Klasterowy ból głowy (ang. cluster headache, , pop. samobójczy ból głowy), zwany dawniej bólem głowy Hortona  –  rodzaj pierwotnego bólu głowy, który występuje znacznie rzadziej niż migrena lub bóle głowy typu napięciowego. Dokładna częstość jego występowania – w sensie populacyjnym – nie jest dobrze znana.

Cechą charakterystyczną tego schorzenia jest niezwykle silne opisywane przez pacjentów doznanie bólowe — utrzymujące się przez kilka godzin, oraz wielokrotnie nawracające w ciągu następnych tygodni życia; w ramach pewnych wyraźnych cykli, nazywanych klasterami.

Wydaje się, że schorzenie to, w wielu przypadkach pozostaje nierozpoznane; bądź też: zostaje ono rozpoznane nieprawidłowo. Ze względu na wciąż istniejące istotne braki w wiedzy naukowej, jeśli chodzi o rozumienie mechanizmu działania tej choroby (oraz na fakt, że wciąż, na skalę globalną, choroba ta pozostaje w głównej mierze, nieznana); każda osoba zmagająca się z podobnie bolesnymi napadami, powinna mieć na uwadze, że – udzielana takiej osobie, w związku z występowaniem bolesnych napadów – diagnoza lekarska, może (przypuszczalnie) zostać jej postawiona w sposób błędny. Podobna sytuacja może mieć miejsce także dlatego, że stosunkowo mała liczba badań podejmowanych na świecie nad tą chorobą; dostarcza na jej temat lekarzowi diagnoście, jedynie pewnych ograniczonych informacji ogólnych. Tym samym, proces określenia dokładnej jednostki chorobowej, może zostać np. zasugerowany, przez fakt braku występowania bólów głowy (jakiegokolwiek rodzaju) w historii rodzinnej; zaś sama nawracająca dolegliwość, może zostać (przypuszczająco) uznana za „przemijającą; najpewniej związany z pewnymi chwilowymi, stresującymi okolicznościami” (np. jeśli pacjent zgodził się ze stwierdzeniem na swój temat; że wiedzie on „stresujący tryb życia”).

Specyfika choroby

Często bywa mylony z migreną czy nerwobólem. Nazwa klasterowy ból głowy, pochodzi od angielskiego słowa cluster, które oznacza m.in.: zgrupowanie, skupisko (co ma odnosić się do rzeczywistej charakterystyki tego schorzenia; które to cechuje niezwykle intensywna częstość napadów). Stąd: charakterystyczne w tym rodzaju bólu głowy jest to, że napady występują okresowo.

Okresy te, zwane rzutami lub klasterami, pojawiają się w różnych odstępach czasu (najczęściej 1–2 rocznie) i trwają z różną długością, zwykle 6–16 tygodni, a średnio: 8 tygodni. Napady zwykle powracają o tej samej porze roku oraz o tej samej porze dnia. Długość napadów bólu jest różna.

Intensywność bólu

Bardzo silny ból (odczuwany podczas każdego napadu), który zlokalizowany jest zwykle po jednej stronie, często także w okolicy oczodołu. Może on trwać od kilku czy kilkunastu minut, do trzech godzin. W ciągu doby (częściej w nocy) może wystąpić do 8 napadów. Na ogół, ból określany jest jako: „świdrujący”, „kłujący”, „palący”, czy też: „żrący”. Oprócz tego, ból ten często bywa określany (jeśli chodzi o rytmikę poszczególnych fali bólowych) także jako „pulsujący”. Niekiedy może on promieniować do szczęki, karku lub ramienia.

Mogą mu towarzyszyć dodatkowe objawy, które mają pochodzenie wegetatywne (tzn. są związane z niekontrolowaną pracą autonomicznego układu nerwowego). Do tego rodzaju objawów, należą m.in. następujące:

łzawienie i zaczerwienienie spojówek, pocenie twarzy, wyciek i uczucie zatkania nosa, opadanie powieki i zwężenie źrenicy po stronie występowania bólu (zespół Hornera).

W czasie bólu, chorzy zazwyczaj są niespokojni i bywają pobudzeni ruchowo – choć, w przypadku wielu innych chorych, odczuwany w trakcie napadu ból jest tak silny, że nie pozwala choremu na wykonywanie praktycznie żadnych innych czynności, jak tylko skupienie się na własnym doznaniu bólu. W związku z tym także, chory nierzadko woli raczej pozostać w pewnej stałej pozycji (np. w łóżku), na czas trwania napadu.

Wiek

Klasterowe bóle głowy mogą wystąpić w każdym wieku — mogą one wystąpić nawet u małych dzieci. Najczęściej jednak napady klasterowe zaczynają występować (i cyklicznie się powtarzać) około 20.–30. roku życia. Kilkakrotnie częściej dotyczą mężczyzn. Przyczyna nie jest do końca wyjaśniona. Leczenie powinno być zawsze prowadzone przez lekarza specjalistę.

Klasterowe bóle głowy uważa się za rzadkie wśród dzieci poniżej 10. roku życia; choć nie za niemożliwe do wystąpienia poniżej tego wieku.

Czynniki ryzyka

Czynnikami wywoławczymi dla napadu klasterowego bólu głowy, może być przyjęcie substancji takich jak: alkohol, nitrogliceryna albo histamina; choć w osobniczych przypadkach pacjentów, tak wcale być nie musi. Według badań, dłuższa historia narażenia na dym tytoniowy w wywiadzie z pacjentem (zarówno w sensie samodzielnego palenia papierosów, jak i pozostawania w bliskim kontakcie z takim dymem, np. przebywając obok osoby palącej papierosy), okazuje się być bardzo istotnym czynnikiem ryzyka dla występowania takich napadów.

Palenie papierosów

Różne badania dotyczące rozpowszechnienia nawyku palenia papierosów, wśród osób ze zdiagnozowanym klasterowym bólem głowy, były w stanie pokazać, że palenie papierosów jest właściwie częstą praktyką u tej grupy chorych. Według danych pozyskanych w ramach niektórych ze wspomnianych badań, nawet do 90% mężczyzn oraz do 70% kobiet, biorących udział w określonym badaniu, deklarowało się jako palacze papierosów.

Jedno z badań przeglądowych (United States Cluster Headache Survey), w oparciu o zgromadzone dane, wyraziło obawę, że narażenie na dym tytoniowy w okresie dzieciństwa (nawet poprzez jedynie wdychanie oparów dymu, powstającego w wyniku palenia przez inną osobę w otoczeniu; niekoniecznie musiało to być: samodzielne palenie papierosów), może być jedną z najbardziej alarmujących przyczyn rozwinięcia się u chorych, zespołu klasterowego bólu głowy, w późniejszym życiu. Badanie to wskazało, że prawdopodobnie u co najmniej 60% (liczebnie) z wyróżnionej w samym badaniu, grupy osób niepalących, ze zdiagnozowanym klasterowym bólem głowy, oraz takich, których rodzice mieli skłonność do palenia papierosów (w czasie dzieciństwa tych osób); schorzenie niniejsze pojawiło się w dużej mierze także właśnie dlatego, że osoby te – w już bardzo młodym wieku – przy wielu okazjach, stawały się tak zwanymi biernymi palaczami.

Spożywanie alkoholu

Współcześnie konieczne dla literatury medycznej jest także więcej badań, które mogłyby przebadać wpływ zjawiska zwiększonego spożywania alkoholu przez rodziców (a także stwierdzonego alkoholizmu u rodziców), w okresie dzieciństwa pacjenta; na rozwój klasterowego bólu głowy, w późniejszym czasie u takiego pacjenta (podobne badania istnieją już dla zjawiska palenia papierosów – por. wyżej). Obecnie w piśmiennictwie dają się znaleźć przede wszystkim informacje dotyczące preferencji do spożywania alkoholu u pacjentów cierpiących na klastery; nie zaś na temat ewentualnego związku alkoholizmu rodziców z chorobą samych pacjentów.

Czynniki genetyczne

Zasadnicza przyczyna pojawiania się napadów, pozostaje nieznana – przypuszcza się istotność czynników genetycznych. Przypuszczenie to znajduje swoje źródło także w fakcie, że w badaniach przeglądowych, obserwuje się dodatnią korelację pomiędzy częstością występowania migren w historii rodzinnej a ryzykiem wystąpienia klasterów, u danego pacjenta. Jeśli chodzi o względy anatomiczne, to schorzenie to jest najprawdopodobniej w istotny sposób powiązane z zaburzeniem pracy tylnej części podwzgórza (ang. posterior hypothalamus).

Diagnoza choroby

Diagnoza tej choroby, jest oparta na wyjątkowym (na przekroju znanych jednostek chorobowych) wzorze występowania napadów bólu głowy, oraz związanych z nimi objawów. Nie istnieją żadne laboratoryjne testy; ćwiczenia w badaniu fizycznym; czy odkrycia, związane z metodami obrazowania głowy, które byłyby w stanie istotnie pomóc w diagnostyce samej tej choroby. Jednakże, mimo to, obrazowanie mózgu należy uważać za konieczne w przypadku pacjentów, u których wystąpiły pewne nagłe objawy, związane np. z nagłą zmianą charakterystyki występowania u nich bólów głowy, na przestrzeni czasu – takie symptomy zwykło się w literaturze angielskiej określać mianem red flags (pol. czerwone flagi – tzn. „czerwone lampki”).

Takie badanie, w przypadku tych pacjentów, powinno w zamyśle wykluczać ewentualne uszkodzenia w obrębie mózgu (np. tętniaki mózgu), których możliwość wystąpienia należałoby – z punktu widzenia diagnostyki – przypuścić, w związku z nagłą zmianą objawów.

Sugerowane podejścia

Wśród sugerowanych podejść, dla prób opanowania tej właśnie choroby, uwzględnia się na pewno: zaprzestanie palenia papierosów; a także staranie się o unikanie czynników, które w obserwacji przypadku pacjenta, wydają się być czynnikami ryzyka. Medyczne podejście do tej choroby – na chwilę obecnych możliwości – angażuje jedynie: doraźne podawanie tlenu (za pomocą masek tlenowych), wraz z momentem pojawienia się każdego kolejnego napadu; oraz doraźne podawanie (w zamyśle: szybko działających) substancji z grupy tryptanów.

Wśród substancji zalecanych do przyjmowania, celem zmniejszenia częstości występowania tego rodzaju napadów, w dłuższej perspektywie czasowej, wymienia się: zastrzyki sterydowe (steroidowe), galkanezumab (ang. galcanezumab) (przeciwciało monoklonalne), zukapsaicynę (ang. zucapsaicin), werapamil, oraz (przyjmowane doustnie) kortykosteroidy (nazywane też glikokortykosteroidami), takie jak np. prednizon. Czasami także, dla zapobiegania atakom w przyszłości, próbuje się wykorzystywać stymulację nerwową, oraz pewne zabiegi chirurgiczne; jeśli inne środki zapobiegania, okazują się nie być wystarczająco efektywne.

Częstość występowania

Schorzenie to dotyka (według przewidywań statystycznych) najpewniej około 0,1% ogólnej ludzkiej populacji (w sensie występowania napadów, przynajmniej na pewnym etapie życia), oraz około 0,05% ogólnej populacji, na sposób ich występowania: w każdym kolejnym roku. Choroba najczęściej pojawia się pomiędzy 20–tym a 40–tym rokiem życia. Mężczyźni są dotknięci tą chorobą, przeciętnie 4 razy częściej (w sensie liczebności grupy chorych, określonej płci), niż kobiety.

Dla porównania, o migrenie uważa się, że zmaga się z nią około 12% ludzkiej populacji ogólnej. W przeszłości (ale także i niejednokrotnie: współcześnie), ze względu na nieświadomość diagnostyczną w związku z istnieniem choroby takiej jak klasterowy ból głowy, wielu pacjentów cierpiących na klastery, otrzymywało medyczną diagnozę „cierpienia najpewniej na pewien typ migreny”.

Napady bólu głowy, występujące w przebiegu tej choroby, są niezwykle dotkliwe (w sensie intensywności samego związanego z nimi bólu), i w degradujący sposób są one w stanie prowadzić do obniżenia jakości codziennego życia pacjentów, z tego samego względu – w związku z tym także, przyjęło się odwoływać do nich, za pomocą nazwy: samobójcze bóle głowy (ang. suicide headaches).

Oznaki oraz objawy Napady klasterowego bólu głowy to nawracające doznania bardzo silnego bólu głowy z jednej strony. Czas trwania typowego napadu trwa od około 15 minut do aż 3 godzin. Około 75% ataków, których nie uda się zatrzymać, trwa mniej niż 60 minut. Według badań, wśród kobiet mogą występować dłuższe i bardziej rozległe (tak w sensie bólu, jak i czasu trwania) napady klasterowego bólu głowy.

Początek ataku jest zazwyczaj nagły i zazwyczaj przebiega bez wystąpienia tak zwanej aury (którą obserwuje się przy okazji innych typów bólu głowy – por. migrena z aurą). Wstępne doznania bólu w ogólnym miejscu występowania ataku, które to doznania przyjęło się określać mianem „cieni” (z ang. nazwy: shadows), mogą świadczyć o mającym nadejść w następnej chwili napadzie; jednocześnie te same objawy w postaci „cieni” mogą utrzymywać się także już po przejściu samego napadu; oraz mogą także być one odczuwane pomiędzy poszczególnymi napadami.