Hinduizm ludowy – nurt ludowy w hinduizmie, forma religijności w hinduizmie polegająca na przywiązywaniu głównej wagi do praktyk religijnych, a nie do koncepcji filozoficznych tej religii. Określenie to pojawiło się wśród zachodnich religioznawców na przełomie XIX i XX wieku dla odróżnienia od popularyzowanych w tym czasie na zachodzie nurtów hinduizmu związanych głównie z wedantą. Jest on zwykle kojarzony z religijnością typu bhakti.

Charakterystyka Większość Hindusów mieszka na wsiSzczegółowe dane przedstawia strona Census of India., gdzie zachowały się specyficzne, różne od tzw. „hinduizmu filozoficznego” zespoły wierzeń. Na skutek ubóstwa, niskiego poziomu edukacji, izolacji i znacznego zróżnicowania regionalnego Indii religia wsi różni się od religii warstw wykształconych, wyróżnia się więc z hinduizmu tzw. „hinduizm ludowy” lub „hinduizm popularny” (określenie „Popular Hinduism” utworzył John B. Noss). Hinduizm ludowy (w najbiedniejszych i najmniej rozwiniętych wsiach) charakteryzuje nieznajomość koncepcji religijnych i filozoficznych braminów, konserwatyzm społeczny, politeizm, kult sił natury, silne zróżnicowanie wewnętrzne oraz łączenie religii z działaniami magicznymi. W wielu wsiach indyjskich powszechne jest kult różnych aspektów Dewi – najczęściej każda wieś czci swoją ulubioną dewi. Bardzo rozpowszechniona jest w nim także astrologia i wróżbiarstwo – astrologia obecna jest już w Wedach, a rozwinęła się bardzo w epoce Guptów, kiedy też bardzo rozprzestrzeniła się wśród ludu. Współcześnie bardzo wielu mieszkańców wsi indyjskiej ściśle podporządkowuje swoje życie wskazaniom astrologów, którzy obecni są na bazarach, targach i na wszystkich większych zgromadzeniach ludzkich. W skład hinduizmu ludowego wchodzi także mnogość silnie zróżnicowanych regionalnych zwyczajów kultowych, takich jak barwne święta, pielgrzymki, symbole religijne i dewocjonalia. W hinduizmie ludowym silne są elementy przedaryjskie, a w wielu regionach nawet (prawdopodobnie) przeddrawidyjskie – zwłaszcza w tych, w których mieszkają słabo związane z głównymi nurtami religii i społeczeństwa Indii ludy leśne. Sytuacja taka ma miejsce zwłaszcza w lesistym stanie Orisa, w którym ludy leśne stanowią dużą część ludności i wywierają wpływ na wierzenia pozostałych mieszkańców – powszechny jest tam kult Dźagana, identyfikowanego z Kryszną, ale mało przypominającego wyobrażenia Kryszny obecne w głównych nurtów krysznaizmu, mimo że świątynia w Puri jest jedną z najstarszych i największych w Indiach.

Politeizm ludu indyjskiego może przybierać postać henoteizmu opisaną przez Maxa Müllera, często jednak oznacza po prostu wiarę w wielu różnych bogów, a nawet bardziej pierwotne koncepcje religijne, związane z kultem zwierząt, duchów, roślin i kamieni. Wiara w wielu bogów znajduje wyraz w kulcie bardzo licznych bóstw (maksymalne szacunki mówią o 33 milionach bogów). Te liczne kulty są nieraz ze sobą sprzeczne i stapiają się w trudne do rozróżnienia systemy. Henoteizm występujący wśród ludu polega przeważnie na uznawaniu kilku bóstw zarazem za bóstwa najwyższe. Często też różne bóstwa identyfikuje się w sprzeczny sposób z wieloma innymi jednocześnie.

Lud indyjski, mimo ograniczeń prawnych we współczesnym państwie indyjskim, bardzo ściśle zachowuje porządek kastowy i oddziela od siebie „niedotykalnych”. Siudrowie dzielą się na liczne kasty, z których dużym poważaniem cieszą się w społecznościach wiejskich powroźnicy i garncarze. Wiele regionów Indii ma bardzo suchy klimat, lub woda jest w nich zanieczyszczona – w regionach takich wioski posiadające dwie studnie uważane są za bogate, a w wioskach posiadających jedną studnię istnieją wydzielone pory czerpania wody dla poszczególnych kast, przy czym „niedotykalni” nie mogą zbliżać się do studni i muszą czekać, aż wodę przyniosą im kobiety z kast najniższych. Dominujący wpływ na życie religijne i społeczne wsi wywierają pańćajaty, rady składające się z pięciu najzamożniejszych i najstarszych mieszkańców, regulujących wszystkie sprawy wspólnoty, oraz (najczęściej wędrowni) sadhu i innych asceci, utrzymujących się z jałmużny. Działalność sadhu (których jest wielu – w 1994 samo Bharat Sadhu Samaj, Ogólnoindyjskie Stowarzyszenie Sadhu liczyło 40000 członków]) była poddawana krytyce przez rząd indyjski – Jawaharlal Nehru twierdził, że tylko 10% zajmuje się jedynie działalnością religijną, a reszta to często oszuści i żebracy, przedstawił więc projekt ich oficjalnej weryfikacji przez państwo. W życiu wsi odgrywają dużą rolę także świetlice, herbaciarnie i kina objazdowe prezentujące filmy z tzw. „bollywoodu”, rozpowszechniające opowieści mitologiczne z Mahabharaty, Ramajany itp.

Prócz wierzeń o cechach politeistycznych i wierzeń o cechach henoteistycznych występują wierzenia ludowe, które Andrzej Tokarczyk nazywa „subhinduizmem”. Jest to zespół wierzeń o charakterze animistycznym, obecny zwłaszcza w dość zamkniętych i niedopuszczanych do ośrodków kultowych pariasów. Wielu pariasów do swoich animistycznych wierzeń włączyło także niektóre elementy islamu, współcześnie jednak klasyfikuje się ich raczej jako hinduistów. W ich wierzeniach elementy magiczne mają przewagę na religijnymi. Ze względu na nieznajomość głównych doktryn, nie można mówić, że jest to hinduizm „nieortodoksyjny”.

Prymitywne formy pobożności wiążą się z podziałem na zamknięte enklawy ludności, w związku z czym duże znaczenie w codziennej pobożności Hindusów mają obiekty lokalne. Należą do nich różne twory natury o nietypowych kształtach i innych wyróżniających je właściwościach, drzewa, skały, kamienie (na których rysuje się często symbole Śiwy) i jaskinie (poświęcone Jamie). Niektóre z nich nabrały znaczenia ponadlokalnego, a nawet ogólnoindyjskiego – powiązane są wtedy często z jakimś ważniejszymi elementami mitologii. Wytwory natury uznawane są za siedziby pomniejszych bóstw i lokalnych duchów i demonów. W hinduizmie nie istnieje nakaz uczestniczenia w życiu religijnym w świątyniach bóstw, gdzie toczy się jego główny nurt. Ceremonie religijne wokół obiektów lokalnych odbywają się jednak często bez udziału braminów, którzy muszą je tolerować tylko ze względu na skalę zjawiska i duże utrwalenie zwyczaju. Całość kultu w hinduizmie ludowym można podzielić na domowy, indywidualny i świątynny, przy czym ofiara (pudźa) nie zawsze sprawowana jest przez braminów. Święta, festiwale religijne i pielgrzymki mają charakter masowy, łącząc w sobie aspekty religijne ze społecznymi (poczucie wspólnoty duchowej, w nowszych czasach także narodowej), a także rozrywkowe i rodzinne. Ważnym dla wisznuitów obowiązkiem religijnym jest też codzienne publiczne wymawianie imienia swojego bóstwa.

Politeizm i henoteizm ludowy jest wewnętrznie sprzeczny – wielu hinduistów obok kultów rodzinnych, naturalnych i lokalnych wyznaje zarazem religie ogólnoindyjskie, często także zmieszane z elementami magicznymi i zabobonnymi. Każde bóstwo posiada jasno określone funkcje i zakres, w jakim modlitwy do niego mogą być pomocne. Niektórzy religioznawcy dużą liczbę bóstw i znaczny zakres specjalizacji ich funkcji uważają za cechę typową dla religii rolniczych – na mniejszą skale podobne cechy występowały np. w pierwotnej religii rzymskiej. Tak np. w całych Indiach bóstwem szczególnie lubianym jest Ganeśa, uznawany za bóstwo sympatyczne i pomagające rozwiązywać codzienne życiowe trudności, Hanuman przydaje siły fizycznej, i Rama, do którego modli się po śmierci bliskich. Najbardziej istotny dla hinduizmu ludowego jest jednak kult Bogini-Matki reprezentowanej przez różnorodne deviAndrzej Jakimowicz, Marta Jakimowicz-Shah, Mitologia indyjska, s. 272 i nn., uznawany nawet za najbardziej istotny składnik właśnie wierzeń ludowych, mimo że we współczesnym hinduizmie występuje we wszystkich systemach religijnych i na wszystkich poziomach sublimacji wierzeń. Postać Bogini-Matki ma charakter przedaryjski, a jej zawsze żywy wśród ludu kult doszedł do głosu po zmierzchu wedyzmu, zwłaszcza za dynastii Guptów, kiedy połączył się z elementami tantryzmu. Ludowe boginie zostały włączone w obręb hinduizmu przeważnie późno, najczęściej jako małżonki bogów i reprezentacje pewnych ich aspektów – w hinduizmie ludowym mają one jednak o wiele bardziej doniosłe znaczenie i czci się je jako bóstwa potężne i samodzielne. Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że dewi często uosabiają życiodajne siły wody, natury i płodności, ich kult jest więc dla wsi szczególnie ważny. Dewi jest wiele, i często trudno je odróżnić – istnieje znany śiwaicki mit głoszący, że Wielka Bogini jest identyczna z Brahmanem, zrodziła Śiwę, Brahmę i Wisznu, po czym objawiła się im jako Lakszmi, Saraswati i Durga zarazem. Prócz wielkich bogiń istnieje także wiele drobniejszych, takich jak wężowa bogini Manasa i Siedem Matek, w dobrym aspekcie opiekujących się połogiem, bydłem, roślinami i dziećmi, w złym mieszkających w lasach, przynoszących głód i choroby, żywiących się winem i surowym mięsem, oraz boginki przypominające greckie nimfy, związane z drzewami, łąkami i potokami.

Nie należy też sądzić, że nauki moralne i rozmaite doktryny filozoficzne i religijne hinduizmu są ludowi indyjskiemu nieznane całkowicie – większość ma dobre pojęcie przynajmniej o zasadach samsary i prawie karmana, stara się rozwijać duchowo, szanować braminów i dążyć do wyzwolenia.

Zobacz też Gramadewata Religia ludowa

Przypisy

Kategoria:Praktyki religijne w hinduizmie Kategoria:Hinduizm wioskowy