Paweł Michajłowicz Fitin krypt. Wiktor (ros. Павел Михайлович Фитин, ur. we wsi Ożogino, gubernia tobolska, zm. 24 grudnia 1971 w Moskwie) – generał porucznik bezpieczeństwa państwowego, wieloletni funkcjonariusz służb specjalnych ZSRR. W latach 1939–1946 szef cywilnego wywiadu zagranicznego ZSRR, kolejno: V Zarządu GUGB, I Zarządu NKGB i I Zarządu NKWD. W 1940 roku jeden z realizatorów zbrodni katyńskiej.
Życiorys Z zawodu rolnik, absolwent wyższej szkoły rolniczej, zastępca dyrektora naczelnego wydawnictwa rolniczego Sielchozgiz.
W latach 1934–1935 służył w Armii Czerwonej. Od 1932 pracował w wydawnictwie „Selchozgiz”. Od stycznia 1938 słuchacz Szkoły Specjalnego Przeznaczenia (wywiadu zagranicznego). W grudniu 1938, po odsunięciu Nikołaja Jeżowa i nominacji Ławrientija Berii na ludowego komisarza spraw wewnętrznych został skierowany do wywiadu zagranicznego, w maju 1939 mianowany jego szefem (5 Zarząd GUGB). Po dokonaniu reorganizacji służb bezpieczeństwa i wywiadu w lutym 1941 mianowany szefem I Zarządu (Wywiad Zagraniczny) NKGB, następnie I Zarządu NKWD. Sprawował to stanowisko do końca wojny. W 1940 roku współuczestniczył w realizacji zbrodni katyńskiej.
Wielokrotnie przestrzegał przed groźbą ataku niemieckiego, narażając się tym samym Józefowi Stalinowi, niedoceniającemu zagrożenie. Odniósł wiele sukcesów wywiadowczych podczas II wojny światowej, m.in. prowadząc siatkę szpiegowską Cambridge. W swoim raporcie z 1945 o Anthonym Bluncie pisał: Ten agent wykonał tak ogromną, tytaniczną pracę dla nas podczas wojny, że musi być wyczerpany. Powinniśmy zostawić go w spokoju przez okres pięciu lub dziesięciu lat. Ze swoimi ludźmi w III Rzeszy i innych państwach kontaktował się przy pomocy kryptonimu „Wiktor”.
Po wojnie w 1946 objął stanowisko zastępcy pełnomocnika NKWD w Niemczech, następnie w 1947 przeniesiony do Swierdłowska na stanowisko zastępcy szefa zarządu w MGB ZSRR, później ponownie przeniesiony, tym razem do Kazachstanu, gdzie został ministrem bezpieczeństwa państwowego.
Po aresztowaniu Ławrientija Berii w 1953 usunięty ze służby bez prawa do zasiłku i emerytury. Znalazł zatrudnienie w Moskwie jako dyrektor kombinatu fotograficznego, w którym pracował do 1970. Zmarł w Moskwie w grudniu 1971. Spoczywa na Cmentarzu Wwiedieńskim.
Życie prywatne Był trzykrotnie żonaty. z pierwszą żoną, Aleksandrą Martynową miał syna Anatolija (ur. 1932), pułkownika FSB; z drugą żoną, Lilią Blucher (lub Bułatową) miał dwoje dzieci, Natalię (ur. 1937) i Władimira (ur. 1946); trzecia żona – Nina.
W literaturze Był pierwowzorem komisarza b.p. III rangi Władimira Nikołajewicza Gromowa krypt. „Aleks” – szefa radzieckiego wywiadu w serii powieści Juliana Siemionowa o Stirlitzu. W serialu Siedemnaście mgnień wiosny zagrał go aktor Piotr Czernow.
Upamiętnienia W 2008, w rodzinnej miejscowości Fitina, odsłonięto tablicę ku jego pamięci 14 sierpnia 2014 odsłonięto tablicę na jałutorowskiej szkole, którą kończył Paweł Fitin Na jekaterynburskiej siedzibie FSB odsłonięto 21 czerwca 2016 pamiątkową tablicę ku pamięci szefa radzieckiego wywiadu 10 października 2017, w Moskwie, przy siedzibie Służby Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej odsłonięto pomnik gen. por. Pawła Fitina W rejonie szatrowskim obwodu kurgańskiego ustanowiono pamiątkowy medal P. M. Fitina
Awanse major bezpieczeństwa państwowego (odpowiednik kombryga, a po 1940 pułkownika) – 1 lutego 1939 starszy major bezpieczeństwa państwowego (odpowiednik komdywa, od 1940 generała majora) – 14 marca 1940 komisarz bezpieczeństwa państwowego III rangi – 14 lutego 1943; w lipcu 1945 stopnie generalskie NKWD otrzymały nazewnictwo identyczne jak w RKKA, wojskach NKWD i pogranicznych (w 1943 dokonano tej zmiany dla oficerów). Fitin został zweryfikowany jako generał porucznik
Odznaczenia Związek Radziecki dwukrotnie Order Czerwonego Sztandaru – m.in. 26 kwietnia 1940 Order Czerwonej Gwiazdy – 20 września 1943 Medal „Za zasługi bojowe” Medal „Za obronę Moskwy” Medal „Za obronę Kaukazu” Medal „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Medal „Za zwycięstwo nad Japonią” Medal jubileuszowy „30 lat Armii Radzieckiej i Floty” Medal „W upamiętnieniu 800-lecia Moskwy” Odznaka „Honorowy Inspektor Bezpieczeństwa Państwowego” – 4 lutego 1942 Odznaka „Zasłużony Funkcjonariusz NKWD” – 1 lutego 1942
Zagraniczne Order Republiki – 18 sierpnia 1943 (Tuwa) Order Czerwonego Sztandaru (Mongolia) Medal „25 lat Mongolskiej Republiki Ludowej (Mongolia) Wielki Oficer Orderu Lwa Białego (Czechosłowacja) Krzyż Wojenny Czechosłowacki 1939 (Czechosłowacja) Order Partyzanckiej Gwiazdy I stopnia (Jugosławia)
Przypisy
Bibliografia Władimir Abarinow, Oprawcy z Katynia, Kraków 2007. . Н. В. Петров, К. В. Скоркин, Кто руководил НКВД 1934–1941, Москва 1999. .
Linki zewnętrzne Biografia i zdjęcie w serwisie rosyjskiego Stowarzyszenia „Memoriał” https://shieldandsword.mozohin.ru/personnel/fitin_p_m.htm (ros.)
Kategoria:Radzieccy wojskowi Kategoria:Funkcjonariusze NKWD Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Japonią” Kategoria:Odznaczeni Medalem „Za zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941–1945” Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonego Sztandaru Kategoria:Odznaczeni Orderem Czerwonej Gwiazdy Kategoria:Odznaczeni Orderem Partyzanckiej Gwiazdy (Jugosławia) Kategoria:Urodzeni w 1907 Kategoria:Wykonawcy zbrodni katyńskiej Kategoria:Zmarli w 1971