thumb|Tekst 1 J 5,7-8 w Kodeksie Synajskim, brak commy Comma Johanneum ( = ustęp, fragment) – uważany za nieautentyczny fragment piątego rozdziału Pierwszego listu św. Jana, który obecny był w wielu przekładach Biblii do XIX wieku. Ustęp ten ma charakter trynitarny i był używany w dysputach na temat Trójcy Świętej.
Tekst Commy 1J 5,7-8 zapis grecki zawierający Commę według tekstu Scrivenera (1894): „7ὅτι τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῷ οὐρανῷ, ὁ πατὴρ, ὁ λόγος καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα, καὶ οὗτοι οἱ τρεῖς ἕν εἰσι 8καὶ τρεῖς εἰσιν οἱ μαρτυροῦντες ἐν τῇ γῇ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ αἷμα, καὶ οἱ τρεῖς εἰς τὸ ἕν εἰσιν.”
1J 5,7-8 według Biblii gdańskiej (1632): 7Albowiem trzej są, którzy świadczą na niebie: Ojciec, Słowo i Duch Święty, a ci trzej jedno są. 8A trzej są, którzy świadczą na ziemi: Duch i woda, i krew, a ci trzej ku jednemu są.
W tłumaczeniach współczesnych, takich jak Biblia Tysiąclecia 1J 5,7-8 brzmi następująco: 7Trzej bowiem dają świadectwo: 8Duch, woda i krew, a ci trzej w jedno się łączą.
Kwestionowany fragment stanowi bezpośrednie nawiązanie do Trójcy Świętej i był często wykorzystywany w debatach teologicznych.
Pochodzenie thumb|280px|Comma w łacińsko-greckim Codex Ottobonianus (629 Gregory-Aland) Słów tych brakuje w najstarszych rękopisach greckich i najstarszych przekładach. Nie spotyka się ich także w kodeksach Wulgaty sprzed VIII wieku. Najstarsze kodeksy Wulgaty zawierające commę to Codex Cavensis i Toletanus. Prawdopodobnie była to uwaga dopisana na marginesie rękopisów łacińskich, włączona później w niektórych kodeksach do tekstu głównego.
Fragment nie pojawia się także w najstarszych pismach Ojców Kościoła. Klemens Aleksandryjski około roku 200 cytował w kontekście nauki o Trójcy Świętej piąty rozdział 1 J, nie umieścił tam jednak Comma Johanneum. Z kolei Cyprian z Kartaginy w III w. cytuje ten fragment w brzmieniu: „Et iterum de Patre et Filio et Spiritu Sancto scriptum est—Et hi tres unum sunt”De Unitate Ecclesia, vi. Pierwszym przykładem cytowania Comma Johanneum jako fragmentu pierwszego listu Jana są pisma Pryscyliana z IV wieku, który napisał: „Sicut lohannes ait: tria sunt quae testimonium dicunt in terra aqua caro et sanguis et haec tria in unum sunt, et tria sunt quae testimonium dicunt in caelo pater uerbum et spiritus et haec tria unum sunt in Christo lesu” (Priscilliani Tractatus apologeticus, IV w. [w:] CSEL 18, 6, 5-9).
Textus receptus thumb|200px|right|Krytyczne wydanie tekstu NT Griesbacha, comma cytowane w przypisie wraz z wyjaśnieniem dlaczego nie jest w tekście głównym. Tekst Comma Johanneum nie pojawił się w roku 1516 w nowożytnej edycji greckiego tekstu Nowego Testamentu, textus receptus, której redaktorem był Erazm z Rotterdamu. Jeden z wydawców Poligloty kompluteńskiej, Stunika, oskarżył Erazma o sprzyjanie unitarianizmowi. Erazm ugiął się i oświadczył, że umieści je w następnych wydaniach greckiego NT, o ile znajdzie się jakiś grecki rękopis zawierający Comma. Wkrótce znalazł się taki rękopis, pochodzący z około 1520 rokuAdam Clarke datuje rękopis na rok 1272. Codex Montfortianus (minuskuł 61 według systemu Gregory-Aland) — sporządził go prawdopodobnie franciszkanin Froy z Oxfordu — i Erazm wciągnął Comma do swego trzeciego wydania Novum Instrumentum omne z roku 1522, zastrzegając jednak w Adnotationes, że nie jest to tekst autentyczny.
Na edycji Erazma bazowały nowożytne przekłady protestanckie, takie jak angielska Biblia króla Jakuba, oraz polskie Biblia brzeska i Biblia gdańska. Comma Johanneum znalazła się także w katolickiej Biblii Jakuba Wujka. Commę wprowadziła Wulgata klementyńska. Wujek tłumaczył Biblię z Wulgaty lowańskiej, konfrontując ją z tekstem greckim (również textus receptus). Pierwotnie fragmentu nie zawierała natomiast Biblia Lutra, jednak pojawiał się w późniejszych wydaniach począwszy od 1574 roku.
Współczesne polskie przekłady Biblii z języków oryginalnych nie zawierają tego fragmentu (Biblia warszawska, Biblia Ekumeniczna) lub przenoszą go do przypisów (Biblia Tysiąclecia, Biblia poznańska).
Świadectwo rękopisów thumb|Cod. Sangallensis 63, Comma dodane w dolnym marginesie Łacińskie rękopisy NT Data Nazwa Miejsce przechowywania Typ tekstu Wulgaty VII wiek Codex Legionensis Katedra w Leónie Hiszpański VII wiek Fragment Freisling Hiszpański X wiek Codex Toletanus Madryt (Ms. Tol. 2.1) Hiszpański VIII/IX wiek Codex Theodulphianus Paryż Francusko-Hiszpański VIII–IX wiek Codex Sangallensis 907 St. Gallen Francusko-Hiszpański IX wiek Codex Cavensis La Cava Hiszpański IX–X wiek Codex Sangallensis 63 St. Gallen marginalna glossa 927 Complutensis I Madryt Hiszpański
Greckie rękopisy NT Data Rękopis No. Nazwa Miejsce przechowywania Dalsze informacje X wiek 221 Oksford Glosa marginalna: XIX wiek XI wiek 88 Codex Regis Neapol Glosa marginalna: XVI wiek XIV wiek 429 Codex Wolfenbüttel, XVI. 7 Wolfenbüttel (Niemcy) Glosa marginalna: XVI wiek XIV/XV wiek 629 Codex Ottobonianus Watykan Oryginalny skryba. Tekst grecki zrewidowany i uzgodniony z łacińskim. Comma przetłumaczona z łaciny na grekę. ok. 1520 61 Codex Montfortianus Dublin Oryginalny skryba. Pisze „Duch Święty” zamiast „Duch”. Brak rodzajników przed „trzema świadkami” (duch, woda, krew). XVI wiek 636 Neapol Nota marginalna: XVI wiek XVI wiek 2473 Ateny Oryginalny skryba. XVI wiek 918 Escorial(Hiszpania) Oryginalny skryba. XVIII wiek 2318 Bukareszt Oryginalny skryba Comma przetłumaczona z Wulgaty klementyńskiej
Commę zawiera również Codex Ravianus, nie jest on umieszczany na liście rękopisów Nowego Testamentu ponieważ rękopis powstał w XVI wieku i został przepisany z Poligloty kompluteńskiej.
Zobacz też dłuższe zakończenie Ewangelii Marka Pericope adulterae „Bóg objawiony w ciele” (1 Tm 3,16)
Przypisy
Bibliografia Bruce M. Metzger, The Text of the New Testament: Its Transmission, Corruption, and Restoration, Oxford University Press, New York, Oxford 1980, ss. 101-102.
Kategoria:Nowy Testament Kategoria:Trójca Święta