SMS Seydlitz – niemiecki krążownik liniowy (według oryginalnej nomenklatury wielki krążownik, niem.: Großer Kreuzer) z okresu I wojny światowej, jedyny okręt swojego typu. Oddany do służby w 1913 roku jako czwarta jednostka swojej klasy w Kaiserliche Marine, został nazwany na pamiątkę pruskiego generała kawalerii Friedricha Wilhelma von Seydlitza (1721–1773), uczestnika wojny siedmioletniej.
Podczas wojny uczestniczył w większości akcji Hochseeflotte na Morzu Północnym, w tym bitwach na Dogger Bank w 1915 i jutlandzkiej w 1916 roku, oraz akcjach przeciwko miastom wschodniego wybrzeża Anglii. W 1915 roku działał również przez pewien czas na Morzu Bałtyckim. Kilkakrotnie poważnie uszkodzony, dzięki mocnej i zrównoważonej konstrukcji nie uległ zniszczeniu i przetrwał do końca wojny.
W listopadzie 1918 roku, na mocy postanowień rozejmu w Compiègne, „Seydlitz” został wraz z większością okrętów Hochseeflotte internowany w Scapa Flow. 21 czerwca 1919 roku jego załoga dokonała samozatopienia dla uniknięcia przejęcia jednostki przez zwycięskich aliantów. Wrak został wydobyty i zezłomowany w latach 1928–1930.
Projektowanie i budowa W trwającym od pierwszych lat XX wieku wyścigu zbrojeń morskich pomiędzy Royal Navy a Kaiserliche Marine Brytyjczycy, obok budowy klasycznych drednotów, rozpoczęli konstruowanie nowej klasy okrętów: krążowników liniowych. Na budowę trzech pierwszych jednostek typu Invincible Niemcy zareagowali konstrukcją okrętu „Von der Tann” (oddanego do służby w 1911 roku), o zbliżonych charakterystykach, jednak lepiej opancerzonego. Kolejne dwa krążowniki typu Moltke były budowane według nieco ulepszonego projektu i weszły do linii rok później. Zgodnie z niemiecką koncepcją, popieraną przez wielkiego admirała Alfreda von Tirpitza, okręty te miały służyć jako szybkie skrzydło rozpoznawcze floty, zdolne jednocześnie do wykonywania działań dywersyjnych, wciągających do walki niewielkie zespoły floty przeciwnika. Gdy Royal Navy rozpoczęła budowę najpierw jednego, a wkrótce dwóch kolejnych krążowników liniowych nowego typu Indefatigable, także sztab Kaiserliche Marine zdecydował o zamówieniu jeszcze jednego okrętu tej klasy (w Niemczech oficjalnie określanej, podobnie jak ostatnie krążowniki pancerne, jako wielkie krążowniki – Große Kreuzer, nieoficjalnie jako krążowniki bojowe – Schlachtkreuzer).
4 kwietnia 1909 roku admirał Tirpitz przedstawił wstępny projekt nowego okrętu kierownikom departamentów niemieckiego ministerstwa marynarki (Reichsmarine Amt). Ponieważ Reichstag nie zgodził się na przyznanie dodatkowych sum dla marynarki, żądając utrzymania kosztów na poziomie jednostek typu Moltke, zaproponowano jedynie nieznaczne modyfikacje konstrukcji, odrzucając wszelkie propozycje, które zwiększyłyby nadmiernie cenę jednostki. Główną zmianą w stosunku do typu Moltke było wzmocnienie pancerza burtowego. Zarzucono planowane początkowo zastosowanie ośmiu, ustawionych w osi symetrii armat o kalibrze zwiększonym do 305 mm, pozostając ostatecznie przy stosowanym dotychczas układzie artylerii głównej: dziesięciu działach kalibru 280 mm, z dwoma wieżami ustawionymi diagonalnie na śródokręciu. Oprócz konieczności utrzymania jak najniższych kosztów budowy wpływ na to miały niedostateczne dostawy armat kalibru 305 mm przez zakłady Friedrich Krupp AG. Finanse na budowę nowego krążownika zostały przeznaczone w budżecie marynarki na lata 1910/1911.
Departament konstrukcyjny (Konstruktiondepartement) ministerstwa marynarki zakończył pracę nad wstępnym projektem w maju 1909 roku. 28 września zastępca dyrektora departamentu, inżynier Hans Bürkner, przedstawił admirałowi Tirpitzowi dwa alternatywne projekty, oznaczone jako I i II, oba oparte na rozwiązaniach konstrukcyjnych zastosowanych w typie Moltke. Projekt II uzyskał akceptację i stał się podstawą do opracowania dalszych, zmodyfikowanych planów. Ostateczny projekt nowego krążownika oznaczonego jako „krążownik J”, którego głównym autorem był Marine-Oberbauart Albert Dietrich, został zaaprobowany przez cesarza Wilhelma II 27 stycznia 1910 roku i zamówiony w stoczni koncernu Blohm & Voss w Hamburgu (tej samej, która zbudowała „Von der Tanna” i obie jednostki typu Moltke) 21 marca tegoż roku. Stępkę pod budowę okrętu, która otrzymała numer stoczniowy 209, położono 4 lutego 1911 roku, chociaż oficjalny kontrakt ze stocznią podpisano dopiero 21 marca, a cesarz zatwierdził go pięć dni później. Wodowanie odbyło się 30 marca 1912 roku w obecności generała Karla Wilhelma von Kleista. Jak wszystkie wielkie krążowniki otrzymał nazwę od nazwiska niemieckiego dowódcy armii lądowej, generała kawalerii z czasów Fryderyka Wielkiego. Otrzymał również herb, przedstawiający trzy czerwone ryby na srebrnym tle.
W kwietniu 1913 roku okręt, obsadzony załogą stoczniową, przepłynął do Kilonii, gdzie dokończono prace wyposażeniowe. Wreszcie, po 28 miesiącach budowy „Seydlitz” został ukończony i 22 maja 1913 roku przejęty przez Kaiserliche Marine. Otrzymał załogę, której większość pochodziła z przesuniętego do rezerwy krążownika pancernego „Yorck”. Ostateczny koszt budowy okazał się nieznacznie większy niż krążowników typu Moltke i wynosił nieco ponad 44 685 tysięcy marek w złocie. Naciski, czynione przez admirała Tirpitza na kierownictwo koncernu Blohm & Voss, spowodowały obniżenie ceny płaconej przez rząd za okręt, co w efekcie przyniosło stoczni stratę około 2 milionów marek. Po odbyciu prób morskich krążownik wszedł z końcem sierpnia 1913 roku w skład Zespołu Okrętów Rozpoznawczych (Verband der Aufklärungsschiffe) Hochseeflotte. Pierwszym dowódcą okrętu został Kapitän zur See (odpowiednik komandora) Moritz von Egidy.
Opis konstrukcji Charakterystyka ogólna Konstrukcja krążownika liniowego „Seydlitz” oparta była na powiększonym projekcie typu Moltke, ale ze zmodyfikowanym, w celu uzyskania lepszej dzielności morskiej i odporności na uszkodzenia, kadłubem. Był on zbudowany w oparciu o mieszany, wzdłużno-poprzeczny układ wiązań i podzielony grodziami wodoszczelnymi na 17 przedziałów wodoszczelnych, podwójne dno chroniło 76% długości jednostki. Dłuższy i węższy, w porównaniu z kadłubem okrętów typu Moltke, miał podwyższony o jeden poziom pokład dziobowy, co poprawiało charakterystyki żeglugowe przy wzburzonym morzu. Od poprzedników odróżniał się także wyższą nadbudówką dziobową. Przy długości całkowitej 200,6 m (200 m na konstrukcyjnej linii wodnej oraz między pionami) i szerokości maksymalnej 28,5 m (28,8 m ze złożonymi wzdłuż burt wytykami sieci przeciwtorpedowych), jego wyporność konstrukcyjna wynosiła 24 988 ton metrycznych, a pełna 28 550 ton (według jednego ze źródeł były to odpowiednio wartości 24 594 oraz 28 100 ton). Zanurzenie w pełni obciążonego okrętu wynosiło 9,09 m na dziobie i 9,28 m na rufie.
„Seydlitz” charakteryzował się dużą dzielnością morską i możliwością utrzymywania kursu i wysokiej prędkości nawet w warunkach żeglugi po silnie wzburzonym akwenie, miał jednak tendencję do lekkiego skręcania na zawietrzną.
Według projektu załoga okrętu miała wynosić 43 oficerów oraz 1025 podoficerów i marynarzy (w przypadku pełnienia funkcji jednostki flagowej o 75 osób więcej), po rozpoczęciu wojny sięgała 1143 osób, zaś w czasie bitwy jutlandzkiej osiągnęła 1425 osób. Okręt dysponował zestawem 10 łodzi ratunkowych i roboczych różnej wielkości.
Urządzenia napędowe Napęd krążownika stanowiły dwa zespoły turbin parowych systemu , każdy składający się z turbiny wysokiego i niskiego ciśnienia, turbiny marszowej i turbiny biegu wstecznego, rozmieszczonych w trzech pomieszczeniach maszynowni. W dwóch przednich znajdowały się turbiny wysokiego ciśnienia, poruszające bezpośrednio zewnętrzne wały napędowe, w tylnej maszynowni turbiny niskiego ciśnienia, poruszające wały wewnętrzne. Na każdym z wałów osadzona była trójłopatowa śruba o średnicy 3,88 m. Po obu stronach tylnej maszynowni, przy burtach, umieszczono pomieszczenia urządzeń pomocniczych. Łączna projektowana moc maszyn wynosiła 63 000 KM, co miało zapewnić prędkość maksymalną 26,5 węzła. Na przeprowadzonych w lipcu 1913 roku próbach prędkości na mili pomiarowej uzyskano moc maksymalną 89 738 KM i prędkość 29,12 węzła przy 329 obrotach śrub na minutę, a podczas próby sześciogodzinnej moc 73 923 KM i średnią prędkość 26,73 węzła przy 293 obrotach na minutę.
Parę do turbin dostarczało 27 kotłów parowych typu Schulz-, opalanych węglem, o ciśnieniu roboczym 16 atmosfer i łącznej powierzchni grzewczej 12 500 m². W 1916 roku zainstalowano w nich urządzenia do szybkiego rozpalania przy pomocy rozpylonego paliwa płynnego. Kotły były rozmieszczone w 15 kotłowniach: pięciu pomieszczeniach przedzielonych dwoma grodziami wzdłużnymi. W trzech przednich kotłowniach znajdowało się po jednym kotle, w pozostałych po dwa. Spaliny z kotłowni odprowadzane były przez dwa kominy. Normalny zapas węgla wynosił 1000 ton, maksymalny 3600 ton (od 1916 roku dodatkowo 200 ton paliwa płynnego). Pozwalało to uzyskać zasięg 4200 mil morskich przy prędkości ekonomicznej 14 węzłów (część źródeł podaje nieco odmienne liczby, zarówno zapasów paliwa, jak i zasięgu).
Podobnie jak jednostki typu Moltke, „Seydlitz” posiadał dwa stery w układzie tandemu, jeden za drugim. Ustawienie to, mające w zamyśle poprawiać zwrotność okrętu, nie spełniało do końca oczekiwań, ponieważ pierwszy ster znajdował się w strefie zaburzonego opływu wody. Powodowało to powolną reakcję krążownika na wychylenie steru i znaczny spadek prędkości w chwili skrętu.
Instalacja elektryczna o napięciu 220 V była zasilana przez sześć turbogeneratorów o łącznej mocy 1800 kW.
Uzbrojenie Główne uzbrojenie artyleryjskie „Seydlitza” stanowiło dziesięć dział 28 cm SK L/50, kalibru 280 mm, i długości lufy równej 50 kalibrom, umieszczonych w pięciu pancernych wieżach. Jedna z nich znajdowała się na podwyższonym pokładzie dziobowym, dwie ustawione diagonalnie (w tzw. formacji eszelonowej) na śródokręciu, dwie pozostałe w superpozycji na rufie okrętu. Minimalny kąt podniesienia dział wynosił –8°, maksymalny 13,5°, po zmianach wprowadzonych po bitwie jutlandzkiej wartości te wynosiły odpowiednio –5,5° oraz 16°. Pozwoliło to zwiększyć donośność z 16 200 m do 20 400 m. Zapas pocisków do dział artylerii głównej liczył 870 sztuk (po 174 jednostki na wieżę), według niektórych źródeł wynosił 846 sztuk (po 174 jednostki dla wież umieszczonych w osi symetrii kadłuba i po 162 jednostki dla wież na śródokręciu). Komory amunicyjne były umieszczone poniżej wież artyleryjskich, przy czym magazyny pocisków znajdowały się poniżej magazynów ładunków miotających.
Kąt ostrzału poszczególnych wież artyleryjskich wynosił: dla wieży dziobowej 300°, dla wież na śródokręciu 180° na bliższą burtę i 120° na dalszą (ta ostatnia możliwość była wyłącznie teoretyczna, w praktyce strzelanie na przeciwległą burtę wiązało się z uszkodzeniami wywołanymi podmuchem), dla obu wież rufowych po 290°. W porównaniu z poprzednimi niemieckimi krążownikami liniowymi „Seydlitz” dysponował nowocześniejszym systemem kierowania ogniem, centralne przyrządy kierowania ogniem dla artylerii głównego i średniego kalibru, opierające się na danych pozyskiwanych z dalmierzy produkcji Zeissa, zostały zainstalowane na okręcie w 1915 roku.