thumb|200px|Klasyczna budka lęgowa dla ptaków thumb|200px|Wieża ze skrzynkami lęgowymi dla jerzyków w Toruniu Skrzynka lęgowa (budka lęgowa, platforma lęgowa, nisza lęgowa, półka lęgowa) – specjalnie przygotowana konstrukcja, najczęściej wykonana z drewna i przeznaczona na gniazda, głównie dla ptaków, ale też nietoperzy, szerszeni i innych zwierząt mających trudności ze znalezieniem w środowisku przekształconym przez człowieka odpowiedniego miejsca na gniazdo.
Zwykle nazwa konstrukcji występuje z określeniem uściślającym dla jakiego gatunku zwierzęcia jest przeznaczona np.: skrzynka lęgowa dla sikorki, skrzynka dla szerszeni, nisza lęgowa dla jaskółek, platforma dla bociana. Wobec niedoboru odpowiednich miejsc lęgowych zdarza się często, że zwierzęta decydują się na zajęcie skrzynki mniej wygodnej, pierwotnie przeznaczonej dla innego gatunku. Skrzynki lęgowe służą ochronie gatunkowej, sprzyjają bioróżnorodności, a wystawione w odpowiedniej ilości i proporcjach przywracają biorównowagę.
Historia
thumb|200px|Takich budek nie unikają tylko sikory thumb|150px|Budki na balkonie. U góry jerzyki, na dole szpaki. Budki są już wolne więc wpadały tam jerzyki, dlatego otwory są zatkane. Najstarsze skrzynki lęgowe budowano dla pszczół już w starożytności, a na ziemiach polskich od średniowiecza i zwano je barciami. Pierwsze sztuczne gniazda dla ptaków, wykonane z glinianych garnków, są znane od XV w. Wbudowywano je w mury ogrodzeń i domów lub umieszczano na poddaszach. Wtedy jednak nie chodziło o ochronę przyrody, lecz o urozmaicenie pokarmu, zwłaszcza na przednówku. Ze sztucznych gniazd wybierano jaja oraz pisklęta. W szczególności chodziło o szpakowate, drozdowate (kwiczoły we Flandrii i Holandii), a w XVI w. wróble w Lotaryngii. Garnki dla ptaków zostały przedstawione między innymi na obrazie Św. Krzysztof Hieronima Boscha oraz na stronie 164 Bardzo bogatych godzinek księcia de Berry. Zamiast garnków na budki lęgowe używano także różnego rodzaju tykw oraz plecionek wykonanych z różnych roślin, np. z wikliny. W wiklinowych koszach wykonywano gniazda dla kur. Dla gołębi odpowiednio przygotowywano poddasza.
Trudno określić, od kiedy zaczęto pomagać bocianom, ale można przypuszczać, że było to dość dawno. Wynikało to z ogólnego przeświadczenia, że bociany przynoszą szczęście (dzieci) oraz z ich zwyczaju corocznego odnawiania gniazda w tym samym miejscu. Obciążony gniazdem dach prędzej czy później musiał się zawalić. Lepiej było zawczasu przygotować odpowiednie miejsce, aby mieć i szczęście, i cały dach. Dość popularne koła od wozu na kominie pojawiły się dopiero w drugiej połowie XIX wieku – wcześniejsze domy praktycznie nie miały niewykorzystywanych przy ogrzewaniu kominów.
W drugiej połowie XIX w. zwrócono uwagę na jaskółki dymówki, które gnieżdżąc się w oborze, wyłapywały muchy. Dzięki temu krowy mogły spokojniej przeżuwać i dawać więcej mleka.
Pod koniec XIX wieku leśnicy zauważyli, że w lesie utworzonym przez człowieka, gdzie występuje niewiele gatunków ptaków, jest więcej szkodników. Odkryto też przyczynę tego zjawiska – w jednogatunkowym i jednowiekowym lesie nie było wystarczająco dużo odpowiednich miejsc lęgowych. Na początku XX w., w drewnianych klockach o odpowiedniej średnicy, zaczęto drążyć skrzynki lęgowe naśladujące naturalne dziuple. Przy ówczesnej technice było to powolne, pracochłonne i drogie, klocki były ciężkie i marnowało się na nie sporo drewna.
Problemem zajął się ornitolog Jan Sokołowski. Opracował on uniwersalną, akceptowaną przez wiele gatunków ptaków, prostopadłościenną skrzynkę z desek. Skrzynki Sokołowskiego mają ten sam kształt, lecz dla potrzeb różnych gatunków różnią się wielkością otworu wlotowego, wysokością i powierzchnią podstawy. Ponieważ drewno nie jest zbyt trwałe, zwłaszcza przy masowej produkcji np. w leśnictwie, stosuje się także inne materiały. Gdzieniegdzie budki wykonuje się z materiałów budowlanych (np. w latach 60. wykonywano budki z trocinobetonu według pomysłu prof. Graczyka). Platformy lęgowe dla bocianów umieszczane na słupach energetycznych wykonywane są ze spawanych, stalowych elementów.
Obecnie coraz więcej gatunków potrzebuje pomocy – z myślą o nich opracowano szereg specyficznych modeli skrzynek, takich jak budki półotwarte, budki dla sów, nietoperzy itd. Budki lęgowe są powszechnie stosowane jako forma rekompenasaty miejsc lęgowych utraconych podczas termomodernizacji budynków.
Ogólne zasady budowy i postępowania z budkami thumb|150px|Skrzynka pocztowa z chwilą pojawienia się napisu „Nie wrzucać – gniazdo” przekształciła się w skrzynkę lęgową. thumb|150px|Źle zawieszona budka lęgowa, która po kilku latach oderwała się od drzewa
Wybór miejsca Planując wykonanie skrzynki należy uwzględnić specyfikę miejsca – zostanie zasiedlona najpewniej przez te ptaki, które występują w pobliżu. Najlepiej spełni swoją rolę w przydomowych ogródkach, młodych lasach, wszędzie tam gdzie brakuje naturalnych dziupli.
Skrzynka może być zainstalowana na drzewie, a także ścianie domu, altany, wewnątrz balkonu. Powinna być zawieszona stabilnie, aby nie drgała i nie kołysała się na wietrze. Przy zawieszaniu na drzewach kierunek umieszczenia otworu wlotowego nie ma znaczenia, ale według niektórych poradników w polskich warunkach należy unikać strony zachodniej i południowo-zachodniej, z których najczęściej wieją wiatry i zacinają deszcze. W miejscach sztucznie stworzonych przez ludzi (np. na balkonach, ścianach domu) należy unikać miejsc bez osłony (cienia).
Ze względu na terytorialność ptaków, budki powinny wisieć w pewnych odstępach; wynoszą one np. dla muchołówek 15–30 m, dla sikor ok. 30–50 m, dla pełzaczy 100 m, dla sów 200–300 m. Zbyt duże zagęszczenie powieszonych skrzynek jest częstym błędem. Tylko niektóre gatunki ptaków (np. szpaki, wróble, mazurki) mogą się gnieździć w niewielkiej odległości od siebie.
Budki należy przygotować przed sezonem lęgowym, tj. najpóźniej do 15 marca (dla drobnych ptaków śpiewających) lub jesienią (dla sów). Wiele ptaków, np. szpaki, wyszukuje przyszłych miejsc lęgowych już jesienią. Ze skrzynek pozostawionych na zimę korzystają ponadto wiewiórki, popielice, kuny itp. Wcześniejsze zawieszenie skrzynki umożliwia pozbycie się wszystkich lotnych substancji z farb i drewna przed sezonem lęgowym.
Budowa skrzynki
Ścianki powinny być wykonane z nieheblowanych desek ok. 2–3 cm grubości. Zwykła sklejka i płyty wiórowe nie nadają się, gdyż namakają i rozpadają się. Można natomiast zastosować droższą wersję wodoodpornej sklejki i wodoodporną płytę OSB-5.
Budka powinna wisieć pionowo, a jeszcze lepiej być lekko pochylona do przodu. Spadek daszka powinien być skierowany do przedniej ścianki, tak aby osłaniał otwór wlotowy przed zacinającym deszczem. Przednia ścianka powinna mieć podwójną grubość – utrudnia to dotarcie do wnętrza drapieżnikom i zapewnia dodatkową izolację cieplną. Poza otworem wlotowym budka nie powinna nigdzie przeświecać. Aby ograniczyć drgania, zamiast jednej, centralnej deski do mocowania lepiej zastosować dwie węższe.
Otwór wlotowy powinien znajdować się jak najdalej od dna budki, aby uniemożliwić drapieżnikom dostanie się do lęgu; ale równocześnie nie powinien być blokowany jej pochyłym dachem. Patyczek pod otworem jest niewskazany, gdyż może ułatwić atak drapieżnikowi. Drewno, z którego wykonuje się skrzynki, jest zazwyczaj wystarczająco chropowate, aby ptak mógł się wczepić w nie pazurkami, kiedy np. przylatuje do budki z pożywieniem dla piskląt wystających w otworze i nie wchodzi do środka. Można ewentualnie na szerokości otworu wykonać kilka nacięć (takich jak w budkach dla nietoperzy). Obicie okolic otworu blachą zabezpiecza go przed rozkuwaniem przez dzięcioły. Generalnie im trudniejszy dostęp do skrzynki, tym lepiej, gdyż minimalizuje się ryzyko splądrowania lęgu przez drapieżniki, a ptaki doskonale sobie radzą z wlatywaniem do budek bez żadnych ułatwień (patyczków, nacięć itp.). Natomiast wewnątrz budki przydatne mogą być 2-3 przyczepione płasko patyczki ułatwiające wychodzenie ptaków z gniazda – wnętrze naturalnej dziupli jest znacznie bardziej chropowate niż deska. Budki półotwarte dobrze jest, w pewnej odległości obić drucianą siatką o oczkach 3 × 3 cm. Zabezpiecza to przed drapieżnikami takimi jak kuny, sroki itp. Pomalowanie całej budki farbą – ale tylko z zewnątrz – zwiększa jej trwałość. Dobrze jeżeli użyje się do tego tzw. farb ekologicznych, ale farby olejne są bardziej trwałe, co dobrze jest brać pod uwagę gdy budka jest trudno dostępna.
Czyszczenie Po skończonym lęgu powinna istnieć możliwość oczyszczenia wnętrza budki, w związku z tym jedna z dostępnych ścianek powinna być ruchoma (denko jest niebezpieczne, bo w razie awarii może wypaść całe gniazdo, natomiast przez dach niewygodnie się czyści). Najlepiej wykorzystać zawiasy, a po drugiej stronie zaczep z drutu i gwoździków. Oczyszczenie budki z zalegającego materiału gniazdowego i resztek organicznych (piór, odchodów, pozostałości pokarmu) zapobiega rozprzestrzenianiu się pasożytów i bardzo często pozwala ją wykorzystać 2 razy w sezonie. Czyszczenie jest niezbędne po zakończeniu sezonu lęgowego, a wskazane – po każdym odbytym lęgu.
Typy skrzynek lęgowych dla ptaków Uniwersalne budki lęgowe dla ptaków według J. Sokołowskiego thumb|Przykład skrzynki lęgowej dla pustułki (Falco tinnunculus) i oznaczenia ścianek do budowy + Wymiary skrzynek półotwartych oraz wykaz gatunków je zamieszkujących Zasiedla Wysokość otworu Wymiary dna Wys. ścianki przedniej Wys. ścianki tylnejABCDkopciuszek, muchołówka szara, pliszka siwa, rudzik 5 12 × 12 5 16pustułka (boków nie należy ścinać i dachu pochylać) 23 × 40 14 × 44 30 × 40 32 × 44
thumb|center|350px|Skrzynki lęgowe i ich wymiarowanie według J. Sokołowskiego. 1. Skrzynka klasyczna zamknięta (naśladująca dziuplę). 2. Skrzynka półotwarta
+ Wymiary skrzynki dla pustułki Gatunek A B C D+ Wymiary skrzynek zamkniętych oraz wykaz gatunków je zamieszkujących Zasiedla Średnica otworu Bok kwadratowego dna Wys. ścianki przedniej Wys. ścianki tylnejABCDdzięciołek, kowalik, krętogłów, muchołówka białoszyja, muchołówka żałobna, pełzacz leśny, pełzacz ogrodowy, pleszka, sikora bogatka, sikora czarnogłówka, sikora czubatka, sikora modra, sikora sosnówka, wróbel mazurek, wróbel domowy 2,8-3,5 ok. 2 cm od góry 13 25 27dudek, dzięcioł duży, dzięcioł średni, kowalik, krętogłów, muchołówka białoszyja, muchołówka żałobna, pełzacz leśny, pełzacz ogrodowy, pleszka, sikora bogatka, sikora modra, sikora sosnówka, szpak, wróbel mazurek, wróbel domowy 5–5,5 ok. 3–4 cm od góry 15 35 38dudek, dzięcioł czarny, dzięcioł zielony, gągoł, gołąb siniak, kawka, kraska, kowalik, pleszka, szpak, włochatka zwyczajna, 8-8,5 ok. 6 cm od góry 19 45 48kawka (ostatnio zalecane wymiary) 10-12 ok. 6 cm od góry 25 77 80gągoł, kaczka krzyżówka, nurogęś, puszczyk, sowa uszata 12-15 ok. 10 cm od góry 30 55 60
Półki dla jaskółek thumb|Skrzynka dla dymówki thumb|Skrzynka dla oknówki thumb|left|Sklejka osłaniająca przed nieczystościami
+ Wymiary półek lęgowych dla jaskółek Gatunek A B C Ddymówka 12-15 12-15 12-15 –oknówka 13 13 15 8
Na tylnej ściance należy przybić drucianą siatkę lub parę poziomo ułożonych listewek. Zapewnia to pewniejsze mocowanie i zapobiega oderwaniu i wypadnięciu gniazda. Dymówce, aby ułatwić dostęp do młodych i karmienie, można pod półką umocować patyk wystający na 10–15 cm poza półkę. W miejscach uczęszczanych przez ludzi, pod skrzynkami, należy umieścić sklejkę osłaniającą przed nieczystościami – przykład znajduje się na zdjęciu obok.
Skrzynki lęgowe dla sów thumb|Skrzynka dla puszczyka i pójdźki thumb|left|Skrzynka dla płomykówki + Wymiary skrzynek dla sów Gatunek A B C D E Fpójdźka 7 7 80-100 16-18 16-18 10puszczyk 15 15 55-65 35 35 5płomykówka 15 20 80-120 50 50 –