Nowotwory ośrodkowego układu nerwowego, potocznie guzy mózgu – grupa nowotworów rozwijających się w tkankach mózgowia i rdzenia kręgowego. Mogą to być nowotwory pierwotne i przerzutowe, nowotwory pierwotne dzielą się na łagodne i złośliwe. Inaczej niż w innych lokalizacjach, nowotwory łagodne ośrodkowego układu nerwowego również nierzadko wiążą się z poważnym rokowaniem, ponieważ mogą wywierać objawy uciskowe.
Podział topograficzny Nowotwory śródczaszkowe Guzy podnamiotowe guzy móżdżku guzy pnia mózgu Guzy nadnamiotowe guzy półkuli mózgowych guzy linii środkowej (okolicy siodła tureckiego, III komory i skrzyżowania wzrokowego, guzy szyszynki i blaszki czworaczej) Nowotwory kanału kręgowego zewnątrzoponowe wewnątrzoponowe zewnątrzrdzeniowe śródrdzeniowe.
Klasyfikacja WHO nowotworów ośrodkowego układu nerwowego Potrzeba międzynarodowej klasyfikacji guzów nowotworowych została zauważana przez komisję WHO w 1956 i zgromadzenie WHO w 1957. Pierwsza edycja pod redakcją Klausa-Joachima Zülcha ukazała się po ponad dwudziestu latach pracy, w 1979 roku. Druga edycja pod redakcją Paula Kleihuesa została przedstawiona w 1993 roku. W trzeciej edycji pod redakcją Kleihuesa i Cavenee z 2000 roku wprowadzono informacje o genetyce guzów nowotworowych. Czwarta edycja (z 2007 roku) pod redakcją Louisa, Ohgakiego, Wiestlera i Cavenee była efektem konsensusu międzynarodowej grupy roboczej 25 patologów i genetyków oraz 70 ekspertów z całego świata. W klasyfikacji z 2007 roku uwzględniono po raz pierwszy takie jednostki patologiczno-kliniczne, jak glejak angiocentryczny, brodawkowaty nowotwór glioneuronalny, guz glioneuronalny komory czwartej tworzący rozety, pituicytoma, wrzecinokomórkowy onkocytoma przysadki gruczołowej; wariant pilomyksoidny gwiaździaka, rdzeniak anaplastyczny, medulloblastoma with extensive nodularity. W 2016 ukazała się rewizja czwartego wydania, gdzie po raz pierwszy zaczęto używać kryteriów molekularnych do klasyfikacji nowotworów.
Najnowsze wydanie klasyfikacji WHO nowotworów ośrodkowego układu nerwowego zostało opublikowane w 2021. W wydaniu tym została zwiększona rola diagnostyki molekularnej, nazewnictwo i klasyfikacja części nowotworów, a także wprowadzono nowe typy i podtypy nowotworów.
GuzGrading WHOCharakterystyczny profil mutacji genów/zmian molekularnychI.Glejaki, guzy glejoneuronalne i nowotwory neuronalne()1.Glejaki rozlane typu dorosłego()1.1.Gwiaździak IDH-mutant()2, 3, 4IDH1, IDH2, ATRX, TP53, CDKN2A/B1.2.Skąpodrzewiak IDH-mutant z kodelecją 1p/19q()2, 3IDH1, IDH2, 1p/19q, promotor TERT, CIC, FUBP1, NOTCH11.3.Glejak wielopostaciowy IDH-typ dziki()4IDH-typ dziki, promotor TERT, chromosomy 7/10, EGFR2.Rozlane glejaki o niskim stopniu złośliwości typu dziecięcego()2.1.Gwiaździak rozlany MYB- lub MYBL1- zmieniony()1MYB, MYBL12.2.Glejak angiocentryczny()MYB2.3.Polimorficzny guz neuroepitelialny o niskim stopniu złośliwości wieku dziecięcego()1BRAF, rodzina FGFR2.4.Rozlany glejak o niskim stopniu złośliwości, ze zmienionym szlakiem MAPK()FGFR1, BRAF3.Rozlane glejaki o wysokim stopniu złośliwości typu dziecięcego()3.1.Rozlany glejak linii środkowej, H3 K27-zmieniony()H3 K27, TP53, ACVR1, PDGFRA, EGFR, EZHIP3.2.Rozlany glejak półkulowy, H3 G34-mutant()4H3 G34, TP53, ATRX3.3.Rozlany glejak o wysokim stopniu złośliwości typu dziecięcego, H3-typ dziki i IDH-typ dziki()IDH-typ dziki, H3-typ dziki, PDGFRA, MYCN, EGFR (metylacja)3.4.Glejak półkulowy wieku wczesnodziecięcego()Rodzina NTRK, ALK, ROS, MET4.Ograniczone glejaki astrocytarne()4.1.Gwiaździak włosowatokomórkowy()KIAA1549-BRAF, BRAF, NF14.2.Gwiaździak o wysokim stopniu złośliwości z cechami piloidalnymi()BRAF, NF1, ATRX, CDKN2A/B (metylacja)4.3.Żółtakogwiaździak pleomorficzny()2, 3BRAF, CDKN2A/B4.4.Gwiaździak podwyściółkowy olbrzymiokomórkowy()TSC1, TSC24.5.Glejak struniakowy()PRKCA4.6.Gwiaździak zarodkowy, MN1-zmieniony()MN15.Guzy glioneuronalne i neuronalne()5.1.Zwojakoglejak()BRAF5.2.Zwojakoglejak desmoplastyczny wieku dziecięcego/Gwiaździak desmoplastyczny wieku dziecięcego()5.3.Nowotwór dysembrioplastyczny neuroepitelialny()FGFR15.4.Rozlany nowotwór glioneuronalny z cechami przypominającymi skąpodrzewiaka i skupiskami jądrowymi()Chromosom 14, (metylacja)5.5.Brodawkowaty nowotwór glioneuronalny()PRKCA5.6.Guz glioneuronalny tworzący rozety()FGFR1, PIK3CA, NF15.7.Śluzowaty nowotwór glioneuronalny()PDFGRA5.8.Rozlany leptomeningealny nowotwór glioneuronalny()Fuzja KIAA1549-BRAF, 1p (metylacja)5.9.Zwojak()5.10.Wieloguzkowy i wakuolizujący nowotwór neuronalny()1Szlak MAPK5.11.Zwojak móżdżku dysplastyczny()PTEN5.12.Nerwiak komórkowy ośrodkowy()5.13.Zewnątrzkomorowy nerwiak komórkowy()FGFR (fuzja FGFR1-TACC1), IDH-typ dziki5.14.Tłuszczakonerwiak komórkowy móżdżku()6.Nowotwory wyściółkowe()6.1.Wyściółczak nadnamiotowy()2, 3ZFTA, RELA, YAP1, MAML26.2.Wyściółczak nadnamiotowy z fuzją ZFTA()ZFTA, RELA, YAP1, MAML26.3.Wyściółczak nadnamiotowy z fuzją YAP1()ZFTA, RELA, YAP1, MAML26.4.Wyściółczak tylnego dołu czaszki()2, 3H3 K27me3, EZHIP (metylacja)6.5.Wyściółczak tylnego dołu czaszki, grupa PFA()H3 K27me3, EZHIP (metylacja)6.6.Wyściółczak tylnego dołu czaszki, grupa PFB()H3 K27me3, EZHIP (metylacja)6.7.Wyściółczak kręgosłupa()NF2, MYCN6.8.Wyściółczak kręgosłupa z amplifikacją MYCN()NF2, MYCN6.9.Wyściółczak śluzakowatobrodawkowaty()26.10.Podwyściółczak()IINowotwory splotu naczyniówkowego()7.1.Brodawczak splotu naczyniówkowego()7.2.Atypowy brodawczak splotu naczyniówkowego()7.3.Rak splotu naczyniastego()III.Nowotwory pochodzenia zarodkowego()8.Rdzeniak()8.1.Rdzeniaki, określone molekularnie()8.1.1Rdzeniak z aktywacją WNT()CTNNB1, APC8.1.2Rdzeniak z aktywacją SHH, TP53-typ dziki()TP53, PTCH1, SUFU, SMO, MYCN, GLI2 (metylacja)8.1.3Rdzeniak z aktywacją SHH, TP53-mutant()TP53, PTCH1, SUFU, SMO, MYCN, GLI2 (metylacja)8.1.4Rdzeniak bez aktywacji WNT/SHH()MYC, MYCN, PRDM6, KDM6A (metylacja)8.2.Rdzeniaki, określone histologicznie()9.Inne nowotwory zarodkowe OUN()9.1.Atypowy nowotwór teratoidny (rabdoidny)()SMARCB1, SMARCA49.2Sitowaty nowotwór neuroepitelialny()9.3Nowotwór zarodkowy z wielowarstwowymi rozetami()C19MC, DICER19.4Nerwiak zarodkowy OUN z aktywacją FOXR2()FOXR29.5Nowotwór OUN z wewnętrzną duplikacją tandemową BCOR()BCOR9.6Nowotwór zarodkowy OUN()IV.Guzy szyszynki()10.1.Szyszyniak()10.2.Guz miąższu szyszynki o pośrednim zróżnicowaniu(10.3.Szyszyniak zarodkowy()10.4.Guz brodawkowaty okolicy szyszynki()10.5.Desmoplastyczny guz śluzowy okolicy szyszynki SMARCB1-mutant()SMARCB1V.Guzy nerwów czaszkowych i przykręgosłupowych()11.1.Schwannoma()11.2.Nerwiakowłókniak()11.3.Perineurioma()11.4.Mieszany nowotwór osłonek nerwów obwodowych()11.5.Złośliwy melanocytowy nowotwór osłonek nerwowych()11.6.Złośliwy nowotwór osłonek nerwów obwodowych()11.7.Przyzwojak()VI.Oponiaki()12.1.Oponiak()1, 2, 3NF2, AKT1, TRAF7, SMO, PIK3CA; KLF4, SMARCE1, BAP1 w podtypach; H3K27me3; promotor TERT, CDKN2A/B w 3. stopniu złośliwościVII.Guzy mezenchymalne, niemeningotelialne()13.Guzy tkanek miękkich()13.1.Guzy fibroblastyczne i miofibroblastyczne()13.1.1Samotny guz włóknisty()1, 2, 3NAB2-STAT613.2.Guzy naczyniowe()13.2.1Naczyniaki i malformacje naczyniowe()13.2.1Naczyniak krwionośny zarodkowy()13.3.Guzy mięśni szkieletowych()13.3.1Mięśniakomięsak prążkowanokomórkowy()13.4.Niepewne zróżnicowanie()13.4.1Wewnątrzczaszkowy nowotwór mezenchymalny z fuzją FET-CREB()13.4.2Mięsak z rearanżacją CIC()13.4.3Pierwotny mięsak wewnątrzczaszkowy, DICER1-mutant()13.4.4Mięsak Ewinga()14.Nowotwory chrzęstno-kostne()14.1.Guzy chondrogenne()14.1.1Mezenchymalny chrzęstniakomięsak()14.1.2Chrzęstniakomięsak()14.2.Guzy notochordalne()14.2.1Struniak()VIII.Nowotwory melanocytowe()15.Rozlane nowotwory melanocytowe opon mózgowo-rdzeniowych()15.1.Melanocytoza oponowa i melanomatoza oponowa()NRAS16.Ograniczone nowotwory melanocytowe opon mózgowo-rdzeniowych()16.1Melanocytoma opon mózgowo-rdzeniowych i czerniak opon mózgowo-rdzeniowych()GNAQ, GNA11, PLCB4, CYSLTR2IX.Nowotwory hematolimfoidalne()17.Chłoniaki()17.1.Chłoniaki OUN()17.1.1Pierwotny chłoniak rozlany z dużych komórek B OUN()17.1.2Chłoniak OUN związany z niedoborami odporności()17.1.3Ziarniniakowatość limfatyczna()17.1.4Wewnątrznaczyniowy chłoniak z dużych komórek B()17.2.Różne rzadkie chłoniaki w OUN()17.2.1Chłoniak MALT opony twardej()17.2.2Inne chłoniaki OUN z komórek B o niskim stopniu złośliwości()17.2.3Anaplastyczny chłoniak wielkokomórkowy (ALK+/ALK −)()17.2.4Chłoniaki z komórek T i komórek NK/T()17.3.Nowotwory histiocytarne()17.3.1Choroba Erdheima-Chestera()17.3.2Choroba Rosai-Dorfmana()17.3.3Młodzieńczy żółtakoziarniak()17.3.4Histiocytoza z komórek Langerhansa()17.3.5Mięsak histiocytarny()X.Nowotwory z komórek germinalnych()18.1.Potworniak dojrzały()18.2.Potworniak niedojrzały()18.3.Potworniak z przemianą złośliwą()18.4.Zarodczak()18.5.Rak zarodkowy()18.6.Rak pęcherzyka żółtkowego()18.7.Rak kosmówki()18.8.Mieszany guz z pierwotnych komórek rozrodczych()XI.Nowotwory regionu siodłowego()19.1.Czaszkogardlak szkliwiakowaty()CTNNB119.2.Czaszkogardlak brodawkowaty()BRAF19.3.Pituicytoma, guz ziarnistokomórkowy okolicy siodła i onkocytoma komórek wrzecionowatych()19.4.Gruczolak przysadki/PitNET()19.5.Nowotwór zarodkowy przysadki()XII.Przerzuty do OUN()20.1.Przerzuty do mózgowia i rdzenia kręgowego()20.2.Przerzuty do opon mózgowych i rdzeniowych()
Epidemiologia Zapadalność na nowotwory ośrodkowego układu nerwowego w zależności od płci i wieku. Źródło: National Cancer Institute|thumb|300px Zapadalność na różne typy nowotworów ośrodkowego układu nerwowego w zależności od wieku, w jakim postawiono rozpoznania. Źródło: National Cancer Institute|thumb|300px Według danych Krajowego Rejestru Nowotworów z 2013 liczba nowych zachorowań na nowotwory ośrodkowego układu nerwowego wynosi w Polsce około 2900 rocznie, co stanowi 2% zachorowań na wszystkie nowotwory, natomiast z powodu tych nowotworów umiera 2800 osób w ciągu roku. W ciągu ostatnich trzech dekad zachorowalność na nowotwory mózgu wzrosła około 2-krotnie, a największa jest w grupie wiekowej pomiędzy 50. a 64. rokiem życia.
W Europie w 2012 roku zanotowano około 57 tysięcy przypadków nowotworów OUN, a zmarło 45 tysięcy osób z tego powodu. Średnia częstość występowania pierwotnych nowotworów mózgu u dorosłych w Europie wyniosła 6,6/100 tysięcy osób. Inne badanie wskazuje na roczny współczynnik zachorowalności wahający się między 8,5 a 21,4/100 tysięcy osób, a opracowanie opublikowane w 2023 w Neuro Oncology podaje zapadalność na pierwotne nowotwory OUN na poziomie 3,5/100 tysięcy osób, ze śmiertelnością wynoszącą 2,8/100 tysięcy osób. Na świecie pierwotne guzy mózgu stanowią 1,6-1,7% wszystkich nowotworów i są przyczyną 2,1-2,5% zgonów z powodu nowotworów.
Wskaźnik przeżycia 5-letniego wynosi 12,8% (badanie kohortowe przeprowadzone w Anglii), a wśród młodszej populacji nowotwory ośrodkowego układu nerwowego stanowią trzecią przyczynę śmierci, po białaczkach i raku sutka.
Glejaki stanowią 30-40% pierwotnych nowotworów lokalizujących się w jamie czaszki i jednocześnie stanowią 70-80% wszystkich pierwotnych nowotworów złośliwych ośrodkowego układu nerwowego. Nowotwory neuroepitelialne występują nieco częściej u mężczyzn, natomiast oponiaki dwukrotnie częściej u kobiet.
Przerzuty nowotworowe do OUN występują u około 15–20% wszystkich chorych na nowotwory i są ponad dwukrotnie częstsze niż zmiany pierwotne w ośrodkowym układzie nerwowym.
Nowotwory przerzutowe ośrodkowego układu nerwowego
Etiologia Jednym z najlepiej poznanych czynników ryzyka nowotworów ośrodkowego układu nerwowego, będącym jedynym potwierdzonym czynnikiem środowiskowym, jest promieniowanie jonizujące. Wśród innych możliwych czynników ryzyka wymieniane są narażenia na wirusy i alergeny, narażenie na ołów, arsen, rtęć, produkty ropopochodne oraz narażenie na endogenne lub egzogenne hormony płciowe.