park z alejami. Całość przetrwała do dziśЗОЛОТИЙ ПОТІК. ПАЛАЦ. (1838–1840р.р.)..
Pomniki Tarasa Szewczenki, z roku 1965. Krzyż-pomnik na cześć zniesienia pańszczyzny w Cesarstwie Austrii podczas Wiosny Ludów w roku 1848; odnowiony społecznością cerkiewną w 1990 roku.
Urodzeni w Potoku Złotym Ołeksandra Serbenska – ukraińska językoznawczyni, pedagogОлександра Сербенська: „Моє улюблене українське слово – „гідність”. „Wysokyj Zamok”. 1 marca 2018. . Anatolij Szmorhun – ukraiński pedagogПомер декан фізмату Педагогічного університету Анатолій Шморгун. .Чернігівський педуніверситет прощатиметься з деканом фізмату. . Antoni Serbeński – polski malarz, grafik, pedagog.
Związani z Potokiem Złotym Marjan Antoniewicz – dyrektor dóbr w Potoku Złotym, członek Związku b. ChyrowiakówRegulamin Związku b. Chyrowiaków. 1934, s. 11. Stanisław Łukasiewicz – nauczyciel, w 1933 mianowany kierownikiem 6-klasowej szkoły we wsiRuch służbowy. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. 9, s. 365 , 1933, R. XXXVII. Jan Padlewski – polski nauczyciel, w 1932 przeniesiony z 5-klasowej szkoły w Potoku Złotym do 7-klasowej szkoły im. A. Mickiewicza w BuczaczuRuch służbowy. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. 8–9, s. 537, 1932, R. XXXVI. Lea Danknerówna – polska nauczycielka, w 1936 przeniesiona z 7-klasowej szkoły żeńskiej w Zaleszczykach do 6-klasowej szkoły Potoku ZłotymRuch służbowy. „Dziennik Urzędowy Kuratorjum Okręgu Szkolnego Lwowskiego”. 9, s. 547, 1936, R. XXXX.
Zobacz też Złoty Potok
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Potok. [W:] Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym, i statystycznym. T. 2. Cz. 2. Warszawa, 1845, s. 715–716. Lu. Dz.–B. R.: Potok 16. P.-Złoty, mko, pow. buczacki. W: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego. T. VIII: Perepiatycha – Pożajście. Warszawa, 1887, s. 871. Simon Okolski: Russia florida etc. Lwów, 1646, s. 88–89. Tomasz Zaucha: Kościół parafialny pw. Narodzenia Najświętszej Panny Marii i Św. Szczepana pierwszego męczennika w Potoku Złotym. W: Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej. Cz. I: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego. T. 18. Kraków: Wydawnictwo Antykwa 2010, 386 s., 509 il., s. 185–224. .
Andrzej Hanich: Dziedzictwo Pamięci. Potok Złoty na Podolu (do 1945 roku) i Wabienice na Dolnym Śląsku (po 1945 roku), Wabienice 2026, ISBN 978-83-63233-93-8.
Linki zewnętrzne
Zamek w Potoku Złotym Ruiny zamku i pałacu w Złotym Potoku Zdjęcia miasteczka Potok Złoty na stronie Rady Najwyższej. Archiwalne widoki miejscowości w bibliotece Polona
Kategoria:Miasta w powiecie buczackim Kategoria:Osiedla typu miejskiego w obwodzie tarnopolskim Kategoria:Potok Złoty (hromada)