Ciemiężyca zielona, ciemierzyca zielona, strzemieszyca (Veratrum lobelianum Bernh.) – gatunek rośliny z rodziny melantkowatych (Melanthiaceae). Występuje w miejscach wilgotnych na całej półkuli północnej. Preferuje widne lasy, źródliska, brzegi potoków. W Polsce rośnie głównie w górach, w Sudetach i Karpatach (zwłaszcza w Tatrach, Gorcach i na Babiej Górze), na wyżynach i niżu jest spotykana znacznie rzadziej. Na terenie Polski objęta ochroną.

Morfologia Łodyga Gruba i nierozgałęziona, wyrastająca z walcowatego kłączaDominika Kustosz: Strzemieszyca, w: "Tatry" nr 4 (50), jesień 2014, s. 52-53. Roślina okazała, może dochodzić do 150 cm wysokości, choć w miejscach zacienionych i lesie nie przekracza często 20–30 cm. Liście Ulistnienie skrętoległe. Duże, eliptyczne, podobne do liści goryczki kropkowanej, pofałdowane wzdłużnie, o wyraźnym podłużnym unerwieniu. Z górnej strony liście są nagie, na spodniej stronie kędzierzawo owłosione krótkimi włoskami. Kwiaty Kwiaty obupłciowe (trafiają się jednak kwiaty męskie), niepozorne, żółtozielone, zebrane na szczycie łodygi w wiechę o wysokości od 30 do 60 cm. Okwiat składa się z 6 działek nie zróżnicowanych na koronę i kielich. Pręciki w liczbie 6, z dużymi i żółtymi pylnikami nerkowatego kształtu, słupek trójszyjkowy. Szypułki kwiatów krótsze od przysadek. Owoc Duża, trójdzielna torebka z dość dużymi nasionami opatrzonymi skrzydełkiem.

Biologia i ekologia Rozwój Bylina. Kwitnie od początku lipca. Charakterystyczne jest, że z reguły kwitną tylko niektóre osobniki, duża ich liczba pozostaje płona przez cały rok. Nasiona są rozsiewane przez wiatr (anemochoria). Siedlisko Rośnie na halach górskich, w ziołoroślach, na piargach, w wolnych miejscach wśród kosówki, zawsze jednak w miejscach wystarczająco wilgotnych. W niższych położeniach zwykle w pobliżu cieków wodnych. Jest stosunkowo pospolita w wyższych położeniach Sudetów i Karpat. W Tatrach występuje do wysokości 2300 m n.p.m., zarówno na podłożu granitowym jak i wapiennym. Fitosocjologia Gatunek charakterystyczny dla klasy (Cl.) Betulo-Adenostyletea, Ass. Poo-Veratretum lobeliani. Genetyka Liczba chromosomów 2n=16. Cechy fitochemiczne Roślina silnie trująca. Substancją czynną jest weratryna. Bydło i owce instynktownie nie jedzą ciemiężycy.

Systematyka i nomenklatura Gatunek Veratrum lobelianum bywa traktowany jako synonim podgatunku ciemiężycy białej Veratrum album subsp. lobelianum (Bernh.) Schubl. & G. Martens. Polskie publikacje oraz inne źródła potwierdzają nazwę V. lobelianum traktują z kolei V. a. subsp. lobelianum jako jej synonim.

Synonimy: Veratrum album subsp. lobelianum (Bernh.) Schübl. & G.Martens, V. album f. lobelianum (Bernh.) Rchb., V. album var. lobelianum (Bernh.) Nyman, V. album var. lobelianum Koch, V. album subsp. virescens Gaudin, V. lobelianum var. asiaticum O.Loes., V. lobelianum var. obtusum Zapal.

Łacińska nazwa gatunkowa pochodzi od nazwiska francuskiego lekarza i botanika przełomu XVI i XVII wieku, Matthiasa de l’Obela.

Nazwę rodzajową rośliny spotyka się pisaną zarówno przez "ż", jak i przez "rz" - obie formy są poprawne. Górale tatrzańscy nazywają ją "strzemieszycą". Od kichania wywodzi się słowacka nazwa ciemiężycy - kýchavica.

Zagrożenia i ochrona Roślina objęta jest w Polsce ochroną od 1957 roku. W latach 1957–1995 znajdowała się pod ochroną częściową, następnie w latach 1995–2014 pod ochroną ścisłą, by od 2014 roku ponownie trafić pod ochronę częściową. Zagrożeniem jest zbiór rośliny dla potrzeb przemysłu farmaceutycznego, zagrożone są głównie stanowiska na niżu. Liczne stanowiska w Polsce są chronione na terenach górskich parków narodowych oraz w Poleskim i Roztoczańskim Parku Narodowym.

Przypisy Przyjęto jako ważną nazwę Veratrum lobelianum zgodnie z "Vascular plants of Poland – a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski" (2002), według "Germplasm Resources Information Network" (USDA) nazwą ważną jest Veratrum album, podczas gdy V. lobelianum to synonim. Rozporządzenie Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 28 lutego 1957 r. w sprawie wprowadzenia gatunkowej ochrony roślin (). Rozporządzenie Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 6 kwietnia 1995 r. w sprawie wprowadzenia ochrony gatunkowej roślin (). Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin ().

Bibliografia

Linki zewnętrzne Veratrum flavum - zapomniane gatunki bałkańskiej flory

Kategoria:Melantkowate Kategoria:Rośliny chronione Kategoria:Rośliny trujące