thumb|upright=0.9|Lektura szkolna (Chłopi tom I – Jesień) Lektura szkolna – utwór literacki omawiany w szkołach.

Do obowiązujących rodzajów lektur zalicza się m.in. powieść, opowiadanie, wiersz, dziennik, list, a także przykład czasopisma, publicystyki, tekstu informacyjnego i reklamowego. Wykazem lektur – podstawą programową – są też objęte przykłady teatru, filmu, słuchowiska radiowego, programu telewizyjnego, przekazu ikonicznego, poezji śpiewanej.

Lektury szkolne należą do najczęściej kupowanych i czytanych książek przez polskich czytelników.

Rodzaje lektur Lektury mogą być obowiązkowe lub uzupełniające (wybierane z mniej lub bardziej zdefiniowanej listy przez nauczyciela, rzadziej, uczniów), przy czym zwykle istnieje obowiązek lektury pewnej liczby pozycji z listy lektur uzupełniającychPatrz np. ). W niektórych rozporządzeniach ministerstwa edukacji pojawiają się także nieobowiązkowe propozycje; używa się także niekiedy zamiennie ze słowem lektura terminu tekst kulturyPatrz np. . W opracowaniach lub materiałach szkolnych pojawia się niekiedy nieformalny termin „lektura nadobowiązkowa”, używany zamiennie do terminu lektury uzupełniającej bądź propozycjiPatrz np. Lektury obowiązujące w klasach V –VIII według podstawy programowej , Samorządowy Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 2 w Chełmku czy Spis lektur, Szkoła Podstawowa nr 23 im. Jana Pawła II w Kielcach. Niektóre kategorie lektur są ogólne, wskazując ogólne zagadnienie, autora lub wybór tekstów (np. „wybór mitów”, „Wybór liryki XIX wieku”, „Maria Konopnicka – wybór wierszy”). Niektóre teksty są zaznaczone do opracowania w fragmentachPatrz przykłady z poniższych list..

W zależności od rozporządzenia, lektury mogą być przeznaczone dla specyficznej klasy lub grupy klas, zostawiając nauczycielom rożne poziomy swobody w wyborze tekstów (tradycyjnie listy są sporządzane w wykazie chronologicznym, sugerującym kolejność omawiania utworów w różnych klasach)Patrz np. lista lektur z ok. 2017 roku podzielonych na klasy przez Gdańskie Wydawnictwo Oświatowe https://gwo.pl/przedmioty/jezyk-polski/wykaz-lektur/. W pewnych okresach nie istniały listy lektur dla niektórych klas, zwłaszcza dla najmłodszych grup wiekowych.

Historia Pojęcie lektury szkolnej w Polsce sięga pierwszej połowy XX wiekuWójcik, Ewa. „Podręczniki szkolne i opracowania dydaktyczne w repertuarze wydawców lwowskich dwudziestolecia międzywojennego”. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis Studia ad Bibliothecarum Scientiam Pertinentia 11 (2013): 163-175. Harvard, aczkolwiek pewne teksty były lekturami w szkołach okresu zaborów. Kanon lektur szkolnych był wielokrotnie zmieniany przez akty prawne związane z odgórnie ustalanymi wytycznymi dotyczącymi programu nauczania (podstawy programowej) do języka polskiego. Listy lektur szkolnych ewoluowały następnie w okresie PRL-uJędrych Karolina. (2014). Lektury w programach dla szkoły podstawowej z lat 1949-1989. W: K. Heska-Kwaśniewicz, K. Tałuć (red.), „Literatura dla dzieci młodzieży. T. 4” (S. 205-224). Katowice : Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego i późniejszym.

Według Marii Janion kanon lektur szkolnych, choć nieraz w odruchu krytycznym traktowany [...] lekceważąco, groteskowo i satyrycznie, wyznacza jednak narodową przestrzeń kultury, a wszelkie beztroskie nim manipulowanie [...] jest w ogólności dość niebezpieczneAndrzej Wawrzynowicz (red.), Spór o mesjanizm. T. 2: Recepcja krytyczna, Klasycy Polskiej Nowoczesności, Warszawa: Fundacja Augusta hrabiego Cieszkowskiego, 2017, s. 187, .

II Rzeczpospolita Polska W okresie międzywojennym Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego powołało na początku lat 20. Komisję Oceny Książek. Książki rekomendowane przez komisję było oceniane jako „konieczne”, „pożądane” lub „dozwolone” z podziałem na tematykę i w pięciu grupach wiekowych (dla dzieci do lat 9, dla dzieci 9–12-letnich, 11-14-letnich, 13–15-letnich i młodzieży 15–18-letniej)Patrz. Regulamin Komisji do oceny książek do czytania dla młodzieży szkolnej, Bibliografia Pedagogiczna, R. IV, 1924, zesz. I, str. VI—X. str. 10.

W szkołach pełne teksty pojawiały się dopiero w klasie VII, czyli ostatnim roku przedwojennej szkoły powszechnej; w niższych klasach czytano fragmenty tekstów lub krótkie utwory. Listy książek zmodyfikowała reforma jędrzejewiczowska z 1932 r..

PRL W okresie PRL-u kanon lektur był podporządkowany ideologii komunistycznej. Główne reformy szkolnictwa i związane z tym znaczące zmiany na listach lektur miały miejsce w latach 1949, 1959, 1971 i 1985. Do roku 1949 wiele szkół opierało się na wytycznych przedwojennych.

Przez wiele lat nie istniały listy lektur dla klas najmłodszych (I-IV). Lista lektur dla klas starszych z 1949 zawierała „upolitycznione czytanki oraz klasykę literatury polskiej”, bez pozycji należących do literatury dziecięcej bądź młodzieżowej (takie pozycje znalazły się na liście lektur uzupełniających).

W 1959 roku stworzono pierwszy spis lektur dla młodszych klas. Dla klas I i II przygotowano listę 31 pozycji, dla klasy III, listę 19 pozycji, a dla klasy IV – 24 pozycje.

1997 Pewne zmiany w zestawie proponowanych pozycji dla klas I–III wprowadził program nauczania z 1997 r.Program zatwierdzony do użytku szkolnego przez MEN z. dn. 29.04.1997. Decyzja nr DKO – 4014 – 14/96 – 97. Zintegrowana edukacja wczesnoszkolna. Klasy I–III, WSiP, Warszawa 1998

1999

W 1999 roku aktem prawnym regulującym listę lektur obowiązkowych oraz lektur uzupełniających dla szkół podstawowych stało się Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego; wykaz lektur był w załącznikach nr 1 (Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów), nr 2 (Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkół ponadpodstawowych)Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 15 lutego 1999 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia ogólnego. .

Załącznik nr 1 (Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla sześcioletnich szkół podstawowych i gimnazjów) przedstawiał następujące pozycje:

Dla klas I–III lektur nie przewidziano.

Dla klas IV–VI obowiązywały ogólne wytyczne, bez szczegółowej listy lektur (podobne ogólne wytyczne dotyczyły też lektur dla klas języków mniejszości narodowych i etnicznych). Obejmowały one:

Utwory zaproponowane przez uczniów i nauczyciela (w całości po dwa duże teksty literackie w klasie IV, po trzy w klasach V i VI) Baśnie, legendy, opowiadania i utwory poetyckie (w tym pochodzące z regionu) Fragmenty polskiej i światowej klasyki dziecięcej i młodzieżowej przy systematycznym motywowaniu uczniów do samodzielnego poznawania całych tekstów Teksty reprezentatywne dla źródeł kultury europejskiej Utwory prozatorskie i poetyckie wprowadzające w polską tradycję i współczesność literacką – stosownie do możliwości i potrzeb uczniów Teksty reprezentatywne dla różnych rodzajów, gatunków i form artystycznego wyrazu, ze szczególnym uwzględnieniem utworów epickich, w tym odmian prozy fabularnej (m.in. powieści podróżniczo-przygodowej, obyczajowej, fantastycznej) Teksty użytkowe, publicystyczne, popularnonaukowe, przedstawienia teatralne, filmy, słuchowiska radiowe, programy telewizyjne

Dla gimnazjum przewidziano bardziej szczegółowe propozycje:

Wybrane utwory z klasyki światowej: Biblia (fragmenty); mitologia (wybór); Homer: Iliada lub Odyseja (fragmenty); Sofokles: Antygona; Pieśń o Rolandzie (fragmenty); W. Szekspir: Romeo i Julia; M. Cervantes: Don Kichote (fragmenty); K. Dickens: Opowieść wigilijna lub Dawid Copperfield (fragmenty); A. Czechow: wybrana nowela; A. de Saint-Exupéry: Mały Książę lub Nocny lot; E. Hemingway: wybrane opowiadanie Wybrane utwory z klasyki polskiej: Bogurodzica; J. Kochanowski: wybrane fraszki, pieśni, psalmy, treny; wybór poezji barokowej; I. Krasicki: wybrane bajki i jedna z satyr; A. Mickiewicz: wybrane bajki i ballady, Dziady cz. II, Pan Tadeusz (fragmenty); J. Słowacki: Balladyna (fragmenty); A. Fredro: Zemsta; H. Sienkiewicz: wybrana nowela; B. Prus: wybrana nowela; S. Żeromski: Syzyfowe prace, wybrana nowela Wybór liryki XIX wieku, wybór poezji XX wieku Wybór nowelistyki XIX i XX wieku (w tym co najmniej jeden utwór pozytywistyczny) Wybrane utwory współczesnej prozy polskiej i dramatu Wybrane utwory o dorastaniu, w tym powieści dla młodzieży Przykłady pamiętnika, dziennika, korespondencji literackich, reportażu, w tym A. Kamiński: Kamienie na szaniec; M. Białoszewski: Pamiętnik z powstania warszawskiego (fragmenty) Przykłady literatury regionalnej, wkład literatury regionalnej do ogólnopolskiej skarbnicy literackiej Wybrane z czasopism i prasy codziennej teksty publicystyczne, informacyjne, reklamowe Utwory zaproponowane przez uczniów i nauczyciela, w tym literatura popularna (co najmniej jeden w każdej klasie). Inne składniki kultury (np. przedstawienia teatralne, filmy, słuchowiska radiowe, programy telewizyjne, przekazy ikoniczne, poezja śpiewana)

Załącznik nr 2 (Podstawa programowa kształcenia ogólnego dla szkół ponadpodstawowych), z obowiązkiem lektur w każdej klasie pięciu utworów w całości (z prozy lub dramatu), wymieniała, dla szkół kończących się maturą:

Literatura powszechna: Biblia (fragmenty); mitologia (wybór); Homer – Iliada lub Odyseja (fragmenty); Sofokles – Antygona; Pieśń o Rolandzie (fragmenty); Horacy – wybór pieśni; W. Szekspir – wybrany dramat; Molier – wybrana komedia; J. W. Goethe – Faust (fragmenty); wybrana europejska powieść XIX w.; J. Conrad – wybrany utwór; F. Kafka – Proces; M. Bułhakow – Mistrz i Małgorzata; inna wybrana powieść XX w. Literatura polska: (konteksty biblijne, antyczne i inne; kontynuacje i nawiązania); Bogurodzica; J. Kochanowski – pieśni i treny (wybór); poezja baroku (wybór); I. Krasicki – satyry (wybór), liryka (wybór); A. Mickiewicz – Pan Tadeusz, Dziady cz. III; inny dramat romantyczny (J. Słowackiego, Z. Krasińskiego lub C.K. Norwida); wybór poezji romantycznej (w tym: A. Mickiewicza, J. Słowackiego, C.K. Norwida); B. Prus – Lalka; E. Orzeszkowa – Nad Niemnem (fragmenty); wybór nowel pozytywistycznych; wybór poezji młodopolskiej; S. Wyspiański – Wesele; W. Reymont – Chłopi (t. 1: Jesień); S. Żeromski – Ludzie bezdomni, Przedwiośnie; W. Gombrowicz – Ferdydurke (fragmenty); inny wybrany utwór prozy polskiej XX w. (np. M. Dąbrowskiej, M. Kuncewiczowej, Z. Nałkowskiej); T. Borowski – wybrane opowiadania; G. Herling-Grudziński – Inny Świat; wybór poezji polskiej XX w. (w tym: B. Leśmiana, L. Staffa, J. Tuwima, Cz. Miłosza, K.K. Baczyńskiego, T. Różewicza, Z. Herberta, M. Białoszewskiego, W. Szymborskiej); wybrany dramat XX w. (S. I. Witkiewicza, S. Mrożka, T. Różewicza). Wybrany utwór z literatury dokumentalnej (reportaż, dziennik, pamiętnik). Utwory zaproponowane przez uczniów i nauczyciela Inne teksty kultury (spektakle teatralne, filmy, reklamy, utwory muzyczne, obrazy, słuchowiska, programy telewizyjne, teksty prasowe).

Lista dla szkół ponadpodstawowych nie kończących się maturą, wymieniała, z obowiązkiem lektur z wymogiem lektury każdej klasie dwóch utworów w całości (z prozy lub dramatu):

Utwory z klasyki europejskiej: Biblia (fragmenty); mitologia – wybór; W. Szekspir – Romeo i Julia (fragmenty); K. Dickens – Opowieść wigilijna; A. de Saint-Exupéry – Nocny lot; A. Czechow i G. de Maupassant – wybrane nowele Utwory z klasyki polskiej: J. Kochanowski – fraszki, pieśni, treny (wybór); I. Krasicki – bajki i satyry (wybór); A. Mickiewicz – bajki i ballady (wybór), Zdania i uwagi (wybór), Pan Tadeusz (fragmenty); A. Fredro – wybrana komedia; H. Sienkiewicz – Quo vadis albo inna powieść historyczna; B. Prus – Lalka (fragmenty), wybrane nowele; S. Żeromski wybrane nowele; wybór liryki XIX wieku