Historia hinduizmu – historia hinduizmu od początków do dziś. Korzenie hinduizmu Hinduizm nie ma daty powstania ani założyciela. Hinduizm należy rozumieć jako zbiór różnorodnych systemów religijnych występujących w przeszłości i współcześnie na obszarze subkontynentu indyjskiego, które odróżniają się z jednej strony od buddyzmu, dźinizmu oraz islamu, a z drugiej strony od autochtonicznych religii plemiennych.Wendy Doniger, On Hinduism, Aleph, New Delhi 2013, s. 4. Korzenie hinduizmu są niejednorodne i wielotorowe. To, co współcześnie nazywamy hinduizmem rozwijało się przez tysiące lat jako złożony system wierzeń, praktyk, rytuałów. U podstaw leży kompozyt wierzeń Indoeuropejczyków z Azji Środkowej, którzy określali siebie Arjami i dotarli na subkontynent indyjski. Ich wierzenia, stanowiące synkretyczną mieszaninę dawnych elementów środkowoazjatyckich i nowych indoeuropejskich, wzbogacone o wierzenia i praktyki religijne kultur Baktrii-Margiany, zetknęły się z pozostałościami cywilizacji Doliny Indusu.
Religia cywilizacji doliny Indusu thumb|left|Zasięg cywilizacji doliny Indusu thumb|left|Rzeźba z Harappy identyfikowana jako przedstawienie kapłana thumb|left|Pieczęć przedstawiająca prawdopodobnie bóstwo, często identyfikowane z późniejszym Śiwą
Cywilizacja doliny Indusu jest wciąż słabo znana, zwłaszcza ze względu na to, że do dziś nie udało się odczytać jej pisma. Poglądy na temat religii tej cywilizacji mają w dużej mierze charakter hipotez – opierają się na materiale archeologicznym, wyrywkowych i zniekształconych przekazach Rygwedy oraz na analizach tych treści hinduizmu, które wydają się być zapożyczeniami z tej kultury.
Mimo że nie znaleziono do tej pory żadnego obiektu, który można by z całą pewnością zidentyfikować jako świątynię, większość badaczy przypuszcza, że cywilizacja ta miała charakter ściśle hieratyczny i teokratyczny. Z pewnością nie miała charakteru militarnego, o czym świadczy brak pałaców i silnych fortyfikacji oraz dobrej broni.
Nie znaleziono wielu obiektów kultu – większość obiektów, którym przypisuje się znaczenie religijne, to niewielkie terakotowe figurki, przeznaczone do użytku domowego. Przedstawiają one najczęściej postacie kobiece o silnie podkreślonych drugorzędnych cechach płciowych, co każe sądzić, że religia doliny Indusu miała charakter kultu płodności i kobiecości. Istnieją także mniej liczne przedstawienia postaci płci męskiej, które często uznaje się za przedstawienia późniejszego hinduistycznego boga Śiwy. Istnieje też wiele wyobrażeń ciąży, fallusa (prawdopodobnie poprzedzające hinduistyczne lingamy) itp., także świadczące o tym, że religia doliny Indusu miała charakter kultu płodności.
Nie da się z całą jasnością ustalić, jak duży był wpływ religii doliny Indusu na dalszy rozwój hinduizmu. Prawdopodobnie podbita przez Ariów ludność przechowała wiele elementów swojej religii, i to właśnie te elementy przyczyniły się do zmierzchu pierwotnej religii najeźdźców, tworząc podstawy współczesnego hinduizmu, bardzo różnego od religii aryjskiej – charakterystyczne jest jednak to, że wpływy wierzeń religii miejscowej pojawiły się w religii indyjskiej na wiele wieków po pojawieniu się Ariów. Także charakterystyczna dla Indii struktura społeczna może być w jakimś stopniu wzorowana na religii doliny Indusu – źródła archeologiczne świadczą o znacznym wyspecjalizowaniu, złożonej stratyfikacji, małej mobilności i sztywności społeczeństwa tej cywilizacji. Charakter cywilizacji doliny Indusu mógł przyczynić się także do ukształtowania charakterystycznej mentalności Hindusów i całej umysłowości Indii – występuje w niej bowiem zamknięcie na wpływy wewnętrzne, hieratyczność, brak fantazji i zamiłowania do ryzyka, brak zapożyczeń technologicznych i kulturalnych z innych kultur, brak wielkich zmian i odkryć w ciągu jej historycznego rozwoju.
Religia Ariów i wedyzm thumb|left|Kolebka Indo-Irańczyków thumb|left|Geografia Rygwedy
Religia Ariów znana jest głównie z Rygwedy i dzięki porównaniom z religiami innych ludów indoeuropejskich (np. Greków, Hetytów, Mitannijczyków) a przede wszystkim z pierwotną religią najbardziej zbliżonych do Ariów ludów irańskich.
W pierwotnej religii Ariów kluczowe znaczenie miał kult Dyau, nieba – zanikł on jednak już w czasie pobytu Ariów w Indiach. Religia Ariów ma charakter politeistyczny, posiada złożony panteon i rozbudowaną mitologię, brak jest w nim jednak jakieś wyraźnej hierarchii, a ze względu na płynność funkcji poszczególnych bóstw częstym zjawiskiem jest tzw. henoteizm, tj. przypisywanie funkcji pozostałych bogów temu, którego sławi się w danym momencie, a szczególnie w momencie ofiary. Ariowie wierzyli, że świat kierowany jest przez podobne do ludzi personifikacje sił natury, deva. Największe znaczenie mieli w niej znani także z Iranu bogowie Agni, Mitra, Waruna, a przede wszystkim najpotężniejszy z nich, Indra, pan burzy i piorunów. Religia ta cechowała się także rozbudowanym systemem rytuałów i ofiar.
Ariowie stworzyli najświętsze pismo hinduizmu, Rygwedę, ok. 1500–1200 p.n.e., w czasie, gdy docierali do Gangesu – nie jest jednak wykluczone, że część jej hymnów jest starsza i powstała jeszcze przed przybyciem Ariów do Indii. Późnym odbiciem wędrówki Ariów z doliny Indusu do doliny Gangesu jest także Mahabharata, podczas gdy Ramajana jest odbiciem wydarzeń późniejszych, ich ekspansji na południe. Na podstawie Mahabharaty badacze twierdzą, że plemiona aryjskie dzieliły się na dwie główne grupy – pierwsza obejmowała Śrindżaja i Bharata, druga Jadu, Turwaśa, Anu i Puru. Mimo zasadniczo przyjaznych relacji, pierwsza i druga grupa weszła w konflikt, który wygrali w bitwie dziesięciu królów czczący Agniego Bharatowie. Z punktu widzenia historii religii szczególnie interesująca jest grupa druga, która, jako prawdopodobnie przybyła do Indii wcześniej, zmieszała się z ludnością miejscową (dasja, daśju) i przejmując część jej wierzeń.
Wedy początkowo nie były spisane, uczono się ich na pamięć – okoliczność ta ma duże znaczenie dla dalszego rozwoju kultury indyjskiej, jako że zaczęto przywiązywać ogromną wagę do dokładności przekazu tekstu, dzięki czemu mogła się rozwinąć indyjska gramatyka i logika. Najstarsze teksty, zawarte w Rygwedzie, to 1028 hymnów, z których większość to hymny pochwalne na cześć bóstw aryjskich. Późniejsze teksty zawierają przede wszystkim formuły magiczne i liturgiczno-ceremonialne – są to Jadźurweda (weda formuł ofiarnych), zawierająca także w zmienionej formie znaczną część hymnów Rygwedy, Samaweda (wiedza muzyczna), także zapożyczająca znaczną część tekstu z Rygwedy i Atharwaweda (weda zaklęć magicznych), zawierająca hymny i formuły sakralne oraz zaklęcia ludowe. Od Rygwedy do Atharwawedy postępuje proces asymilacji rdzennych treści indyjskich – Rygweda ma charakter aryjski, chociaż już w niej pojawia się po raz pierwszy Śiwa (Rudra), Atharwaweda czerpie już swoją treść głównie z wierzeń ludu. Pod koniec okresu aryjskiego powstały kolejne religijne teksty indyjskie – brahmany, aranjaki i upaniszady. We współczesnym hinduizmie teksty wedyjskie są słabo znane i nie przywiązuje się do nich większej wagi w codziennej religijności, uznaje je się jednak za objawione i za stanowiące fundament wiary.
W okresie przekształcania się wedyzmu w braminizm powstaje podstawowa teza teologiczno-filozoficzna hinduizmu: jedność atmana i brahmana, wyrażona w tzw. upaniszadach filozoficznych. W okresie tym o wiele większe znaczenie ma jednak rytuał ofiarny – rozbudowany ceremoniał. Składano też ofiary ze zwierząt, nieraz ogromne hekatomby – zwyczaj ten został zaniechany na gruncie hinduizmu, który ofierze krwawej nadał interpretację alegoryczną. Ceremonie były skrupulatnie pogrupowane według cyklu przemian naturalnych oraz podzielone na domowe i publiczne. Szczególnie istotna była ceremonia picia nektaru oszałamiającego (soma) – soma uznawana była za bóstwo, poświęcono jej bardzo wiele hymnów wedyjskich, do dziś nie wiadomo jednak, czym była. Do rytuału przyłączano stopniowo elementy magiczne pochodzące z tradycji ludowej. Ceremoniał stopniowo stawał się coraz bardziej złożony i kosztowny, wymagał wielu kapłanów-ofiarników, z których wykształciła się warna braminów. Ofiara pojmowana była jako odzwierciedlenie porządku kosmicznego umożliwiające człowiekowi szczęście w życiu przyszłym i nagrodę na ziemi.
thumb|right|Agni, przedstawienie późniejsze
Początkowo największe znaczenie miał kult Djausa, nieba-ojca (tego samego pochodzenia, co kult Dzeusa i Jupitera) i jego małżonki Prythiwi (Ziemi), w późniejszej fazie ustępujący kultowi podstawowej trójcy bogów – Agniego (ognia), Indry (boga żywiołów i wojny) i Waruny, wszechwspółczującego, boga panującego we wszechświecie ładu. Wśród innych znanych bóstw należy wymienić Surję – boga słońca, Uszas – jutrzenkę, Jamę – boga śmierci, Waju – boga wiatrów, Maruty – bóstwa grzmotów, Aświnów – boskie bliźnięta, które jako synowie słońca przemierzają niebo na rydwanie torując drogę Uszas. Panteon indyjski miał charakter ściśle patriarchalny, co znajduje odpowiednik wśród innych pasterskich ludów praindoeuropejskich (u Greków, Hetytów, Italów, Irańczyków), które, podobnie jak Ariowie, drogą najazdu lub przenikania opanowały ziemie zamieszkane przez rolnicze ludy czczące żeńskie bóstwa płodności. We współczesnym hinduizmie kult wielu spośród tych bogów zanikł, kult innych przetrwał, przeważnie jednak ma niewielkie znaczenie. W okresie wedyjskim do panteonu indyjskiego przenikają też bóstwa lokalne – zwłaszcza Rudra, utożsamiany z Śiwą. Dewowie wplątani byli w konflikt z asurami i demonami (rakszasza), być może stanowiącymi karykatury bóstw przedaryjskich – także ludzie wplątani byli w ten konflikt.
W okresie dzielącym Rygwedę i upaniszady religia Ariów przechodziła stopniową ewolucję, polegającą głównie na asymilacji wierzeń przedaryjskich. Niektórzy badacze dopatrują się w wierzeniach Ariów elementów wyższej myśli religijnej i teologicznej, charakteryzującej się pierwotnym monoteizmem i ogólną refleksją kosmologiczną. Już w X hymnie Rygwedy istnieje problematyka jedynego Bytu. Koncepcja jedynego bóstwa rozwijała się jednak bardzo powoli i stanowiła marginalny element religii wedyjskiej. Jedyne bóstwo identyfikowano z Wiśwakarmanem, Pradżpatim i Brahmą. Prawdopodobnie pod wpływem tubylczym (już w cywilizacji doliny Indusu istniały pieczęcie przedstawiające prawdopodobnie pierwotnych joginów lub medytującego Śiwę) pojawili się pierwsi asceci indyjscy, wzmiankowani w Rygwedzie, a w upaniszadach zarysowały się po raz pierwszy koncepcje samsary i karmana.