Friedrich Wilhelm Foerster

Friedrich Wilhelm Foerster (ur. 2 czerwca 1869 w Berlinie, zm. 9 stycznia 1966 w Kilchbergu) – niemiecki etyk, pedagog, twórca filozofii wychowania jako kształtowania charakteru, koncepcji wychowania do wolności wyboru. Syn Wilhelma Juliusa Foerstera, brat .

Życiorys Foerster urodził się w Berlinie w wolnomyślicielskiej rodzinie, jako syn Wilhelma Foerstera – dyrektora obserwatorium astronomicznego i Karoliny z Paschenów. Wychowywany był w duchu humanizmu, klasyczności i niemieckiego idealizmu, a ideał obyczajowy, który zastępował w tym środowisku religię i kształtowana przez całe życie świadomość etyczna wywarły znaczący wpływ na jego poglądy. W 1889 r. otrzymał świadectwo dojrzałości gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Berlinie i rozpoczął studia filozoficzne i socjologiczne studia na uniwersytetach we Fryburgu Badeńskim i Berlinie. W 1893 r. obronił pracę doktorską „Rozwój etyki Kanta aż do krytyki czystego rozumu”Mirski J., 1925, Fryderyk Wilhelm Foerster. Profil osobowości, [w:] „Przegląd Współczesny” 35 (1925), s. 383..

Okres działalności na rzecz idei etycznych W działalność na rzecz idei etycznych zaangażował się w wieku 24 lat – został członkiem założonego przez F. Adlera „Ruchu Etycznego”, był redaktorem naczelnym tygodnika „Kultura Etyczna”. Początkowo swoje poglądy przeciwko nacjonalizmowi pruskiemuLampey E., 1951, Fryderyk Wilhelm Foerster, [w:] „Tygodnik Powszechny” 8 (1951), s. 2. wypowiadał na łamach prasy, wkrótce jednak spostrzegł bezcelowość takiego zachowania i udał się w pierwszą podróż do Anglii i Ameryki, studiować nad tamtejszym ruchem robotniczym i wychowaniem. Jego zainteresowania koncentrowały się już wówczas wokół zagadnień karności, stąd też chęć przyjrzenia się sądownictwu dla małoletnich przestępców. Po powrocie do Niemiec oddał się karierze uniwersyteckiej, która jednak została dramatycznie przerwana skazaniem na 3-miesięczny pobyt w więzieniu w Wechselmünde, za wymierzona przeciwko socjalistom krytykę mowy cesarza Wilhelma II. Dalsze lata swojego życia spędzał on więc w Szwajcarii, gdzie w Zurychu objął posadę sekretarza generalnego Międzynarodowego Związku Etycznego. Z tego okresu pochodzi praca „Bezrobocie i współczesny rozwój gospodarczy”. W 1899 r. habilitował się na Uniwersytecie Zuryskim na podstawie pracy „Wolność a odpowiedzialność moralna”.

Okres przełomu wiary Rok 1899 był dla Foerstera przełomowy o tyle, że doświadczył głęboko przeżytego nawrócenia. Początkiem zwrócenia się ku chrześcijaństwu były próby poszukiwania odpowiedzi na poważne problemy etyczne, których nie mógł do końca rozwiązać jako „nowoczesny” i „niezależny” etykKostkiewicz J., 1997, Wychowanie do wolności wyboru. Ponadczasowy wymiar pedagogiki F. W. Foerstera, Rzeszów, s. 15.. Zaś podróż po Ameryce i obserwowanie nędzy ludzi mieszkających w przemysłowych dzielnicach wielkich miast, a także wiele czasu spędzanego na przemyśleniach stały się katalizatorem dla tego procesuStudenski M., 2001, Aktualność systemu wychowawczego F.W. Foerstera we współczesnej polskiej szkole, Kraków, s. 31.. Sam mówi o tej przemianie – „Zacząłem patrzyć na chrześcijaństwo zupełnie innymi oczyma. Zdawało mi się ono poprzednio obce dla życia, przestarzałe i martwe – teraz ujrzałem, że ja jestem obcy dla życia – martwy.”Studenski M., 2001, Aktualność systemu wychowawczego F.W. Foerstera we współczesnej polskiej szkole, Kraków, s. 33 [za:] Foerster F. W., Lexikon der Padägogik der Gegenwart, dz. cyt., s. 780. Foerster wyznawał „pierwotne” chrześcijaństwo – „zawisł ostatecznie między protestantyzmem a katolicyzmem”Mirski J., 1925, Fryderyk Wilhelm Foerster. Profil osobowości, [w:] „Przegląd Współczesny” nr 35 (1925), s. 378., a jego antropologia z biegiem lat była coraz bliższa nauce kościoła katolickiego, przez co wywarł on też silny wpływ na katolicką pedagogikę religijną. W książce „Religia, a kształcenie charakteru. Dociekania psychologiczne i pedagogiczne wskazania”Foerster F. W., 1930, Religia a kształcenie charakteru. Dociekania psychologiczne i pedagogiczne wskazania, Poznań-Warszawa-Wilno-Lublin, s. 14. podsumował wcześniejszy etap swojego życia, przyznając, że „przez osiem lat prowadził Kursa dla młodzieży (…) ażeby teoretyczne poglądy na tym polu zastosować i stwierdzić praktycznie. I oto samo już baczne i pilne rozważnie stanów człowieka wewnętrznego oraz obserwacja pedagogiczna wystarczyły mu do poznania, że był z błędzie, gdyż prawdziwe poznanie natury ludzkiej oraz oparte na nim do głębi sięgające oddziaływanie na wolę ludzką można znaleźć jedynie w religii chrześcijańskiej”Studenski M., 2001, Aktualność systemu wychowawczego F.W. Foerstera we współczesnej polskiej szkole, Kraków, s. 33.. Ostatecznym zakończeniem tego okresu stała się rezygnacja z pracy w Związku Kultury Etycznej i publikacji w gazecie „Kultura Etyczna”.

Jednocześnie zyskiwał on coraz większą popularność, czego wyrazem jest fakt, że jego wykłady gromadziły tłumy słuchaczy, a książki rozchodziły się w tysiącach egzemplarzy. Z tego okresu pochodzą: „Nauka o młodzieży” (Jugendlehre) 1904, „Wiedza o życiu” (Lebenskunde) 1904, „Technika i etyka” (Technik und Ethik) 1905, „Szkoła i charakter” (Schule und Charakter) 1907, „Etyka i pedagogika płciowa” (Sexualethik und Sexualpädagogik) 1908, „Chrześcijaństwo a walka klas” (Christentum Und Klassenkampf) 1908, „Umiejętność życia” (Lebensführung) 1909, „Autorytet i wolność” (Autorität Und Freiheit) 1910, „Wychowanie obywatelskie” (Staatsbürgerliche Erziehung) 1910, „Wina i pokuta” (Schuld und Suhne) 1911, „Zagadnienie służących i panie domu” (Dienstbotenfrage Und die Hausfrauen) 1912.

Okres chrystocentryczny W 1913 r. Foerster objął katedrę pedagogiki na uniwersytecie wiedeńskim, jednak trzeba przyznać, że nie obawiał się wyrażać swoich poglądów i tak, wskutek krytyki pod adresem monarchii austro-węgierskiej, musiał opuścić Wiedeń i w kwietniu 1914 r. rozpoczął pracę w katedrze pedagogiki uniwersytetu w MonachiumMirski J., 1925, Fryderyk Wilhelm Foerster. Profil osobowości, [w:] „Przegląd Współczesny” 35 (1925), s. 385.. W czasie I wojny światowej wielokrotnie występował przeciwko szowinizmowi i militaryzmowi, „wojna była według niego wynikiem amoralnej polityki Bismarcka i jego następców, a jego zdaniem misją Niemiec było zorganizowanie federacji państw europejskich. Niemniej poglądy te sprawiły, że zmuszony był po raz kolejny wyemigrować do Szwajcarii.”Studenski M., 2001, Aktualność systemu wychowawczego F.W. Foerstera we współczesnej polskiej szkole, Kraków, s. 34.. W tym czasie ukazały się: „Kara i wychowanie” (Strafe Und Erziehung) 1914, „Młodzież niemiecka a wojna światowa” (Die deutsche Jugend Und der Weltkrieg) 1915, „Wychowanie i samowychowanie” (Erziehung Und Selbsterziehung) 1917.

W czasie wojny zaprzyjaźnił się z idealistą – Kurtem Eisnerem, od którego już po zakończeniu I wojny światowej otrzymał stanowisko posła bawarskiego w Szwajcarii, jednak utracił je po udanym zamachu na przyjaciela. Zajął się wówczas wyłącznie pracą naukową w Lucernie i z tego okresu, poza licznymi artykułami publikowanymi w Etische Kultur i w Die Menschheit od 1900 r., pochodzą następujące działa książkowe: „Anglia w oświeceniu H. S. Chamberlaina” (England In H. S. Chamberlaines Beleuchtung) 1918, „Etyka i pedagogika polityczna” (Politische Ethik Und politische Pädagogik) – nowe wydanie (Staatsbürgerliche Erziehung) 1918, „Dzieło Bismarcka w świetle polityki wielko niemieckiej” (Bismarcks Werk Im Lichte der grossdeutschen Politik) 1918, „Wątpliwości co do szkoły jednolitej” (Badenken gegen die Einheitsschule) 1918, „Polityka świata a sumienie świata” (Weltpolitik Und Weltgewissen) 1919, „Co sądzić o niemieckim sposobie prowadzenia wojny” (Zur Beurteilung der deutsche Kriegführung) 1919, „Moja walka przeciw militarystycznym i nacjonalistycznym Niemcom” (Mein Kampf gegen das militaristische Und nationalistische Deutschland) 1920, „Problemat kulturalny Kościoła” (Das kultur problem der Kirche) 1920, „Chrześcijaństwo a pedagogika” (Christienum und Pädagogik) 1920, „Liga narodów, jako wspólnota kulturalna” (Völkerbund als Kulturgemeinschaft) 1920, „Centralizm czy federalizm” (Zentralismus oder Föderalismus) 1920, „Chrystus a życie człowieka” (Christus und das menschliche Leben) 1921, „Etyka stosowana w polityce” (Angewandte politische Ethik) 1922, „Dusza młodzieży, jej dążenia i cele” (Jugendseele, Jugendbewegung und Jugendziel) 1923. mały|Grób Friedricha Wilhelma Foerstera na cmentarzu w Kilchbergu. Na nagrobku widnieje napis „Erzieher Ethiker Mahner Kämpfer” („wychowawca – etyk – upominający – bojownik”) Sądząc już po tytułach jego dzieł – Foerster angażował się bardzo mocno w politykę i na bieżąco odpowiadał na nastroje, jakie panowały w społeczeństwie niemieckim, a przy tym szczególnie nie zgadzał się z kierunkiem myśli, jaki prezentowały ówczesne Niemcy. „Obserwując dochodzenie do władzy Adolfa Hitlera, pisał: <Znowu widzimy, jak banda bezideowa i bezduszna (…) pcha się do decydowania o losie Niemiec>, a na rok przed objęciem przez Hitlera władzy w artykule Quo vadis Germania? w piśmie „Die Zeit, Organ für grundsätzliche Orientierung” pisał o groźbie wojny światowej. Nic więc dziwnego, że po objęciu sterów przez Adolfa Hitlera, został on pozbawiony obywatelstwa niemieckiego i od 1933 r. przebywał w Paryżu, a w latach 1942–1964 w Nowym Jorku. W czasie II wojny światowej mówił o <niemieckim nazizmie, barbarzyńskim i głęboko zakorzenionym>”Bartoszewski K., 1989, Foerster Friedrich Wilhelm, [w:] Encyklopedia Katolicka, T. V, Lublin, s. 360–361., co przyczyniło się do publicznego palenia przez faszystów jego dzieł w Monachium i Berlinie.

W 1951 r. w Bonn zostało utworzone F.-W.-F.-Gesellschaft, jednak Foerster nigdy już do Niemiec nie wrócił. Zmarł w 1966 r. w Kilchsbergu. Jego poglądy miały tak wielu przeciwników, jak i zwolenników. Wyrażając je, wielokrotnie narażał się ówczesnym władzom i ponosił osobistą cenę za konsekwencję i wierność poznanej prawdzie, jednak całym swoim życiem potwierdzał głoszone przez siebie teorie. Był laureatem wielu doktoratów honoris causa. Odznaczony został złotym medalem za zasługi dla chrześcijańskiej kultury Uniwersytetu Katolickiego w Windson (Kanada). W roku 1964 otrzymał wyrazy uznania i błogosławieństwo papieża Pawła VIBartoszewski K., 1989, Foerster Friedrich Wilhelm, [w:] Encyklopedia Katolicka, T. V, Lublin, s. 360..

Foerster jako pedagog Foerster powiedział o sobie, że nie jest pedagogiem ani z urodzenia ani z wykształcenia, co potwierdza fakt, że w czasie swojej działalności naukowej wygłosił więcej wykładów z etyki, polityki czy socjologii, niż pedagogiki. Zresztą dość sceptycznie podchodził do pedagogiki jako nauki. Twierdził, że to, co można naukowo powiedzieć o problemie wychowania ma ograniczoną wartość, bowiem pedagogiczne poznanie dokonuje się bardziej przez psychologiczną intuicję, która nie jest każdemu dana, niż przez naukowe myślenie. W jego życiu najpierw pojawiły się pytania o etykę, które później wiodły go ku konieczności praktycznego ich rozwiązania na gruncie analiz pedagogicznych. Nie interesowały go reguły etyczne jako takie, lecz konkretne warunki ich urzeczywistnianiaKostkiewicz J., 1997, Wychowanie do wolności wyboru. Ponadczasowy wymiar pedagogiki F. W. Foerstera, Rzeszów, s. 25..

Wpływy filozoficzne Foerster wielokrotnie w ciągu swojego życia nawiązywał do innych, znanych już wówczas filozofów, przede wszystkim: św. Augustyna, św. Tomasza, F. Nietzschego, A. Schopenhauera, I. Kanta, czy Platona.