Włodawa () – miasto we wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu włodawskiego; położone na obszarze Garbu Włodawskiego, nad Włodawką i Bugiem przy granicy z Białorusią. Prawa miejskie otrzymała w 1534 r.
Włodawa leży na Polesiu, na terenie przedrozbiorowego województwa brzeskolitewskiego I Rzeczypospolitej (przed 1795 rokiem).
Według danych GUS z 31 grudnia 2019 r. Włodawa liczyła 13 066 mieszkańców.
Od 1 stycznia 1973 r.. do 15 lipca 1992. w skład Włodawy wchodził Orchówek, miasto od 1506 do XVIII wieku i ponownie w latach 1775–1869, obecnie wieś w gminie Włodawa.
Położenie historyczne Włodawa pierwotnie położona była na obszarze Grodów CzerwieńskichAndrzej Wawryniuk: Powiat włodawski: historia, geografia, gospodarka, polityka. Monografia miejscowości, Starostwo Powiatowe we Włodawie, Chełm 2010, s. 385., następnie należała do ziemi chełmskiej, stanowiącej część Rusi Czerwonej„Kamena” 1993, nr 1–4, z. 940–941, red. nacz. Ireneusz Jan Kamiński. Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Chełmskiej, Chełm 1993, s. 31.. W I połowie XIV wieku miejscowość została włączona do Wielkiego Księstwa Litewskiego, położona była w ziemi trockiej, przekształconej w XV wieku w województwo trockieGrzegorz Rąkowski: Polska egzotyczna, część II, wydanie IV zaktualizowane, Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, Pruszków 2012, s. 153, 167, .. W 1520 Włodawę przyłączono do Podlasia, leżała w ziemi brzeskiej województwa podlaskiego. W 1566, po wydzieleniu województwa brzeskolitewskiego, miasto stało się częścią Polesia. W okresie Księstwa Warszawskiego (w każdym razie w okresie 1809–1815) należała do departamentu podlaskiegoAtlas Polski. Historia, Demart, Warszawa 2010, s. 54.. Po stworzeniu Królestwa Polskiego znalazła się na terenie województwa podlaskiegoAtlas Polski. Historia, Demart, Warszawa 2010, s. 56., które w 1837 r. zostało przemianowane na gubernię podlaską i w 1844 r. włączone do guberni lubelskiej. Po powstaniu II Rzeczypospolitej znalazła się w województwie lubelskimAtlas Polski. Historia, Demart, Warszawa 2010, s. 80.. W okresie okupacji niemieckiej Włodawa należała do dystryktu lubelskiego Generalnego GubernatorstwaAtlas Polski. Historia, Demart, Warszawa 2010, s. 94, 98.. Po utworzeniu PRL leżała w województwie lubelskim, w latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa chełmskiegoAtlas Polski. Historia, Demart, Warszawa 2010, s. 122..
Historia Polska przedrozbiorowa alt=|lewo|mały|Ulica Kościelna w oddali kościół św. Ludwika Historia Włodawy do połowy XV wieku nie jest dobrze znana z powodu braku źródeł. Wiadomo jednak, że istniała już w pierwszej połowie XIII wieku jako jeden z grodów księstwa halicko-wołyńskiego (wymieniona w 1242 roku w Kronice Halicko-Wołyńskiej)Andrzej Rosner, Łukasz Komorowski: Trzy sztetle bez Żydów, „Kwartalnik Historii Żydów”, 2021, nr 4 (280), s. 1085–1107, ISSN 1899-3044. i już wtedy mieszkała w niej ludność polska, ruska i żydowska. Położenie nad wielką rzeką – Bugiem – sprzyjało szybkiemu rozwojowi miasta jako ośrodka handlowego i tranzytowego. Po lokacji miasta, która miała miejsce prawdopodobnieWedług hasła „” miasto nigdy nie otrzymało praw miejskich na mocy królewskiego przywileju, lecz jedynie raz nadane swobody utrzymywane przez kolejnych dziedziców. na początku XVI wieku, we Włodawie zaczęli coraz liczniej osiedlać się Niemcy, Ormianie, Czesi i Żydzi.
Od 1569 r. Włodawa na mocy unii lubelskiej stała się miastem granicznym, a rzeka Włodawka stanowiła granicę pomiędzy województwem brzeskolitewskim a województwem ruskim. W roku 1596 Włodawa przeszła w ręce Leszczyńskich. W 1629 roku właścicielem miasta w województwie brzeskolitewskim był Rafał LeszczyńskiWłasność ziemska w powiecie sandomierskim w roku 1629, w: „Przegląd Nauk Historycznych” 2012, r. XI, Nr 2, s. 51.. W 1624 r. wzniesiono we Włodawie szkołę i zbór kalwiński, czynny do 1698 roku. Ważnym wydarzeniem był zwołany do Włodawy w roku 1634 synod kalwiński, na który przybyli delegaci z całej Korony i Litwy w celu ustalenia jednolitych form obrzędowych.
W 1648 r. wojska Chmielnickiego zajęły i spustoszyły Włodawę, mordując znaczną część mieszkańców. Najazd szwedzki na Rzeczpospolitą (potop szwedzki) także nie ominął Włodawy, ponieważ już w 1657 roku miasto zostało splądrowane i dość mocno zniszczone przez wojska szwedzkie. Po tych wydarzeniach, królowie polscy nadawali włodawskim mieszczanom – zarówno chrześcijanom, jak i Żydom liczne przywileje, jednak nie mogło to zatrzymać postępującego upadku miastaWłodawa na Sztetl.. Kolejne wieki to rozwój gminy żydowskiej i stopniowe zwiększanie się liczby mieszkańców wyznania mojżeszowego.
W końcu XVII w. dobra włodawskie przejął Rafał Leszczyński (ojciec późniejszego króla polskiego Stanisława). Będąc żarliwym katolikiem, zlikwidował tutejszy zbór i szkołę kalwińską. Po nim miasto przeszło w ręce Ludwika Konstantego Pocieja, który sprowadził do Włodawy paulinów z klasztoru na Jasnej Górze i ufundował klasztor.
Podczas konfederacji barskiej 14–15 września 1769 w bitwie toczonej w odwrocie z Włodawy w kierunku Łomaz poległ Franciszek Ksawery Pułaski, śpieszący z pomocą bratu Kazimierzowi Pułaskiemu.
Okres zaborów W początkowym okresie zaborów, po III rozbiorze Polski w 1795 roku, Włodawa leżała w zaborze austriackim, a następnie od 1809 roku w Księstwie Warszawskim, ostatecznie po kongresie wiedeńskim w 1815 roku, jako część Królestwa Polskiego, została włączona do zaboru rosyjskiego (Imperium Rosyjskie). Administracja rosyjska pozostawała we Włodawie aż do 1915 roku (I wojna światowa), kiedy to została zajęta przez wojska niemieckie.
Podczas powstania styczniowego (1863-1864) mieszkańcy Włodawy oraz rejonu włodawskiego nie byli bierni i włączyli się w nurt działań patriotycznych oraz polskich walk narodowowyzwoleńczych. Okolice Włodawy wielokrotnie były areną walk i potyczek w trakcie insurekcji przeciwko rosyjskiemu zaborcy, miały one miejsce w Adamkach (7 marca 1863 r.), Lucie (7 marca 1863 r.), Suchawie i Wyrykach (6 lipca 1863 r.), Urszulinie (7 lipca 1863 r.) i Wytycznie (7 listopada 1863 r.). W różnych okresach przebywały tu niemal wszystkie większe oddziały podlaskie, dowodzone przez aktywnych i zasłużonych dowódców powstańczych w rejonie Włodawy, m. in. Karola Krysińskiego czy Marcina Borelowskiego „Lelewela”. Następstwem klęski powstania były represje władz carskich, nasilenie rusyfikacji i prześladowania religijne unitów, ale i katolików łacińskich. Zlikwidowano jedyną w mieście placówkę oświatową i skasowano zakon paulinów. W wyniku represji wiele miast utraciło prawa miejskie. Włodawa nie została jednak ich pozbawiona. Po powstaniu styczniowym Włodawa utraciła status miasta prywatnego, stając się własnością rządu carskiego.
XX w. i czasy najnowsze W 1918 roku Włodawa stała się częścią niepodległego państwa polskiego. 15 marca 1923 powstał klub sportowy „Sokół” Włodawa, rok później zmienił nazwę na „Włodawija”, a w roku 1956 przyjął dzisiejszą nazwę – „Włodawianka”.
Przed II wojną światową we Włodawie były dwie synagogi, bet midrasz, dom modlitwy, szkoła talmud-tora, mykwa i cmentarz żydowski; działały dwie kapele klezmerskie i klub sportowy „Makabi”. W 1920 r. oddziały ukraińskie Symona Petlury dokonały w mieście mordu 46 ŻydówSzymon Rudnicki: Żydzi w parlamencie II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2015, i , s. 69..
W czasie niemieckiej agresji na Polskę, we Włodawie uruchomiono wojskową tzw. policyjną zaporę pomagającą zabłąkanym żołnierzom polskim dotrzeć do formowanych jednostek Wojska Polskiego. Pod koniec września w 1939 roku na mocy rozkazu gen. bryg. Franciszka Kleeberga utworzono tzw. Rzeczpospolitą Włodawską – ostatni (poza Helem i upadającą Warszawą) bastion niepodległej II RzeczypospolitejHistoria zapomnianej legendy – Rzeczpospolita Włodawska 22–30 września 1939 r., s. 23..
Holocaust zmienił diametralnie oblicze miasteczka, które było już wówczas od dawna typowym sztetlem. Większość żydowskich mieszkańców Włodawy zginęła w obozie zagłady w Sobiborze. Po wojnie pożydowskie budynki wykorzystywano m. in. jako magazyny, zaś macewy z cmentarza służyły często do brukowania ulic.
2 czerwca 1944 roku w lasach włodawskich została zrzucona grupa organizacyjna komunistycznego Polskiego Sztabu Partyzanckiego pod dowództwem płk. Roberta Satanowskiego, który utworzył zgrupowanie partyzanckie „Jeszcze Polska nie zginęła”. 23 lipca 1944 roku miasto zostało zajęte przez oddziały radzieckie 47 Armii 1 Frontu BiałoruskiegoKonstanty Prożogo: Chełm i okolice, Sport i Turystyka, Warszawa 1981, , s. 115.. W drugiej połowie 1944 roku miasto było siedzibą sztabu 1 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marsz. Konstantego RokossowskiegoWiesław Białkowski: Rokossowski – na ile Polak?, Wydawnictwo Alfa 1999 r., , s. 80..
Po wojnie toczyły się tu walki między oddziałami antykomunistycznej partyzantki oraz UPA a siłami bezpieczeństwa nowej władzy. Zginął m. in. I sekretarz komitetu powiatowego PPR Józef Kiełb. 2 listopada 1945 roku w zasadzce w lasach włodawskich zginęła grupa 13 milicjantów i 5 żołnierzy KBW. Po wojnie ku czci poległych funkcjonariuszy nowej władzy postawiono dwa pomniki – jeden na rynku oraz drugi przy ul. Partyzantów.
22 lipca 1964 wybuchł wielki pożar, który strawił kilkadziesiąt drewnianych domów, będących wówczas dominującą zabudową miasta. Pożar wybuchł na terenie jednej z dawnych dzielnic miasta, znajdującej się przy drodze w kierunku Woli Uhruskiej. Przyczyną pożaru było zwarcie instalacji elektrycznej. Na domiar złego wiele domostw we Włodawie było wówczas krytych strzechą i przez kilka dni utrzymywały się wysokie temperatury. Wszystko to razem sprawiało, że ogień wydawał się nie do powstrzymania. W akcji gaszenia gigantycznego pożaru, poza włodawskimi strażakami, uczestniczyli także ich koledzy z OSP m. in. w Orchówku i Wereszczynie. Ich wysiłek miał się koncentrować przede wszystkim na niedopuszczeniu ognia do składnicy paliw CPN. W pożarze spłonęło 80 domów, jedna osoba zginęła.
W 1973 roku oddano do użytku Nadbużańskie Zakłady Garbarskie zatrudniające ponad 1 tys. pracowników; wraz z nimi przy ul. Chełmskiej wybudowano osiedle mieszkaniowe dla pracowników. W 1981 utworzono Muzeum Pojezierza Łęczyńsko-Włodawskiego (obecnie Muzeum – Zespół Synagogalny we Włodawie), które przejęło dawne synagogi, przekształcając je w budynki muzealne.
Stopa bezrobocia w marcu 2010 roku wynosiła 22,2%.
Miasto 18 września 2019 roku odwiedził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda. Poparł on wcześniejszą inicjatywę mieszkańców i samorządu w sprawie utworzenia przejścia granicznego, a która ze względu pogarszanie się stosunków białorusko-polskich wkrótce straciła rację bytu.
W 2019 roku miały rozpocząć się prace rewitalizacyjne w centrum miastaWłodawa zyska nowe oblicze. Umowa na rewitalizację centrum podpisana. 14 mln zł trafi do miasta (Witalizacja) w: „Chełm – Nasze Miasto”, 18 stycznia 2019.. Plan zakładał remont parku przy ul. Kościuszki, budowę Powiatowego Centrum Usług Społecznych, budowę miejskiego centrum monitoringu, budowę Promenady Nadbużańskiej oraz rewitalizację rynku miejskiego, która zakładała wycięcie większości rosnących tam drzew (miało zostać 8 z kilkudziesięciu) i położenie tam kostki porfirowej, ustawienie nowych ławek oraz nowe nasadzenia drzew lub ustawienie drzew w donicach i budowa dwóch fontann. Tego typu plany miejscy ekolodzy określili „betonozą”, a wskutek tego mieszkańcy wyrazili sprzeciw wobec takiego projektu. W liście otwartym do burmistrza miasta domagali się wprowadzenia zmian w projekcie i zachowania drzew, pod którym podpisały się 3032 osoby. Burmistrz po dłuższej dyskusji zgodził się na zmianę planu i pozostawienie drzew na rynku. Zmiany nie dotyczyły pozostałych części projektu rewitalizacji, które mogły być realizowane wedle pierwotnych planów. Rewitalizacja rynku po przeprojektowaniu została rozpoczęta w 2020 r. i ukończona w lipcu 2022Radio Lublin..
Zabytki