thumb thumb|Tereny działań Pułku 1919-1920 thumb|Pieczęć dowódcy pułku 72 Pułk Piechoty im. płk. Dionizego Czachowskiego (72 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji i Wojska Polskiego II RP.
Pułk sformowany został w strukturach Armii Polskiej we Francji w 1919 roku. W okresie pokoju stacjonował w Radomiu. W kampanii wrześniowej walczył w składzie 28 Dywizji Piechoty.
Formowanie i zmiany organizacyjne Na przełomie 1918/1919 Polacy, dawni żołnierze armii austro-węgierskiej, przebywający w obozach jenieckich we Włoszech przystąpili do formowania polskich oddziałów wojskowych. Pierwszym zawiązkiem 72 pp był utworzony około 20 grudnia 1918 w obozie La Mandria di Chivasso pod Turynem 6 pułk piechoty im. Zawiszy Czarnego.
W kwietniu 1919 pułk przegrupowano do Francji, a tam został przydzielony do francuskiego 416 rezerwowego pułku piechoty, w Lure, w departamencie Haute-Saône. Ten, demobilizując się, przekazywał stopniowo Polakom broń i ekwipunek. W tym okresie stanowiska dowódców obejmowali oficerowie francuscy mając do pomocy oficerów Polaków. Stan pułku został uzupełniony ochotnikami przybyłymi z Ameryki, Francji, Holandii oraz Polakami z zaboru pruskiego zwolnionymi z obozów jenieckich we Francji.
26 maja 1919 roku pułk został przemianowany na 21 pułk Strzelców Polskich. Wszedł on w skład 7 Dywizji Strzelców Polskich. W połowie czerwca 1919 roku pułk przybył do Polski będąc w pogotowiu bojowym przeciw Niemcom w okolicach Sochaczewa, a później Łowicza. W związku z przejściem oddziałów „Błękitnej Armii” na etat wojsk krajowych, we wrześniu 1919 roku pułk został przemianowany na 145 pułk piechoty Strzelców Kresowych. Pod tą nazwa walczył w wojnie polsko-bolszewickiej. Dowódca jednostki posługiwał się pieczęcią urzędową z nazwą „145. Pułk Pieszych Strzelców Kresowych”.
Obsada personalna 145 pułku piechoty w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwiskoDowódca pułkumjr/ppłk Karol Steinbach (do 21 VII) Adiutant pułkukpt. Stanisław Trzebuniakpt. Jan UldanowiczLekarzpor. lek. dr Stanisław Czarliński Dowódca I batalionukpt. Lucjusz Orłowskikpt. Jan UldanowiczOficer gazowyppor. Bronisław Karol KneblochDowódca 1 kompaniiN.N.Dowódca 2 kompaniippor, Franciszek Znamirowski (ranny 31VII) Dowódca 3 kompaniiN.N.ppor. Ignacy Bochenek (20 VI – 19 VII)Dowódca 4 kompaniiN.N.Dowódca 1 kompanii kmN.N. Dowódca II batalionukpt. Władysław Suboczewskipor. Henryk Jancarz (V – VI)kpt. Hipolit WojciechowskiOficer gazowyppor. Stanisław HankiewiczLekarzpchor. podlek. Klemens Apperman (do 30 VI)Dowódca 5 kompaniippor. Anatol Rutkowski (†19 VI)Dowódca 6 kompaniiN.N.Dowódca 7 kompaniippor, Kazimierz RyzińskiDowódca 8 kompaniiN.N.Dowódca 2 kompanii kmN.N. Dowódca III batalionukpt. Jan Uldanowicz (V)kpt. Adam Borowik (V – VI)ppor. Franciszek PiotrowiakAdiutant baonu (oficer gazowy)ppor./por. Teodor BlochOficer kasowyppor. Józef NowakOficer prowiantowyppor. Abraham Halpern (ranny 25 VII) Dowódca 9 kompaniiwz. ppor. Antoni Szepelskippor. Ignacy Bochenek (19–21 VII, nast. w niewoli)Dowódca 10 kompaniippor. Franciszek Piotrowiak Dowódca 11 kompaniippor Janusz Korab Laskowskippor. Jan Szul (od 14 IV)ppor. Edward WróblewskiDowódca 12 kompaniiN.N.Dowódca 3 kompanii kmppor. Feliks Frank († 20 VII)Dowódca kompanii technicznejpor. Teodor SerednickiOficer pułku (dowódca kompanii)ppor. Olgierd Piotrowski (ranny 16 VII)Oficer pułkukpt. Jan GawdaOficer pułkukpt. Dionizy KręgielskiOficer pułkukpt. Ignacy SzafirOficer pułkupor. Antoni KulwiećOficer pułkupor. Wacław RaciąskiOficer pułkupor. Władysław SzymańskiOficer pułkupor. Jerzy ZieleniewskiOficer pułkuppor. Witold CywińskiOficer pułkuppor. Wacław HaasOficer pułkuppor. Edward HarasymowOficer pułkuppor. Zygmunt KronnOficer pułkuppor. Roman LazarowiczOficer pułkuppor. ŁopińskiOficer pułkuppor. Marian ŁośOficer pułkuppor. Stefan MajewskiOficer pułkuppor. Walery Mańkowski († 20 VII)Oficer pułkuppor. Emil PotkaehlOficer pułkuppor. Alojzy SabichOficer pułkuppor. Tadeusz SzindlerOficer pułkuppor. Antoni TrapelskiOficer pułkuppor, Stanisław Truszkowski?Oficer pułkuppor. Tadeusz Wasylenko († 16 VII)Oficer pułkuppor. Witold WitkowiczLekarz (przydział nieustalony)por. lek. dr Edward StoeckelLekarz (przydział nieustalony)ppor. lek. dr Ludwik Ossowski
Pułk w walkach o granice W trzeciej dekadzie czerwca 1919, z Francji, do stacji Kąkolewo dotarł 145 pułk Strzelców Kresowych. Dalsza droga prowadziła w rejon Łowicza. Tam przechodził niezbędną reorganizację i uzupełniał wyszkolenie. Pod koniec września 1919 odjechał nad Zbrucz w rejon miejscowości Skała, gdzie organizował obronę.
W listopadzie zajął Kamieniec Podolski i w jego rejonie, na linii rzek Zbrucz i Uszyca, otrzymał do obrony odcinek „ziemi niczyjej”. Pierwszy chrzest bojowy przeszedł 7 i 8 marca 1920 pod miejscowością Struga.
Do 25 kwietnia prowadził wypady i przeciwuderzenia przeciw wojskom sowieckim. W tym dniu ruszył na wschód razem z polską ofensywą w grupie gen. Iwaszkiewicza. Doszedł do obszaru rzeki Dżuryn i został odesłany do odwodu dywizji. W pierwszej dekadzie maja ruszył dalej na wschód przez: Tomaszpol, Tulczyn, Bracław doszedł pod Hajsyn, którego bronił skutecznie przed kolejnymi atakami wojsk sowieckich do 12 czerwca 1920. W dniu tym otrzymał rozkaz odwrotu. Marsze odwrotowe wiodły przez: Woronowo, Winnicę, Lityn i Warynkę.
25 maja 145 pułk piechoty Strzelców Kresowych zluzował 19 pułk piechoty ze składu 5 Dywizji Piechoty odchodzącej na front północny i zajął odcinek od Kropiwny do Hajsyna. Północnego skrzydła rejonu obrony bronił II batalion. Tam też zgrupowane były odwody pułkowe. Zgrupowaniem tym dowodził osobiście dowódca pułku ppłk Karol Steinbach. Południowego skrzydła (odcinek „Hajsyn”) bronił I i III batalion pod ogólnym dowództwem kpt. Jana Uldanowicza. Wsparcie artyleryjskie zapewniał dywizjon 18 pułku artylerii polowej. Oddziały dywizji były mocno osłabione niedawną demobilizacją tzw. „amerykanów” – żołnierzy „Błękitnej Armii” nie będących obywatelami Polski oraz starszych roczników.
28 maja do sowieckiej ofensywy przystąpiła 14 Armia Ijeronima Uborewicza i uderzyła na centrum i prawe skrzydło polskiej 6 Armii. 21 Dywizja Strzelców nacierała na Hajsyn. W tym dniu wszystkie ataki jej 63 Brygady Strzelców załamywały się przed linią okopów bronionych przez I i III/145 pułku piechoty. Następnego dnia Sowieci ponowili natarcie i około południa opanowali stację kolejową oraz zabudowania cukrowni. Kpt. Jan Uldanowicz kontratakował odwodowymi kompaniami i odzyskał utracone okopy pierwszej linii. Po południu, po silnym przygotowaniu artyleryjskim, nieprzyjaciel sforsował pod Kuną Sob i wyszedł na tyły polskich batalionów. Kontratak pod dowództwem ppor. Teodora Serednickiego wyrzucił przeciwnika za rzekę. Polskie pozycje zostały obronione.
W kolejnych dniach na odcinku obrony 145 pułku piechoty nieprzyjaciel nie atakował. Wykorzystał to ppłk Steinbach i zorganizował kilka wypadów na wschodni brzeg rzeki celem rozpoznania zamiarów wroga. 5 czerwca wypadu na Czeczelówkę dokonał III batalion. We wsi zaskoczono pododdziały 188 pułku strzelców, rozbito je, biorąc jeńców i sprzęt. Podczas drogi powrotnej we wsi Kuszczenice batalion rozproszył sowiecki oddział, który próbował odbić jeńców. W tym samym czasie wypadu na Tymar dokonała grupa kapitana Uldanowicza i rozbiła nieprzyjaciela grupującego się w tej miejscowości. Jego resztki wycofały się na południe.
Dzięki przeprowadzonym wypadom strona polska była dobrze zorientowana w planach Sowietów i odpowiednio wzmocniła odcinek „Hajsyn”. 7 czerwca piechota 21 Dywizji Strzelców uderzyła na Hajsyn od wschodu i południa. Sowieci nacierali kolejnymi falami tyralier nie zważając na straty i po kilku godzinach wdarli się do Hajsyna. Kontrataki 1 i 4 kompanii wyparły przeciwnika z miasta. W czerwcowych walkach pod Hajsynem Polacy stracili 12 poległych i 60 rannych. Na polu bitwy znaleziono ponad 120 poległych czerwonoarmistów. W związku z wycofywaniem się wojsk polskich z Ukrainy, 12 czerwca 1920 oddziały polskie opuściły Hajsyn.
29 czerwca ze stacji Dereźna pułk został przerzucony do Starokonstantynowa nad Słucz. Walczył nadal w składzie 18 Dywizji Piechoty i toczył w czasie odwrotu boje pod: Białopolem i Ostrogiem. Tu po raz pierwszy dowództwo dywizji zastosowało, skutecznie, tzw. „jeża”, tworząc z poszczególnych pułków zamknięte na pozycjach obronnych koło, w środku którego znajdowało się dowództwo, artyleria i służby.
2 lipca dywizja ruszyła na Zasław i MichnówObecnie Михнів, rejon zasławski.. Kolumna gen. Mieczysława Lindego kierowała się na Zasław. Jej zadaniem było uderzenie na tyły i skrzydło skoncentrowanych tam oddziałów nieprzyjaciela. Ubezpieczenie boczne kolumny stanowiły dwa bataliony 145 pułku piechoty mjr. Karola Steinbacha, które to nocą 4 lipca dotarły do Biełopola. Tam zauważono długą kolumnę czerwonoarmistów, kierujących się na południe. Polskie bataliony natychmiast rozwinęły się do walki i z odległości 300 m otworzyły ogień. Zaskoczenie było tak wielkie, że przeciwnik porzucił broń, tabory i rozproszył się w terenie. Oddział mjr. Steinbacha zatrzymał się w Biełopolu na odpoczynek. Nad ranem kawaleria 45 Dywizji Strzelców zaatakowała miejscowość. Atak został skutecznie odparty.
Kolejne walki staczał pod Moszczanicą Wielką i 13 lipca ruszył do natarcia na Dubno. Ciężkie boje o miasto trwały do 23 lipca i zakończyły się powodzeniem. Pułk poniósł bardzo duże straty. Dywizja była zmuszona do dalszego odwrotu na południe, w kierunku Brodów. Pułk osiągnął miasto 25 lipca i w dalszym marszu na Krasne, a potem Toporów zdobył miasto 31 lipca. Następnego dnia ruszył w kierunku Łopatyna, a w kolejnym dniu ponownie na Brody. Ostatni, zakończony pełnym sukcesem, bój z wojskami Budionnego stoczył 4 sierpnia wzdłuż szosy Radziwiłłów – Brody, po czym został zluzowany i przetransportowany, przez Warszawę, do Twierdzy Modlin.
18 Dywizja Piechoty, a w jej składzie pułk, została podporządkowana nowo utworzonej 5 Armii i skierowana 13 sierpnia 1920 do Płońska. Następnego dnia, 22 km na północ od Płońska, pułk otrzymał rozkaz ataku na kierunku Raciąż, a następnie na Mystków i Rzewin. W prowadzonych walkach nie napotkał większego oporu nieprzyjaciela. Następnie skierował się na wschód na Smardzewo i Gutarzewo, zajmując w boju te miejscowości. W dalszym marszu zajął Sarnową Górę i Ojrzeń. O Ojrzeń toczył ciężkie walki, miejscowość trzykrotnie przechodziła z rąk do rąk i została ostatecznie zajęta 18 sierpnia. Pułk ruszył na północ i 20 sierpnia zajął Ciechanów a 22 sierpnia Mławę. Po krótkim wypoczynku, I. i III. bataliony zdobyły 23 sierpnia Szumsk, zaś II. batalion, w składzie 144 pułku Strzelców Kresowych, Chorzele, po czym pododdziały wróciły do Mławy.
Po kilkudniowym wypoczynku, 5 września 1920 pułk odjechał do Chełma, a następnie do Dorohuska. Stąd kontynuował dalszy, zwycięski marsz. Przez Chworostów i Piługę podszedł pod Kowel, gdzie 14 września stoczył wielogodzinny bój o miasto. Kolejne walki toczył o Rożyszcze, po czym skierował się na Skirycze a dalej w kierunku północnym na Pińsk, który już był zajęty przez Ochotniczą Sprzymierzoną Armię gen. Bałachowicza. Ostatni ciężki bój stoczył pułk 2 października o Łuniniec i ruszył w pościgu za cofającym się nieprzyjacielem na Łachwę, praktycznie bez styczności z nim. Po wielu zmianach, ustalił swoje stanowisko na wschód od Jeziora Kniaź (powiat mozyrski). 18 października wszedł w życie rozejm. Pułk wycofał się na zachód od rzeki Cny.
Mława, Chorzele. Mapy walk pułku w 1920
Kawalerowie Virtuti Militari left|25px|Order Virtuti Militari