Aglutynacyjność (dosł. sklejanie), aglutynacja – w językoznawstwie proces morfologiczny polegający na stosowaniu różnego rodzaju afiksów, określających funkcję składniową wyrazu w wypowiedzeniu. Od końcówek fleksyjnych afiksy te odróżnia luźniejszy związek z rdzeniem wyrazu oraz ich częsta jednofunkcyjność – zazwyczaj określają one tylko jedną kategorię gramatyczną, co niesie za sobą konieczność jednoczesnego dodawania do wyrazu wielu afiksów (np. = „idę”, gdzie -iyor oznacza czas teraźniejszy, a -um pierwszą osobę). Aglutynacja może wystąpić również w językach nieaglutynacyjnych, np. pisa - ł - a - by.
Języki aglutynacyjne Języki syntetyczne stosujące tę technikę noszą nazwę języków aglutynacyjnych – w Europie najważniejszymi reprezentantami tego typu są języki węgierski, fiński, estoński i turecki, należą tu także m.in. gruziński i baskijski, a ze starożytnych także etruski, sumeryjski i elamicki.
Poza obszarem europejskim aglutynacja jest często spotykana, m.in. w Afryce w językach bantu, w niektórych językach autochtonicznych ludów Ameryki, takich jak keczua, oraz w rozprzestrzenionych po olbrzymich obszarach Azji językach ligi uralo-ałtajskiej. Do języków aglutynacyjnych należą też japoński i koreański.
Aglutynacja pełni w tych językach często również funkcję słowotwórczą – umożliwia przekazywanie rozbudowanych treści za pomocą ciągu połączonych ze sobą morfemów, np. jednym z najdłuższych wyrazów języka węgierskiego jest , pochodzący od wyrazu , czyli „święty”.
W wielu językach można znaleźć elementy aglutynacji, zwłaszcza w zakresie słowotwórstwa, co jednak nie powoduje automatycznej klasyfikacji do typu aglutynacyjnego. Na przykład w języku angielskim można znaleźć takie wyrazy, jak , gdzie wyrazem bazowym jest . Polskim przykładem mogłoby być anty|samo|u|bez|przedmiot|owia|nie, gdzie wyrazem bazowym jest przedmiot (lub wręcz miot). W zakresie słowotwórstwa, językiem aglutynacyjnym jest esperanto, w którym stosuje się swobodne połączenia morfemów, np. („kobieta skłonna się sprzeciwiać”), gdzie to prefiks oznaczający przeciwieństwo, to rdzeń dotyczący zgadzania się, jest sufiksem oznaczającym skłonność, to morfem oznaczający osobę prezentującą daną cechę, to przyrostek rodzaju żeńskiego oraz to końcówka fleksyjna rzeczowników. Innym przykładem aglutynacyjności esperanta może być słowo („urodziny, rocznica urodzin”), w którym to słowie po głównym morfemie dotyczącym rodzenia następują kolejno przyrostki: , oznaczający stawanie się (stawanie się urodzonym), , pochodzący od rzeczownika (pol. „data”), , określający powtarzanie się czynności, , pochodzący od czasownika (pol. „przychodzić”), oraz – końcówka fleksyjna rzeczowników. Dosłownie można by było zatem słowo przetłumaczyć jako „powtórne przyjście daty zrodzenia się”.
Mechanizm aglutynacji na przykładzie jęz. fińskiego Cząstkami doklejanymi do wyrazu są końcówki przypadków końcówki dzierżawcze
() ()
formanty potwierdzające (zaprzeczające) () Przykładowa aglutynacja wygląda tak (na przykładzie wyrazu „słowo”) (słowo) () – (w słowie) – końcówka dzierżawcza (w moim słowie) – formant potwierdzający (też w moim słowie) Kolejność stosowania formantów jest ściśle określona. Przy doczepianiu formantów stosuje się wszelkie zasady oboczności – ale tylko w przypadku pierwszego formantu. Pozostałe nie wpływają na strukturę wyrazu:
(finka) (w fince) (w mojej fince)
Przypisy
Bibliografia
Kategoria:Typologia języków Kategoria:Morfologia