Teoria racjonalnego wyboru (TRW) – interdyscyplinarna teoria badająca i modelująca decyzje społeczne i ekonomiczne. Wywodzi się z psychologii społecznej, politologii i ekonomii. W XX wieku była dominującym paradygmatem w naukach społecznych. Teoria ta próbuje przybliżyć, przewidzieć lub matematycznie modelować ludzkie zachowania poprzez analizę zachowań racjonalnego podmiotu, który mierzy się z kosztami i korzyściami wynikającymi z własnych decyzji.

Historia Podstaw do jej powstania dostarczyła sformułowana ostatecznie w 1947 przez Johna von Neumanna i Oskara Morgensterna ekonomiczna teoria oczekiwanej użyteczności oraz ogólny rozwój teorii gier.

Teoria racjonalnego wyboru została sformalizowana w latach 50. XX wieku. Najpierw przez Duncana Blacka w kontekście teorii głosowania oraz Anthony'ego Downsa w modelu ekonomii politycznej, gdzie wyborcy traktowani są jako konsumenci dóbr publicznych. Ostatecznie kluczową rolę odegrał William Riker, rozwijający teorię na potrzeby modelowania koalicji politycznych. Riker i jego zwolennicy zastosowali tę wersję teorii racjonalnego wyboru – którą nazywali różnie: racjonalnym wyborem, wyborem publicznym, wyborem społecznym, modelowaniem formalnym lub pozytywną teorią polityczną – do wyjaśnienia wielu zjawisk i mechanizmów, w tym głosowań, ustawodawstwa, wojen i biurokracji.

Podstawowe założenia TRW opiera się następujących założeniach: badany, rozpatrywany jest zbiór aktorów – graczy w systemie, każdy z aktorów ma sobie dostępne alternatywy wyboru, jest określony zbiór spodziewanych rezultatów wyboru w.w. alternatyw, określa się preferencje aktora do zbioru alternatyw, określa się oczekiwania aktorów do parametrów systemu (pozytywne/negatywne),

W zależności od konkretnej dziedziny modele te mogą przyjmować różny stopień formalizacji – od przybliżonych modeli opisowych do funkcji matematycznych.

Teoria racjonalnego wyboru opiera się na indywidualizmie metodologicznym, głoszącym, że zjawiska społeczne należy wyjaśniać poprzez celowe działania jednostek. Kluczowym założeniem jest maksymalizacja użyteczności, w ramach której aktorzy podejmują optymalne decyzje oparte na dostępnej wiedzy, dążąc do realizacji swoich intencji przy jednoczesnej minimalizacji kosztów. Wymaga to od jednostek posiadania spójnej i przechodniej hierarchii preferencji, co gwarantuje logiczną stałość wyborów: jeśli opcja a jest lepsza od b, a b od c, to a musi być lepsza od c. Racjonalność w tym ujęciu oznacza przede wszystkim spójność między preferencjami a podejmowanym działaniem, co pozwala teorii wyjaśniać nie tylko zachowania egoistyczne, ale również altruistyczne czy bohaterskie, o ile służą one celom danej jednostki.

Główna problematyka i dylematy Centralnym zagadnieniem teorii racjonalnego wyboru jest analiza relacji między preferencjami wielu aktorów, które mogą pozostawać w sprzeczności lub w zgodności. Zbieżność preferencji występuje stosunkowo rzadko, ponieważ racjonalność z perspektywy jednostkowej nie musi prowadzić do racjonalnych rezultatów na poziomie zbiorowym. Wiele sytuacji opisywanych w ramach tej teorii dotyczy takich działań jednostek, które – choć racjonalne z punktu widzenia ich własnego interesu – mogą prowadzić do pogorszenia ogólnej sytuacji społecznej lub generować konflikt. Sytuacje te określane są mianem dylematów strategicznych, są to m.in.: Dylemat więźnia (z ang. the prisoners dilemma) – problem zaufania Gra w cykora (z ang. chicken game) – problem współzawodnictwa Gra w jelenia (z ang. assurance game/stag hunt) – problem koordynacji.

Krytyka teorii Od momentu sformalizowania teorii racjonalnego wyboru w środowisku naukowym pojawiło się wiele głosów krytycznych wobec niej; dominującymi podstawami krytyki są założenie nadmiernej racjonalności aktorów, ignorowanie ograniczeń poznawczych i informacyjnych, pomijanie czynników społecznych, kulturowych oraz emocjonalnych w decyzjach, a także trudności empiryczne w weryfikacji.

Jedną z głównych krytyk TRW jest koncepcja ograniczonej racjonalności (z ang. bounded rationality), wprowadzona przez Herberta A. Simona w 1955 roku. Simon argumentował, że aktorzy nie osiągają optymalnych rozwiązań ze względu na niedoskonałą informację i koszty obliczeniowe, wybierając zamiast tego opcje dostatecznie zadowalającą. Ta krytyka zainspirowała ekonomię behawioralną, kwestionującą aksjomat pełnej racjonalności.

Wyniki badań eksperymentalnych z zakresu psychologii behawioralnej często podważają słuszność Teorii Racjonalnego Wyboru. Ważna teorią, która powstała w wyniku tych rozbieżności, jest teorią perspektywy. Według tej teorii ludzie są bardziej motywowani przez straty, a nie przez zyski, co sprawia, że nie przejawiają zakładanej przez TRW zdolności do racjonalnej oceny skutków swoich decyzji.

Pierre Bourdieu zdecydowanie sprzeciwiał się teorii racjonalnego wyboru, ponieważ opierała się ona na błędnym rozumieniu sposobu działania podmiotów społecznych. Bourdieu twierdził, że aktorzy nie dokonują ciągłych obliczeń zgodnych z wyraźnymi kryteriami racjonalnymi i ekonomicznymi. Według Bourdieu aktorzy działają zgodnie z niejawną logiką praktyczną, swoistą intuicją.

Zobacz też wybór teoria gier kombinatoryczna teoria gier teoria oczekiwanej użyteczności

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Teoria socjologiczna Kategoria:Mikroekonomia Kategoria:Teoria ekonomii Kategoria:Kierunki filozoficzne Kategoria:Teoria polityki