Powiat wadowicki – powiat w Polsce (województwo małopolskie) z siedzibą w Wadowicach. Powiat został utworzony w ramach reformy administracyjnej z 1999 roku.
Według danych z 31 grudnia 2019 roku powiat zamieszkiwało 160 006 osób. Natomiast według danych z 30 czerwca 2020 roku powiat zamieszkiwało 159 971 osób.
Największym miastem powiatu jest Andrychów, a pozostałymi miastami są Kalwaria Zebrzydowska i Wadowice, w latach 2016, 2022-2023 Lanckorona próbowała uzyskać prawa miejskie, lecz bez powodzenia.
Położenie i ukształtowanie terenu Powiat wadowicki obejmuje 645 km². Położony jest w zachodniej części województwa małopolskiego, na Pogórzu Karpackim. W zachodniej części leży na Pogórzu Śląskim, w południowej w Beskidzie Małym, a w północno-wschodniej na Pogórzu Wielickim. Obejmuje obszar w dorzeczu Skawy. 61% powierzchni powiatu stanowią użytki rolne, a 23% użytki leśne.
Podział administracyjny W skład powiatu wchodzi 10 gmin, w tym 3 miejsko-wiejskie: Wadowice, Andrychów i Kalwaria Zebrzydowska, oraz 7 wiejskich: Brzeźnica, Lanckorona, Mucharz, Spytkowice, Stryszów, Tomice i Wieprz.
Gmina Liczbasołectw Powierzchniaw km²Gminy miejsko-wiejskie Andrychów 8 100,40Kalwaria Zebrzydowska1375,32Wadowice15113Gminy wiejskie Brzeźnica 15 66,3Lanckorona540,61Mucharz737,32Spytkowice647,03Stryszów646,05Tomice641,73Wieprz674,51Powiat86645,74
Infrastruktura komunikacyjna Sieć dróg tworzą: droga krajowa nr 52: Bielsko-Biała – Głogoczów droga krajowa nr 28: Zator – Medyka droga krajowa nr 44: Gliwice – Kraków droga wojewódzka nr 953: Kalwaria Zebrzydowska – Skawina droga wojewódzka nr 781: Chrzanów – Łękawica
W przyszłości droga 52 zwana Beskidzką Drogą Integracyjną ma mieć dwie jezdnie po dwa pasy ruchu w każdą stronę i biec nowym śladem, tworząc równocześnie obwodnicę miasta. Obecnie trwa opracowywanie wariantów przebiegu drogi.
+Drogiogółemkrajowewojewódzkiepowiatowegminne1524,78233,53261083,2
System transportu kolejowego tworzy kilka linii: : relacji Kraków Płaszów – Oświęcim : relacji Kalwaria Zebrzydowska Lanckorona – Bielsko-Biała : relacji Trzebinia – Wadowice (ruch towarowy) : relacji Skawina – Żywiec
Demografia Według danych z 2009 powiat zamieszkuje 155 923 mieszkańców, wskaźnik gęstości zaludnienia to 242 osób/km². Ze względu na poziom gęstości zaludnienia oraz liczbę mieszkańców wśród gmin najwyższą wartość posiada gmina Andrychów (42 984 mieszkańców, 428 osób na 1 km²), natomiast najmniejszą Mucharz (3856 mieszkańców, 103 osoby na 1 km²).
+Ludność gmin powiatu według płci (dane z 2009)GminaLiczbaludnościMężczyźni (osób)Kobiety (osób)Gęstośćzaludnienia(osób/km²)Andrychówmiasto:42 98420 95422 03042821 34110 22311 1182 066Brzeźnica978147795002147Kalwaria Zebrzydowskamiasto:19 50095719929259447721772300814Lanckorona591329113002146Mucharz385619411915103Spytkowice10 02548985127201Stryszów665832603398145Tomice743336633770179Wadowicemiasto:37 97518 35219 62333719 305906410 2411832Wieprz11 79859555843142Powiatmiasto:wieś:155 92376 28479 63924245 12321 46423 6591570110 80054 82055 980214
+Ludność według wieku i płci (dane z 2009)PłećOgółemPrzedprodukcyjnyProdukcyjnyPoprodukcyjny< 15 lat15–59/64 lat> 59/64 latOgółem155 92326 399105 65923 865Mężczyźni76 28413 50355 2597522Kobiety16 13012 89650 40016 343
+Liczba ludności w latach 1999–2009RokOgółemMiastoWieś1999152 78546 351106 4342000153 32846 157107 1712001153 80346 141107 6622002153 04546 149106 8962003153 43845 873107 5652004153 78145 648108 1332005154 20145 408108 7932006154 44045 352109 0882007154 89945 204109 6952008155 51545 044110 4712009155 92345 123110 800
Grupy wiekowe (dane z 2009)
thumb|690x480px|center |Piramida wieku mieszkańców powiatu wadowickiego w 2014 rokuGUS: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018.
Religia Kościół rzymskokatolicki: 56 parafii; Protestantyzm: Kościół Zielonoświątkowy w RP (1 zbór); Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego (1 zbór); Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (2 zbory); Świadkowie Jehowy: 3 zbory; Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego: (1 zbór).
Gospodarka Przedsiębiorczość Powiat wadowicki posiada stosunkowo dobrze rozwiniętą małą i średnią przedsiębiorczość, często o wieloletnich tradycjach (głównie w meblarstwie).
Pod koniec grudnia 2003 r. działalność gospodarczą w powiecie prowadziło 14725 jednostek gospodarczych. Sektor prywatny będący własnością osób fizycznych stanowił 83,7%, jednostki budżetowe i komunalne – 2,4%, a spółki prawa handlowego – 2,3%.
Dynamika wzrostu liczby firm jest zróżnicowana w poszczególnych gminach. W powiecie wadowickim wskaźnik ilości zarejestrowanych firm w przeliczeniu na 1000 mieszkańców wynosi 88/1000.
Przemysł Główne branże to: przemysł spożywczy (Wadowice), maszynowy, włókienniczy (Andrychów) oraz drzewny i obuwniczy (Kalwaria Zebrzydowska). Na terenie Andrychowa, największego ośrodka przemysłowego powiatu, funkcjonują zakłady przemysłowe, takie jak: Andrychowskich Zakładów Przemysłu Bawełnianego Andropol S.A., Wytwórni Silników Wysokoprężnych Andoria S.A. i Andrychowskiej Fabryki Maszyn. Drugim ośrodkiem gospodarczym są Wadowice. Swoje siedziby mają tu przedsiębiorstwa Maspex i Skawa, Fabryka Elementów Hydrauliki (z grupy NFI), filia Bumar-Łabędy i Met-Chem (branża chemiczno-metalowa). Wadowice są również ośrodkiem finansowym. Znajduje się tu siedem oddziałów banków. Na terenie miasta i gminy Kalwaria Zebrzydowska funkcjonuje ok. 1000 zakładów stolarskich i szewskich oraz sieć hurtowni materiałów oraz akcesoriów do tego typu produkcji, a także zakłady kooperujące.
Rolnictwo Pozostałą część powiatu stanowią głównie niewielkie (średnia powierzchnia gospodarstwa wynosi 1,99 ha) indywidualne gospodarstwa rolne typu rodzinnego. W ostatnich latach na terenach rolniczych rozwinęła się sieć małych placówek handlowych. Obszar powiatu pokrywają gleby brunatne kwaśne i pseudobielicowe, gdzie dominują gleby I, II i III klasy bonitacyjnej – 43,5% (większość gleb posiada III klasę). Pozostałe gleby należą do klasy IV – 49,9% oraz V – 6,6%. +Użytkowanie gruntów [ha (%)]Użytki rolneLasy i grunty leśnePozostałe gruntyRazemGrunty orneSadyŁąkiPastwiska37 713 (58,4)29 262 (45,3)693 (1,1)6399 (9,9)1359 (2,1)15 596 (24,1)11 265 (17,4)
+Struktura wielkościowa gospodarstw rolnych [(%)]ogółem0 – 1 ha1 – 2 ha2 – 5 ha5 – 10 ha10 – 15 hapow. 15 ha20 9089430 (45,1)6093 (29,1)4590 (21,9)618 (2,9)99 (0,5)78 (0,4)
+Struktura zasiewów [(%)]OgółemZbożaStrączkoweZiemniakiPrzemysłowePastewnePozostałe17 39312 344 (71)8 (0)2963 (17)105 (0,6)1353 (7,8)620 (3,6)
+Struktura hodowli zwierząt gospodarskich [(%)]BydłoTrzoda chlewnaOwoceKonieDrób ogółemOgółemKrowyOgółemLochy9538 (3,4)5215 (2,9)34 349 (6,3)4521 (6,9)665 (0,8)884 (2,6)1 226 716 (12)
Walory turystyczne Powiat wadowicki, zajmujący fragment Beskidu Małego i Średniego w dorzeczu rzeki Skawy, o silnie sfalowanych wzniesieniach i łagodnych dolinach, obfitujący w różnorodne walory i sprzyja uprawianiu form turystyki o charakterze religijnym, kulturowym i przyrodniczym.
Turystyka religijna przyciąga najwięcej turystów i pielgrzymów, szczególnie w okresie wydarzeń religijnych i kulturowych. Do najważniejszych atrakcji turystycznych należą: Wadowice, rodzinne miasto Karola Wojtyły – Jana Pawła II, gdzie można zobaczyć jego dom rodzinny oraz inne miejsca upamiętniające jego życie, Sanktuarium pasyjno-maryjne w Kalwarii Zebrzydowskiej wraz z odbywającymi się tu co roku Chwalebnym Misterium Męki Pańskiej w Wielkim Tygodniu oraz Misterium Pogrzebu i Triumfu Matki Bożej w sierpniu, Sanktuarium górskie na Groniu Jana Pawła II, miejsce poświęcone pamięci papieża Polaka, gdzie znajduje się m.in. fotel, na którym Jan Paweł II siedział podczas wizyty w Skoczowie w 1995 roku.
W Wadowicach znajdują się liczne zabytki sakralne: Bazylika Ofiarowania NMP, Sanktuarium św. Józefa i Klasztor Karmelitów Bosych, Klasztor Zgromadzenia Sióstr św. Rodziny z Nazaretu, Klasztor Księży Pallotynów.
Ponadto na terenie powiatu znajdują się zabytkowe kościoły drewniane (Barwałd Dolny, Marcyporęba, Nidek, Radocza) jak i murowane oraz klasztory, kaplice i cmentarze.
Turystyka poznawcza – liczne zabytki w postaci: zamki: ruiny zamku na Górze Lanckorońskiej, Zamek w Spytkowicach, zespoły dworskie i dworsko–parkowe: pałac w Paszkówce, pałac Bobrowskich w Andrychowie, Dworek Emila Zegadłowicza w Wadowicach, zajazd „Stara Poczta” w Izdebniku, układy urbanistyczne miast w tym rynek w Lanckoronie – średniowieczny układ urbanistyczny z drewnianymi domami, walory kulturowe, krajobrazowe, przyrodnicze oferowane przez Beskid Mały i Średni.
Turystyka aktywna i wypoczynkowa umożliwiająca turystom: wypady krajoznawcze na liczne piesze, rowerowe i konne szlaki turystyczne, schroniska turystyczne uzupełniana atrakcjami przyrodniczymi Beskidu Małego i Średniego, sportowo-rekreacyjna: niewielkie wyciągi narciarskie i trasy narciarskie, ścianki wspinaczkowe, przystań kajakowa, stadniny i miejsca związane z jazdą konną oraz inne obiekty sportowych skupiona głównie w Wadowicach i Andrychowie, rozrywkowe jak Park Miniatur w Inwałdzie.
Istotną formą turystyki na terenie powiatu wadowickiego jest agroturystyka oraz towarzysząca jej produkcja zdrowej żywności.
Starostowie Antoni Pogłodowski (1911-ok. 1919)Mariusz Paździora: Poczet starostów powiatu chrzanowskiego, str. 62. Chrzanów: Miejska Biblioteka Publiczna w Chrzanowie, 2026. ISBN 978-83-976540-2-0. Feliks Zachuta (1923–) Piotr Henryk Wąs (–1931)
Od 1999 (na podstawie źródła): Józef Kozioł (1 stycznia 1999 – 27 listopada 2006) Teresa Kramarczyk (27 listopada 2006 – 2 grudnia 2010) Jacek Jończyk (2 grudnia 2010 – 1 grudnia 2014) Bartosz Kaliński (1 grudnia 2014 – 19 listopada 2018) Eugeniusz Kurdas (19 listopada 2018 – 7 maja 2024) Mirosław Sordyl (7 maja 2024 – nadal)
Sąsiednie powiaty powiat oświęcimski powiat chrzanowski powiat krakowski powiat myślenicki powiat suski powiat żywiecki (śląskie) powiat bielski (śląskie)
Przypisy
Linki zewnętrzne Portal powiatu wadowickiego Powiat wadowicki pod względem geograficznym, statystycznym i historycznym (1897) w bibliotece Polona
* wadowicki