Szynszyla mała (Chinchilla laniger) – endemiczny gatunek gryzonia z rodziny szynszylowatych, o pięknym futrze uznawanym za najlepsze i najbardziej miękkie oraz jedno z najcenniejszych na świecie, które na przestrzeni ostatnich 200 lat było głównym powodem masowych polowań na te zwierzęta. Dzika, rabunkowa gospodarka łowiecka doprowadziła do wybicia niemal całej populacji szynszyli na wolności. C. langiera żyje obecnie niemal wyłącznie na terenie Rezerwatu Narodowego Las Chinchillas (hiszp. Reserva Nacional Las Chinchillas) – rezerwatu położonego w okolicy miasta Illapel w chilijskiej prowincji Choapa – oraz w 42 koloniach rozsianych w jego okolicy. Szynszyla mała jest obecnie zaliczana przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody (IUCN) do gatunków krytycznie zagrożonych na wolności.
Historia odkrycia i badań thumb|left|Eriomys lanigera ryc. „Brehms Tierleben”, (1883) Indianie od wieków wykorzystywali skórki szynszyli do wykonania okryć wierzchnich. Z czasem ubiory wykonane z futer szynszyli stały się oznaką luksusu. Na zwierzęta o pięknym futrze zwrócili także uwagę Europejczycy. Pierwsza pisemna wzmianka na temat szynszyli pojawiła się w wydanej w Sewilli w 1590 roku Historia Natural y Moral de las Indias. Jej autor, hiszpański jezuita José de Acosta, opisuje, że „...chinchillas to kolejny gatunek małych zwierząt jak wiewiórka; mają futra cudownie miękkie...”.
W 1782 roku jako pierwszy badacz szynszylę opisał w swojej Historii natury w Chile chilijski jezuita i naturalista Juan Ignacio Molina. Kolejnym solidnym opisem gatunku była wydana w 1846 roku słynna praca George’a Waterhouse’a Historia naturalna ssaków.
Systematyka thumb|left|Przedstawiciele rodzaju Chinchilla Chinchilla jest nazwą rodzajową dla dwóch żyjących współcześnie gatunków: szynszyli małej (Chinchilla lanigera), oraz szynszyli krótkoogonowej (Chinchilla chinchilla lub Chinchilla brevicaudata) określanej również jako Bolivian chinchilla, Peruvian chinchilla lub Royal chinchilla. Literatura zoologiczna na temat gatunków szynszyli jest nieuporządkowana i w przeszłości była dość skąpa, a w 1937 roku Theodor Bidlingmaier wspominał jedynie o zauważalnych różnicach morfologicznych poszczególnych kolonii i lokalizacji. Gryzonie z rodzaju Chinchilla zostały przez człowieka przetrzebione i nie można obecnie stwierdzić, czy w niedalekiej przeszłości nie istniały odrębne gatunki lub podgatunki szynszyli.
Po przeprowadzeniu porównawczych badań genetycznych osobników z kolonii żyjących w okolicach Auco, z szynszylami z rejonu Talca naukowcy stwierdzili, że różnice w budowie genetycznej między poszczególnymi populacjami żyjącymi na wolności są duże. Zdaniem badaczy forma udomowiona szynszyli jest w rzeczywistości hybrydą powstałą w wyniku krzyżowania gatunków z rodzaju Chinchilla, prawdopodobnie C. lanigera z C. chinchilla (C. brevicaudata). Wobec tego faktu, a także znacznych różnic, jakie po udomowieniu tych Chinchilla zachodzą na skutek inbredu, uzasadnione byłoby używanie odrębnego określenia dla formy szynszyli udomowionych. Mimo licznych aluzji w literaturze zoologicznej formalnie nie została przyjęta żadna odmienna forma nazewnictwa dla szynszyli hodowlanej.
Etymologia W 1782 roku Juan Ignacio Molina opisał szynszylę jako Mus laniger od: mys (μυς), czyli „mysz”, oraz (łac.) lanigier znaczącego „wełnisty” „włochaty”. W 1829 roku Bennett zaproponował dla tego rodzaju nazwę Chinchilla korygując równocześnie epitet gatunkowy do formy żeńskiej: lanigera. Niektórzy zoolodzy nie zgadzają się z tym utrzymując, że używana winna być forma Chinchilla laniger. Nowa nazwa rodzajowa chinchilla wywodziła się z nazewnictwa lokalnego, a źródłosłów prawdopodobnie pochodził ze zbitki używanych w języku keczua słów: „chin” (cichy, milczący) i „sinchi” (silny, odważny) z sufiksem typowym dla zdrobnień „lla”, co w rezultacie dawało określenie cech zwierzęcia: silne, ciche, małe. Inna teoria mówi o tym, że nazwa chinchilla mogła pochodzić od nazwy chilijskich Indian Chincha i w zestawieniu z sufiksem zmiękczającym „lla” oznacza „mały Chincha”.
Genetyka Garnitur chromosomowy C. lanigera tworzą 64 chromosomy.
Budowa ciała Morfologia Szynszyla mała ma wielkość niedużego królika. Okazy żyjące na wolności są wyraźnie mniejsze od znanych z warunków hodowlanych. U szynszyli zaznacza się dymorfizm płciowy w rozmiarach ciała zwierząt – samice są nieznacznie większe od samców. +Masa ciała(Angel E. Spotorno, Carlos A. Zuleta, J. Pablo Valladares, Amy L. Deane, Jaime E. Jiménez, 2004) masa przedział samce na wolności (średnia) 412 g 369–493 g samice na wolności (średnia) 422 g 379–450 g samce w hodowli do 600 g samice w hodowli do 800 g thumb|Łapa przednia thumb|Łapa tylna Czaszka szynszyli małej jest szeroka. Uszy są duże (45–48 mm), owalne, pokryte krótką, rzadką sierścią. Przedne łapy są mocno zredukowane i wyposażone w 5 palców. Mocne łapy tylne, na końcu porośnięte sztywną szczeciniastą sierścią, są zakończone 3 głównymi palcami. Czwarty, boczny, jest słabo rozwinięty. Pazury szynszyli są krótkie.
C. lanigera ma gęste, bardzo miękkie futro, o sierści długiej na 2–4 cm. W naturze włosy części grzbietowej mają kolor niebieskawoszary i srebrnoszary, a na części brzusznej żółtobiały. Sierść jest bardzo gęsta, bowiem rośnie w pęczkach po 50–75 włosów z jednego mieszka włosowego. Wyjątkowa jedwabistość, gęstość i barwa futer szynszyli jest przyczyną ogromnego popytu na produkowane z nich wyroby, a w rezultacie wybicia ogromnych populacji i zagrożeniem dla istnienia gatunku. C. lanigera ma obfite, długie na około 10–13 cm wibryssy. Ogon jest długi porośnięty szorstką sierścią o włosie krótszym u nasady ogona (30–40 mm), a dłuższym przy jego końcu (50–60 mm). Samice C. lanigera mają dwie pary sutków na piersiach, zaś samice udomowione mają także jeszcze jedną parę zlokalizowaną w pachwinie.
Szynszyla mała ma uzębienie o charakterze hypsodontycznym (wysokokoronowe), co oznacza zęby o krótkich korzeniach i masywnej koronie. Wzór zębowy: . Zęby rosną przez całe życie zwierzęcia. Siekacze rosną o 5–7,5 cm rocznie. Ciemnożółta barwa uzębienia jest traktowana jako oznaka zdrowia zwierząt.
Fizjologia Temperatura ciała szynszyli małej zawiera się w przedziale 38–39 °C. Temperatura ciała szynszyli z hodowli mierzona w odbycie wynosi: 35,8 °C dla samców, a 36,4 °C dla samic. Puls: 100–150 na minutę. Mocz C. lanigera jest mocno skoncentrowany. Nie stwierdzono zmniejszania się stężenia jonów sodu w moczu przy okresowym ograniczeniu dostępu do wody i pożywienia. Odchody są ciemne, podłużne i twarde, średnio o długości 8,6 mm, a przekroju 3,9 mm. Wymiary zależą jednak od wieku i wielkości osobnika, a także od płci. Kał samców jest dłuższy i węższy. Szynszyle dbają o higienę sierści. Czyszczą ją, „kąpiąc” się w piasku. W tym celu pozostawiają w okolicy wejścia do nory koło o promieniu około 40 cm, który służy za wannę do tych kąpieli.
Tryb życia Szynszyle małe wiodą życie na otwartej przestrzeni, w szczelinach skalnych, grotach, małych przedsionkach tworzących się w usypiskach kamieni. Prowadzą nocny tryb życia. Są bardzo socjalne i rodzinne, co widać choćby w sprawowaniu opieki nad baraszkującymi młodymi przez obydwoje rodziców. Matki często podsuwają swym pociechom kawałki pożywienia. Kiedy widzą zagrożenie, stają jednak agresywne w stosunku do nieprzyjaciela. Stroszą sierść, szczerzą zęby, a w niewoli starają się także polać przeciwnika moczem.
Cykl życiowy Owulacja u samicy C. lanigera trwa średnio 48 godzin, zaś pełny cykl średnio około 38,1 dnia. Ciąża trwa 105–118 dni (średnio 111). Stwierdzono, że u samic w niewoli owulacja jest spontaniczna, czasem następuje nawet przed otwarciem pochwy. Poród zazwyczaj zaczyna się wczesnym rankiem. Po porodzie samica zjada łożysko. Udomowiona szynszyla rodzi zazwyczaj w okresie od maja do listopada (na półkuli południowej) lub od listopada do maja (na półkuli północnej). Zazwyczaj miot liczy od 1 do 6 młodych, najczęściej 2–3. Proporcja płci u noworodków (samce:samice) wynosi od 1,1 do 1,24 – w zależności od badanej populacji. Śmiertelność przy porodzie wynosi 10,4%. Noworodki mają otwarte oczy, pełne uzębienie, ważą średnio 52 g, a ich skórę pokrywa futro. Po godzinie od porodu młode zaczynają samodzielnie chodzić. Matka karmi je mlekiem przez pierwsze 6–8 tygodni życia, ale po pierwszym tygodniu zjadają już stały pokarm. Malce zazwyczaj piją mleko matki leżąc na plecach. Dolną wiekową granicą zdolności do samodzielnego przeżycia jest 25 dni. Wymiana sierści na „dorosłą” zachodzi po 2 miesiącach życia. Młode szynszyle ważą już wówczas średnio 342,9 g. Dojrzałość płciową C. lanigera osiąga zazwyczaj po 8 miesiącach, ale może ona nastąpić wcześniej – nawet po pierwszych 5,5 miesiąca życia.
Długość życia tych gryzoni na wolności dochodzi do 6 lat, choć niektóre źródła wspominają o maksymalnym wieku 10 lat. W hodowli C. lanigera dożywają nawet do 20 lat.
Struktura społeczna C. lanigera jest zwierzęciem stadnym. Żyje w koloniach liczących od kilku do kilkuset osobników, ale tylko dwie znane zoologom populacje mają liczebność rzędu 450–500 sztuk. Poszczególne kolonie zajmują zwykle powierzchnię 1,5 do 113,5 ha, przy przeciętnym zagęszczeniu rzędu 4,37 zwierząt na hektar. Wielkość kolonii nie jest zmienna między okresami o małej i dużej ilości opadów.
Znakowanie terenu C. lanigera oznaczają swoje terytorium moczem.
Głos Szynszyle komunikują się za pomocą wydawanych dźwięków. Sygnały te są zróżnicowane i poszczególne dźwięki można przypisać do konkretnych znaczeń. Hodowcy rozróżniają dźwięki komunikacji między dorosłymi szynszylami, sygnały alarmowe dla stada, dźwięki komunikacji matki z młodymi, wyrażające zdenerwowanie i inne.
Rozmieszczenie geograficzne thumb|Strefy zamieszkania gatunków Chinchilla w Andach thumb|Środowisko naturalne C. lanigera w okolicy chilijskiego Auco Niewiele wiadomo o historycznych miejscach rozmieszczenia populacji C. lanigera, bowiem przez dziesięciolecia gatunek był tępiony przez człowieka, a nie prowadzono szczegółowych badań populacji na wolności.
Dzika populacja C. lanigera żyje w Rezerwacie Narodowym Las Chinchillas (hiszp. Reserva Nacional Las Chinchillas) – rezerwacie położonym w okolicy miasta Illapel w chilijskiej prowincji Choapa (region Coquimbo) – oraz w okolicy chilijskiego La Higuera położonego 100 km na północ od Coquimbo. Zoolodzy w przeszłości odnotowywali także występowanie dzikich szynszyli w okolicach Talca i na północy Chile aż po granicę z Peru. W połowie XIX wieku nie znajdywano kolonii szynszyli dalej na południe Chile niż do rzeki Choapa. Zdecydowana większość dzikich C. lanigera jest jednak skupiona w 42 koloniach rozsianych dookoła Las Chinchillas Nacional Reserve.
Nie są znane żadne ślady kopalne C. lanigera.
Ekologia C. lanigera jest roślinożercą. W skład jego menu wchodzą części około 24 gatunków roślin: krzewów, traw, ziół, sukulentów i nasion. Szynszyle chętnie wybierają pożywienie bogate we włókna, a z małą zawartością ligniny (drzewnika). Do ulubionych roślin należą trawy – Nassella chilensis oraz Stipa plumosa. Poza nimi szynszyle chętnie zjadają części krzewów: Lobelia polyphylla, Heliotropium stenophyllum, Proustia cuneifolia, Bridgesia incisifolia i Portieria chilensis. Wśród roślin zielnych uznaniem cieszą się także Oxalis carnosa i paproć Adiantum chiliensis, z sukulentów – Puya berteroniana. Podczas posiłku szynszyle siedzą wyprostowane, trzymając zjadany pokarm w przednich łapach. Zmienność menu uzależniona jest od pór roku i obfitości opadów w poszczególnych latach. Pora sucha trwa w Chile od października do kwietnia, zaś opady są stosunkowo częstsze między majem a sierpniem.
Do drapieżników polujących na szynszyle należy kolpeo, którego łupem padają zarówno młode jak i dorosłe osobniki, oraz polujący raczej tylko na młode szynszyle puchacz magellański.