thumb|Kościół Garnizonowy przy placu Konstytucji 3 Maja w Radomiu thumb|Budynek dawnych koszar wojskowych przy ul. Bolesława Chrobrego w Radomiu Garnizon Radom – garnizon utworzony w XIX wieku w mieście Radom w zaborze austriackim. Następnie znalazł się na terenie Księstwa Warszawskiego oraz Królestwa Polskiego, dalej pełniąc funkcje militarne. Jednostki wojskowe radomskiego garnizonu, wśród nich 5 Pułk Piechoty Liniowej, brały udział w powstaniu listopadowym. Podczas powstania styczniowego w Radomiu stacjonowała rosyjska 7 Dywizja Piechoty, której oddziały nie dopuściły do przejęcia miasta przez siły polskie.
W 1915 garnizon znalazł się pod jurysdykcją austriacką, natomiast po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rozlokowane były tam takie jednostki jak 28 Pułk Artylerii Lekkiej czy 72 Pułk Piechoty. W tym okresie powstało lotnisko i utworzono Szkołę Podchorążych Rezerwy Lotnictwa, przez co Radom stał się ważnym ośrodkiem lotnictwa wojskowego. Po II wojnie światowej w garnizonie znajdowały się m.in. Oficerska Szkoła Lotnicza, 2 Pułk Artylerii Lekkiej, a także 60 Lotniczy Pułk Szkolny.
Obecnie Radom to przede wszystkim ośrodek szkolenia lotniczego, oraz miejsce organizacji odbywających się co dwa lata międzynarodowych pokazów lotniczych Radom Air Show. Głównymi jednostkami wojskowymi na terenie garnizonu są 2 Ośrodek Szkolenia Lotniczego oraz 1 Komenda Lotniska. Tradycje radomskich jednostek piechoty kultywują Radomski Pododdział Konny oraz Grupa Rekonstrukcji Historycznej im. 72 Pułku Piechoty w Radomiu. Zgodnie z Decyzją Ministra Obrony Narodowej w sprawie zmian organizacyjnych w Siłach Powietrznych oraz Rozkazem Dowódcy Sił Powietrznych od 1.01. 2011 r. powstała 42 Baza Lotnictwa Szkolnego (42. BLSz) z rozformowywanych jednostek: 2 Ośrodka Szkolenia Lotniczego, 1 Komendy Lotniska.
Powstała Baza jest kontynuatorem tradycji szkolenia lotniczego Oficerskiej Szkoły Lotniczej nr 5, 60. Lotniczego Pułku Szkolnego i 2 Ośrodka Szkolenia Lotniczego oraz innych jednostek stacjonujących w przeszłości na lotnisku Radom-Sadków. 42 Baza Lotnictwa Szkolnego kontynuuje zadania dotychczasowych jednostek, szkolenie lotnicze podchorążych WSOSP i łączy tradycje szkolenia wszystkich jednostek lotniczych stacjonujących dotychczas na radomskim lotnisku.
Wojska lądowe I Rzeczpospolita thumb|upright|Karol X Gustaw, głównodowodzący wojskami szwedzkimi, parokrotnie przebywający w Radomiu Początki garnizonu w Radomiu najczęściej datuje się na początek XIX wieku, jednak już w wiekach wcześniejszych mieściły się tu oddziały wojskowe. Miasto otoczone było fosą i murami, zaś jego centralnym budynkiem obronnym był Zamek Królewski. Sprawami wojskowymi na terenie kasztelanii radomskiej zajmowali się wojscy więksi radomscy jako zastępcy kasztelanów radomskich ds. obronności, a także wojscy mniejsi radomscy.
Późną wiosną 1607 przez Radom przeszły wojska koronne, przygotowujące się do walki przeciwko zbuntowanej przeciw królowi Zygmuntowi III szlachcie, kierowanej przez wojewodę krakowskiego Mikołaja Zebrzydowskiego. Od 1613 konferował w Radomiu Trybunał Skarbowy Koronny regulujący należności płatnicze wobec wojska.
Podczas potopu szwedzkiego w Radomiu parokrotnie przebywał dowodzący wojskami szwedzkimi król Karol X Gustaw, m.in. 3 listopada 1655. W grudniu tegoż roku przez powiat radomski przetoczył się 6-tysięczny oddział gen. Roberta Douglasa.
W lutym 1656 przez okolice Radomia przeszła 11-tysięczna armia pod dowództwem króla Karola Gustawa. Szwedzi przeszli wówczas przez Gózd, Kazanów i Janowiec w kierunku Lwowa. Przeciwko nim pod Zakrzewem koło Radomia wystąpili chłopi przy wsparciu szlachty i chorągwi kasztelana sandomierskiego Stanisława Witowskiego.
W Radomiu została ulokowana szwedzka załoga wojskowa (regiment dragonów) pod dowództwem gen. Rittera. Stacjonująca tu wcześniej polska załoga pod dowództwem starosty radomskiego Mikołaja Podlodowskiego ruszyła na pomoc oblężonej WarszawieSebastian Piątkowski, w: Radom – poznać i zrozumieć historię swojego miasta, Radom 2008, s. 38.. W kwietniu 1656 szwedzkie załogi Radomia i Janowca dołączyły do oddziału margrabiego Fryderyka Badeńskiego.
Wojska szwedzkie przebywały jeszcze w Radomiu 31 lipca oraz 5 lub 6 sierpnia 1656, goszcząc w mieście przez tydzień. Zostali wyparci przez powracające z Jasnej Góry oddziały Tomasza Zamojskiego i Piotra Czarnieckiego, choć tuż przed tym zdążyli wywołać znaczącej skali pożar miasta.
21 sierpnia 1656 pod Radomiem król Jan Kazimierz i dowódcy polscy, m.in. Stefan Czarniecki, wydali uniwersał wzywający chłopów do walki przeciw SzwedomWiesław Marek Kowalik, w: Wczoraj i dziś Radomia, Nr 4 (20)/ 2003, s. 38..
W styczniu 1657 rozpoczął się najazd księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego na tereny Rzeczypospolitej. Kilkudziesięciotysięczna armia Siedmiogrodzian, Wołochów i Kozaków grasowała w Sandomierskiem, być może w samym RadomiuSebastian Piątkowski, w: Radom – poznać i zrozumieć historię swojego miasta, Radom 2008, s. 39..
W 1701, w dobie III wojny północnej, Radom został okresowo zabezpieczony szwedzką załogą, wydzieloną z oddziałów gen. Carla Gustafa Rehnskiölda.
W czasie insurekcji kościuszkowskiej w 1794 przez Radom przeszły oddziały pod dowództwem Tadeusza Kościuszki, rozbijając obóz w pobliskiej wsi KozłówNew Page 1.. W mieście został sformowany niewielki oddział pod dowództwem Dąbka vel Dobka, rozbity wkrótce pod wsią Lipowe Pole koło Opatowa przez Rosjan pod dowództwem gen. Denisowa.
Zabór austriacki 1795–1809 thumb|upright|Gen. Michał Sokolnicki, dowódca radomskiego okręgu wojskowego w latach 1810–1811 Po III rozbiorze Polski w 1795 Radom znalazł się w zaborze austriackim. Nowe władze utworzyły w Radomiu siedzibę tzw. cyrkułu oraz stałego garnizonu wojskowego, ale w mieście otoczonym murami nie było koszar, więc ujęto dla potrzeb wojska liczne obiekty parafialne i zakonne poza muramihttps://web.archive.org/web/20070103143913/http://www.man.radom.pl/ptt/bwrze99/biuwrze.html Biuletyn Informacyjny Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego, Nr 6/26, wrzesień 1999.Dr Sebastian Piątkowski, Radom – zarys dziejów miasta, Radom 2000, , s. 55..
W latach 1803–1805 stacjonował tu 4 Pułk Huzarów Cesarstwa Austriackiego (dowódcy: 1801–1804 Franz Graf Kinsky, 1804–1808: Johann Freiherr von Mohr).
Księstwo Warszawskie 1809–1813 Wyzwolenie spod zaboru austriackiego nastąpiło 30 czerwca 1809. W lipcu 1809 w Radomiu głównodowodzący polską armią ks. Józef Poniatowski spotkał się z gen. Janem Henrykiem Dąbrowskim i innymi członkami korpusu oficerskiegoAdam Duszyk, Sebastian Piątkowski, Radom – Poznać i zrozumieć historię swojego miasta, Radom 2008.. W mieście uroczyście witano 2 Pułk Jazdy ppłk M. Fredro, który miał zadanie zaprowadzić urząd departamentu Księstwa Warszawskiego.
W marcu 1810 wprowadzono podział Księstwa na 4 okręgi wojskowe obejmujące po 2 lub 3 departamenty z siedzibami w Warszawie, Poznaniu, Lublinie i Radomiu. Na czele okręgu radomskiego stanął gen. Michał Sokolnicki. Jego władza wybiegała znacznie poza funkcje administracyjne. Należały bowiem do nich sprawy szkoleniowe, wywiadowcze i organizacyjne. Sokolnicki dowodził okręgiem do 1811. Do Radomskiego Okręgu Wojskowego Nr 4 prydzielony został 15 Pułk Piechoty (w maju 1811 wszedł w skład I brygady z 16 Dywizji Piechoty gen. Józefa Zajączka).
Z departamentu radomskiego rekrutowano również żołnierzy do formacji krakusów. thumb|left|Klasztor i kościół oo. bernardynów, dawniej lazaret wojskowy
Odwach wojskowy znajdował się w budynku obecnego Ratusza w Radomiu, stajnie wojskowe mieściły się we wsi Zamłynie (obecnie integralna część miasta), natomiast magazyn wojskowy został ulokowany przy Placu Targowym (obecnie Plac Stare Miasto). Przez co najmniej kilka lat w mieście funkcjonował lazaret wojskowy, na potrzeby którego wykorzystywano obiekty klasztoru ojców bernardynów.
Królestwo Polskie 1815–1915 thumb|upright|Gen. Cyprian Kreutz wkroczył do Radomia w lutym 1831 thumb|upright|Namiestnik Królestwa Polskiego Iwan Paskiewicz, po upadku powstania w 1831 r. pełnił osobiste rządy w Radomiu Klęska Napoleona spowodowała wkroczenie do miasta wojsk rosyjskich na początku 1813. Dwa lata później utworzono Królestwo Polskie, lojalne wobec cara. Na czele Wojska Polskiego stanął wówczas brat cara – wielki Książę Konstanty Mikołajewicz Romanow.
30 listopada 1830 do Radomia nadeszła wiadomość o wybuchu powstania w Warszawie wywołanego przez spiskowców ze szkoły podchorążych, ale gen. Antoni Giełgud zwlekał z wyruszeniem na pomoc powstańcom, czekając na rozkazy wielkiego Księcia Konstantego. Dopiero pod groźbą pistoletów cywilnych spiskowców wydał rozkaz wymarszu wojsk do Warszawy. Spiskowców poparła bateria artylerii kpt. Franciszka Łapińskiego oraz przybyły z Warszawy adiutant gen. Jana Krukowieckiego – kpt. Łoś.
Na pomoc stolicy wymaszerowały z miasta wszystkie oddziały wojskowe wraz z artylerią. Przywódcy powstania listopadowego sądzili, iż Radom stanie się zapleczem dostarczającym rekruta. Zakładano tu więc magazyny aprowizacyjne, składy mundurowe, a w kuźniach Suchedniowa, Sansonowa i Kozienic kuto kosy, piki i lance. Później uruchomiono produkcję karabinów i amunicji.
Po wymarszu wojsk w mieście zorganizowano „Straż bezpieczeństwa”, uzbrojoną w piki i kosy, pod dowództwem Jacka Kochanowskiego, oraz I radomski batalion gwardii ruchomej mjr. Antoniego Koryckiego, jak również 3 i 4 batalion 5 Pułku Piechoty Liniowej, a po ich odejściu na linię frontu, ppłk Paweł Muchowski sformował nowy Pułk Piechoty Liniowej Nr 11, zaś płk Piotr Łagowski utworzył szwadron jazdy sandomierskiej, a Gustaw Małachowski – 2 Batalion Strzelców Celnych. W mieście zorganizowano szpital wojskowy, dla którego opatrunki i bandaże sporządzały mieszkanki miasta. Działania te zostały nagle przerwane w nocy z 16 na 17 lutego 1831 przez rosyjski korpus gen. Cypriana Kreutza (liczący 3500 żołnierzy), który w sile 16 szwadronów jady, 8 sotni kozackich i 16 dział zajął Lublin, Puławy i wkroczył do Radomia. Nie mogły mu się przeciwstawić ani słabo uzbrojona gwardia narodowa, ani formowane dopiero oddziały regularnej armii.
Wkrótce Rosjanie zostali pobici pod Nową Wsią i wyparci za Wisłę przez gen. Józefa Dwernickiego, co umożliwiło w Radomiu kontynuowanie prac na rzecz walczących oddziałów polskich przez następne pół roku. thumb|left|upright|gen. Józef Dwernicki, wyparł oddziały rosyjskie z Radomskiego za Wisłę Sytuacja zmieniła się kilka miesięcy później. W sierpniu 1831 Rosjanie ponownie sforsowali Wisłę, a już we wrześniu 1831 w stronę Warszawy od północy maszerował rosyjski korpus feldmarszałka Iwana Paskiewicza.
W rejon Radomia wkroczył gen. Teodor Rüdiger na czele 12 000 żołnierzy i ostatecznie zajął Radom. Po upadku powstania listopadowego władzę nad miastem przejął namiestnik Królestwa Polskiego feldmarszałek Iwan Paskiewicz.
Radomskie nie było głównym teatrem działań zbrojnych powstania listopadowego, mimo to i tutaj toczyły się walki. Należy też pamiętać, że cały region odgrywał znaczną rolę jako baza zaopatrzenia dla walczących armii, a werbowani tu rekruci walczyli we wszystkich ważniejszych bitwach powstania.
thumb|Radomski ratusz. W I poł. XIX w. odwach wojskowy
Jednostki w latach 1815–1831