mały|Seminarium Marii Wniebowziętej w Cabanatuan mały|Dawne Niższe Seminarium Duchowne Hageveld w Heemstede mały|Państwa w których istnieją Niższe Seminaria (kolor niebieski) i istniały w przeszłości (kolor czerwony) Niższe seminarium duchowne (małe seminarium) – katolicka męska szkoła średnia o profilu humanistycznym z internatem, której celem jest przygotowanie kandydatów do przyszłych studiów filozoficzno-teologicznych, umożliwiająca ascetyczne wychowanie. Placówki te należą do instytucji kościelnych, o charakterze szkół wyznaniowych i prywatnych.
Historia Instytucje te rozwinęły się w czasach nowożytnych, w okresie spadku liczby powołań do katolickich wyższych seminariów duchownych. Atmosfera liberalna i pozytywistyczna w gimnazjach państwowych nie sprzyjała budzeniu się i rozwojowi powołań kapłańskich. Dlatego też kościoły lokalne tworzyły tanie, ale moralnie zdrowe warunki do nauki dla młodzieży męskiej pochodzącej przeważnie z uboższych rodzin. Papież Pius IX w encyklice Notis et nobiscum z 8 grudnia 1849 r. polecił zakładać małe seminaria w każdej diecezji, następnie powtórzył to papież Leon XIII w encyklice Depuis de jour z 8 września 1899 r., skierowanej do francuskiego episkopatu. Zadania małych seminariów zostały ogólnie określone w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1917 rokuː „szczególna troska o ochronę przed zagrożeniami świata, kształcenie w pobożności, wpajanie podstaw studiów literaturoznawczych i pielęgnowanie zalążka Bożego powołania”. Sobór Watykański II wskazał na cele dydaktyczno-wychowawcze niższego seminarium duchownego, a także położył nacisk na solidną formację religijną kandydatów, zapewnienie im kierownictwa duchowego, a także włączenia w proces wychowawczy rodziców. Ponadto Sobór zaakcentował potrzebę ogólnego rozwoju chłopców według zasad zdrowej psychologii, uwzględniającej wiek i mentalność uczniów. Ojcowie soborowi polecili, aby program nauczania w niższych seminariach opracować tak, aby absolwenci nie podejmujący studiów w wyższym seminarium duchownym, mogli się kształcić na innych uczelniach wyższych. Kwestię małego seminarium duchownego reguluje Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku, zaś papież Jan Paweł II w adhortacji apostolskiej Pastores dabo vobis w nr 63 podkreśla znaczenie niższych seminariów duchownych w odkrywaniu, pielęgnowaniu i rozwijaniu powołania do kapłaństwa, a także ich rolę w duszpasterstwie powołań. lewo|mały|Dawne NSD w Płocku
Polska Historia W 1836 roku biskup chełmiński Anastazy Sedlag otworzył w Pelplinie Collegium Marianum. W 1843 roku powstało Małe Seminarium we Lwowie, erygowane przez metropolitę lwowskiego Franciszka Pisztka. Pierwsze małe seminarium na ziemiach Królestwa Polskiego zorganizowano w 1908 roku we Włocławku z inicjatywy biskupa kujawsko-kaliskiego Stanisława Zdzitowieckiego. W 1916 roku powstało Małe Seminarium w Płocku, zainicjowane przez biskupa płockiego Antoniego Nowowiejskiego.
W dwudziestoleciu międzywojennym, a także w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej powstało dużo niższych seminariów duchownych diecezjalnych i zakonnych. Większość z tych szkół została zamknięta przez władze komunistyczne w okresie powojennym. Wiele z tych szkół słynęło z wysokiego poziomu nauczania. Nauczyciele pracujący w niższych seminariach duchownych mieli problemy ze znalezieniem pracy w innych szkołach. W okresie komunizmu szkoły krzewiły u uczniów poczucie patriotyzmu i wiary, uczyły również nieocenzurowanej historii Polski.
Obecnie W Polsce szkoły te prowadzone są przez Kościół rzymskokatolicki. Posiadają własny program wychowawczy. Cykl kształcenia trwa 4 lata i jest realizowany w zgodzie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi edukacji w szkołach publicznych. Są to licea ogólnokształcące prowadzone przez zakony bądź diecezje.Niższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Częstochowskiej – www.nsd.niedziela.pl.. Edukacja w niższym seminarium duchownym kończy się maturą. Szkoła realizuje program liceum ogólnokształcącego.
W szkołach tego typu kładziony jest szczególny nacisk na wszechstronny rozwój humanistyczny. Oprócz rozszerzonego programu z języka polskiego i historii często istnieją ponadto koła zainteresowań, np. filozoficzne, historyczne czy teatralne.
Lista Niższych Seminariów Duchownych Istniejące Szkoły diecezjalne Niższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Częstochowskiej, założone w 1951 roku Niższe Seminarium Duchowne Diecezji Płockiej przy Katolickim Liceum Ogólnokształcącym im. św. Stanisława Kostki, założone w 1916 roku Niższe Seminarium w Lublinie, obecnie XXI Liceum Ogólnokształcące im. św. Stanisława Kostki, założone w 1923 roku Collegium Marianum w Pelplinie, obecnie Liceum Katolickie im. Jana Pawła II, funkcjonowało jako NSD w latach 1950-1961 Mniejsze Seminarium Duchowne im. Świętej Rodziny w Siedlcach, obecnie I Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Świętej Rodziny w Siedlcach
Szkoły zakonne Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Wieliczce, obecnie Kolegium św. Antoniego i bł. Krystyna w Wieliczce, wcześniej we Lwowie (1913–1939), a następnie w Warszawie, założone w 1958 roku Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Legnicy, obecnie Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Franciszka z Asyżu w Legnicy, założone w 1957 roku Collegium Marianum w Wadowicach, dawniej NSD
Nieistniejące Szkoły diecezjalne Niższe Seminarium Duchowne w Warszawie (1925-po 1960) Niższe Seminarium Duchowne w Sandomierzu Niższe Seminarium Duchowne w Tarnowie (1903–1963) Niższe Seminarium Duchowne w Wolsztynie przeniesione z Ostrowa Wielkopolskiego (1949–1960) Niższe Seminarium Duchowne w Nysie (1948–1952), następnie przeniesione na rok do Opola Niższe Seminarium Duchowne w Gliwicach (1946–1963) Niższe Seminarium Duchowne Archidiecezji Poznańskiej (1949–1960) Niższe Seminarium Duchowne w Gorzowie (1946-1960) Niższe Seminarium Duchowne we Wschowie założone w 1946 roku Niższe Seminarium Duchowne w Słupsku założone w 1947 roku Niższe Seminarium Duchowne w Legnicy (zlikwidowane) Niższe Seminarium Duchowne w Kielcach (zlikwidowane) Niższe Seminarium Duchowne w Gościkowie-Paradyżu (zlikwidowane) Niższe Seminarium Duchowne w Mińsku (1918–1920) Niższe Seminarium Duchowne w Wilnie Niższe Seminarium Duchowne w Sejnach Niższe Seminarium Duchowne św. Jacka Diecezji Katowickiej (1935–1939 i 1950–1962) Niższe Seminarium Duchowne Diecezji Mińskiej w Nowogródku, założone w 1921 roku, przeniesione do Pińska (1925–1928), a następnie do Drohiczyna nad Bugiem (1928–1939) Niższe Seminarium Duchowne we Włocławku (liceum im. Piusa X) (1908-1988) Niższe Seminarium Duchowne we Lwowie (1843-1939) Niższe Seminarium Duchowne w Maszewie koło Stryja Niższe Seminarium Duchowne w Przemyślu założone w 1902 roku Małe Seminarium Duchowne PNKK w Sulminie (1949-1950) – szkoła Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego
Szkoły zakonne Niższe Seminarium Duchowne Księży Jezuitów w Nowym Sączu (1922–1952) Niższe Seminarium Duchowne Towarzystwa Chrystusowego w Bydgoszczy Niższe Seminarium Duchowne Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców w Ziębicach, w latach 1959–1962 w Świdnicy Niższe Seminarium Duchowne Misjonarzy Oblatów w Markowicach (1957–2013), wcześniej w Krotoszynie (1920–1922), a następnie w Lublińcu (1922–1952) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów we Lwowie założone przed 1907 rokiem Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Niepokalanowie im św. Maksymiliana Kolbego (1927–2009) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Katowicach Panewnikach (1922-1928) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Głogówku (1948–1952) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów we Wronkach (1925–1931) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Franciszkanów w Rybniku założone w 1924 roku Niższe Seminarium Duchowne Misjonarzy Oblatów w Krobi założone w 1924 Niższe Seminarium Duchowne Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców im. Bogdana Jańskiego w Poznaniu (1958–2008) Niższe Seminarium Duchowne Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców w Krakowie (1945–1952) Niższe Seminarium Duchowne Polskiej Prowincji Zmartwychwstańców we Lwowie (1889–1895) Niższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie, przy ul. św. Filipa (1878-1896), przy ul. Misjonarskiej (1896-1952, 1957-1962) Niższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Księży Misjonarzy we Lwowie założone w 1899 roku Niższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Bydgoszczy (1931-1933) Niższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Wilnie (1924-1939) Niższe Seminarium Duchowne Ojców Bernardynów w Kalwarii Zebrzydowskiej założone w 1957 roku, przeniesione do Łodzi w 1990 roku Niższe Seminarium Duchowne Ojców Benedyktynów w Lubiniu (1951-1952) Niższe Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Pieniężnie (1922–1948) Niższe Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Rybniku (1923–1939) z przerwami Niższe Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Nysie założone przed 1903 rokiem Niższe Seminarium Duchowne Księży Werbistów w Górnej Grupie założone w 1924 roku Niższe Seminarium Duchowne dla spóźnionych powołań Księży Werbistów założone w 1927 roku Niższe Seminarium Duchowne Ojców Redemptorystów w Toruniu (1921–1961) Niższe Seminarium Duchowne Zgromadzenia Ducha Świętego w Bydgoszczy założone w 1922 roku Niższe Seminarium Duchowne Salezjanów w Pogrzebieniu (1930-1940) Niższe Seminaria Duchowne Salezjanówː we Fromborku, Lądzie, Sokołowie Podlaskim (zlikwidowane w 1952 r.) i Różanymstoku (zlikwidowane w 1954 r.) Niższe Seminarium Duchowne Saletynów w Puźnikach (1906-1911), w Dębowcu (1911-1950) Niższe Seminarium Duchowne Saletynów w Rzeszowie (1948-1952) Niższe Seminarium Duchowne Salwatorianów w Mikołowie (1933–1939) Niższe Seminarium Duchowne Księży Orionistów w Zduńskiej Woli (1923–1952) Niższe Seminarium Duchowne Księży Michalitów w Miejscu Piastowym (1950–1952), wskrzeszone w 1957 roku mały|Seminarium św. Wawrzyńca w Mount Calvary
Niższe seminaria duchowne na świecie mały|Dawne Małe Seminarium w Meximieux
Belgia Niższe Seminarium Duchowne w Roeselare Niższe Seminarium Duchowne w Hoogstraten Niższe Seminarium Duchowne św. Józefa w Sint-Niklaas
Bośnia i Hercegowina Niższe Seminarium Archidiecezji sarajewskiej
Chorwacja Niższe Seminarium w Zagrzebiu
Filipiny Seminarium Maryi Wniebowziętej w Cabanatuan Seminarium św. Piusa X w Roxas Niższe Seminairum św. Augustyna w Iba Seminarium św. Hiacentego w Penablanca Diecezjalne Seminarium Najświętszego Serca Jeusa w San Fernando Niższe Seminarium Niepokalanego Poczęcia NMP w Vigan Seminarium Matki Bożej w Laoag Niższe Seminarium Niepokalanego Poczęcia NMP w Guiguinto Niższe Seminarium św. Jana Pawła II w Antipolo Niższe Seminarium św. Józefa w San Jose Niższe Seminarium Matki Bożej z Guadalupe w Makati Seminarium Matki Bożej z góry Karmel w Sariaya Seminarium św. Jana XXIII w Cebu City Niższe Seminarium św. Pawła VI w Maasin City Niższe Seminarium św. Franciszka Salezego w Lipa Niższe Seminairum Różańca Świętego w Naga Seminarium św. Grzegorza Wielkiego w Tabaco Seminarium Matki Bożej z Peñafrancia w Sorsogon Niższe Seminarium św. Antoniego w Masbate Seminarium św. Nino w Numancia Seminarium św. Wincentego Ferreriusza w Jaro Seminarium św. Józefa w Puerto Princesa
Francja Niższe Seminarium Duchowne w Paryżu (nie istnieje) Niższe Seminarium Duchowne w Les Ageny (nie istnieje)
Ghana Niższe Seminarium św. Teresy w Amisano Niższe Seminarium św. Jana XXIII w Koforidua
Indie Niższe Seminarium Dobrego Pasterza w Pala Niższe Seinarium św. Józefa w Kalamassery Seminarium św. Alojzego w Trivandrum Niższe Seminarium św. Agnieszki w Cuddalore
Indonezja Niższe Seminarium św. Pawła w Palembang Niższe Seminarium św. Piotra Kanizjusza w Mertoyudan Niższe Seminarium Wacana Bhakti w Pejaten
Kamerun
Niższe Seminarium św. Alojzego w Kumbo
Kanada Niższe Seminarium Duchowne w Quebec, założone w 1668 roku przez bł. Franciszka de Montmorency-Laval