mały|Logo serii Gwiezdne wojny mały|Mapa galaktyki, w której rozgrywa się akcja Gwiezdnych wojen (w starym kanonie) mały|Cosplay Lei, Luke’a i innych postaci mały|Tatooine mały|Tatooine mały|Skraplacze wilgoci na planecie Tatooine mały|Alfabet i cyfry Mandalorian Gwiezdne wojny (ang. Star Wars) – amerykańska franczyza filmowa z gatunku space opera oparta na trylogii filmów stworzonej przez George’a Lucasa.
Franczyza została zapoczątkowana w 1977 roku premierą filmu Star Wars (któremu później dodano podtytuł: Część IV – Nowa nadzieja). Stał się on światowym popkulturowym fenomenem. W kolejnych latach Lucasfilm wyprodukował dwa sequele – Imperium kontratakuje (1980) oraz Powrót Jedi (1983). Wszystkie trzy filmy stanowią oryginalną trylogię Gwiezdnych wojen. W latach 1999–2005 powstała trylogia prequeli – Mroczne widmo (1999), Atak klonów (2002) i Zemsta Sithów (2005).
W 2012 roku firma Walt Disney Company przejęła Lucasfilm za 4,06 mld USD i uzyskała prawa do dystrybucji kolejnych filmów serii. Były dystrybutor 20th Century Fox zachował prawa do fizycznej dystrybucji dwóch pierwszych trylogii, był właścicielem praw do filmu z 1977 roku, a także posiadał prawa do części I, II, III, V i VI do maja 2020 roku. Walt Disney Studios jest właścicielem praw do cyfrowej dystrybucji filmów, z wyjątkiem Nowej nadziei.
W 2015 roku odbyła się premiera filmu Gwiezdne wojny: Przebudzenie Mocy, który zapoczątkował nową trylogię sequeli. W kolejnych latach ukazały się następne części: Ostatni Jedi (2017) oraz Skywalker. Odrodzenie (2019). W tym okresie powstały też dwa spin-offy – Łotr 1 (2016) oraz Han Solo (2018).
Gwiezdne wojny osiągnęły komercyjny sukces, zarabiając do końca 2019 roku prawie 10 mld USD. Aktualnie Gwiezdne wojny zajmują 2. miejsce w rankingu najbardziej dochodowych serii filmowych.
Seria stworzyła rozległą franczyzę – Star Wars Expanded Universe – rozszerzoną o powieści, komiksy, seriale telewizyjne oraz gry komputerowe. W 2015 roku całkowita wartość franczyzy wyniosła 42 mld USD, co pozwoliło zająć jej 2. miejsce wśród najbardziej dochodowych franczyz.
Świat przedstawiony
Zdanie Dawno, dawno temu w odległej galaktyce... rozpoczynające każdy z filmów jest jedyną wskazówką co do miejsca i czasu akcji. Wydarzenia pokazane w filmach są opowieściami z przeszłości, na wzór fabuły baśni oraz starożytnych eposów o herosach.
Akcja filmów dzieje się na przestrzeni ponad 60 lat. Akcja utworów należących do Legend sięga nawet ponad 25 000 lat wstecz oraz ponad wiek naprzód, opisując niekanoniczną przyszłość w której rasa zwana przybywa spoza galaktyki i próbuje ją podbić.
Galaktykę zamieszkują ludzie i wiele innych inteligentnych gatunków, często humanoidalnych. Powszechny jest hipernapęd umożliwiający szybkie podróże międzygwiezdne. Broń palna jest rzadka, zamiast niej używane są blastery oraz charakterystyczne miecze świetlne, z których korzystają dysponujący Mocą Jedi i wrodzy im Sithowie.
Postacie
Główny cykl filmów Główne Darth Vader (Anakin Skywalker) • Luke Skywalker • Obi-Wan Kenobi • Palpatine • Han Solo • Leia Organa • Chewbacca • Padmé Amidala • C-3PO • R2-D2 • Yoda • Rey • Finn • Kylo Ren • BB-8 • Poe Dameron
Drugoplanowe Aayla Secura • Admirał Ackbar • • • Bib Fortuna • Boba Fett • Darth Maul • Hrabia Dooku • Finis Valorum • Grievous • admirał Holdo • • Jabba • Jango Fett • Jar Jar Binks • kapitan Phasma • Ki-Adi Mundi • Kit Fisto • Lando Calrissian • Lobot • Mace Windu • • • Nute Gunray • Owen Lars • Plo Koon • kapitan Panaka • • Qui-Gon Jinn • Shmi Skywalker • • Watto • Wilhuff Tarkin • Wicket • Wedge Antilles
Inne filmy, seriale, gry itd. • • K-2SO • • • Ahsoka Tano • • Galen Marek • Revan • Kreia • Kyle Katarn • Mara Jade • Thrawn • • Tobias Beckett • Dryden Vos • Din Djarin (Mandalorianin) • Grogu („Dziecko”) • Cara Dune • Greef Karga • • • Garazeb Orrelios • • Hera Syndulla • Bodhi Rook
Frakcje Republika Galaktyczna • Imperium Galaktyczne • Jedi • Sithowie • Sojusz Rebeliantów • • • • Mandalorianie • Najwyższy Porządek • Ruch Oporu • Droidy • Szturmowcy • Żołnierze-klony
Filmy
Główne filmy kinowe TytułData premiery (USA)ReżyseriaScenariuszPomysłProdukcjaŹródła Oryginalna trylogiaNowa nadzieja25 maja 1977 George Lucas Imperium kontratakuje21 maja 1980Irvin KershnerLeigh Brackett i Lawrence Kasdan George LucasPowrót Jedi25 maja 1983Richard MarquandLawrence Kasdan i George Lucas Trylogia prequeliMroczne widmo19 maja 1999 George Lucas Atak klonów16 maja 2002George LucasGeorge Lucas i George LucasZemsta Sithów19 maja 2005 George Lucas Trylogia sequeliPrzebudzenie Mocy18 grudnia 2015J.J. Abrams J.J. Abrams & Lawrence Kasdan i Michael ArndtKathleen Kennedy, J.J. Abrams i Ostatni Jedi15 grudnia 2017 Rian JohnsonKathleen Kennedy i Skywalker. Odrodzenie20 grudnia 2019J.J. AbramsChris Terrio & J.J. Abrams & , Chris Terrio & J.J. AbramsKathleen Kennedy, J.J. Abrams i
Pozostałe filmy TytułData premiery (USA)ReżyseriaScenariuszPomysłProdukcjaŹródła AnimacjeWojny klonów 15 sierpnia 2008 Dave Filoni Henry Gilroy, Steven Melching i Scott Murphy Catherine Winder AktorskieŁotr 1 16 grudnia 2016 i Tony Gilroy John Knoll i Kathleen Kennedy, i Simon EmanuelHan Solo 25 maja 2018 Ron Howard & Lawrence KasdanMandalorian i Grogu 22 maja 2026 Jon Favreau Jon Favreau, Dave Filoni i Noah Kloor Jon Favreau, Dave Filoni, Kathleen Kennedy i Ian Bryce
Historia serii mały| Plan zdjęciowy w Tunezji, w miejscowości Tatawin, gdzie filmowano sceny dziejące się na Tatooine.mały|Plac w Sewilli – plener planety Naboo. Pomysł Gwiezdnych wojen powstał we wczesnych latach 70. XX wieku i w tym czasie był wielokrotnie zmieniany. Oryginalny film Gwiezdne wojny (jeszcze bez podtytułu Część IV: Nowa nadzieja, który dodano w 1981 roku) miał premierę w 1977 roku, ale rok wcześniej wydano adaptację książkową autorstwa Alana Deana Fostera (jako ghostwritera). Zgodnie z wypowiedzią Fostera udzieloną magazynowi Empire, w przypadku, gdyby film nie odniósł znaczącego sukcesu, planowano jego niskobudżetową kontynuację na bazie książki Spotkanie na Mimban.
Gwiezdne wojny okazały się jednak przebojem, co pozwoliło na nakręcenie dwóch kolejnych filmów, o uprzednio zaplanowanej fabule. W 1993 roku ogłoszono, że powstanie kolejna trylogia – prequele uzupełniające historię Anakina Skywalkera. W 1999 ukazał się pierwszy film z nowej serii – Mroczne widmo, zaś premiera szóstego filmu (w kolejności kręcenia), czyli Zemsty Sithów, odbyła się 19 maja 2005.
30 października 2012 wytwórnia Lucasfilm, odpowiedzialna za dotychczasowe części serii, została sprzedana korporacji The Walt Disney Company (za 4,05 miliarda dolarów). Studio zaplanowało realizację trzech sequeli. Pierwszy – Przebudzenie Mocy, powstał w 2015 roku i został wyreżyserowany przez J.J. Abramsa.
Po zakończeniu trzeciej trylogii pojawić się miało wiele nowych filmów, zapowiedziano m.in. Star Wars: Rogue Squadron, w reżyserii Patty Jenkins, i film o Lando Calrissianie. Jak dotąd jednak tylko dwóm wyznaczono daty premier. The Mandalorian and Grogu, w reżyserii Jona Favreau, pojawił się 22 maja 2026. Nieco ponad rok później ma mieć premierę film , którego reżyserem jest Shawn Levy, a w głównej roli obsadzono Ryana Goslinga.
Analiza filmów Miejsce w kulturze Filmy czerpią bardzo wiele z archetypowych postaci i motywów obecnych w klasycznej literaturze. Oparte są one na koncepcji Mocy – energii, która może być kontrolowana przez kogoś obdarzonego wrodzoną zdolnością, oraz odpowiednio wytrenowanego, aby móc z niej korzystać. Moc może być użyta, aby przesuwać przedmioty, czytać i kontrolować myśli, a nawet wpływać na przebieg bitew. Można tu dopatrzyć się pewnych inspiracji mitologią hinduską (Brahman). W Galaktyce istnieje zakon Jedi – światłych rycerzy jasnej strony Mocy, stojących na straży pokoju. Wielu upadłych Jedi, którzy opuścili zakon, pogrążyło się w chaosie. Mroczni Jedi utworzyli w zamierzchłych czasach imperium Sithów, w którym tworzyła się kultura adeptów ciemnej strony. Po jego unicestwieniu, ostatni lordowie Sith „w ukryciu” czekali na odpowiednią chwilę, by znów zawładnąć galaktyką (rządy Imperatora).
Akcja toczy się Dawno, dawno temu, w odległej galaktyce… Zdanie to pojawia się na początku każdej z części filmu oraz w wielu nawiązaniach. Budzi jednocześnie skojarzenia z antyczną epiką heroiczną.
Polityka Jednym z najczęściej wspominanych nawiązań jest nazwa systemu obronnego USA: Wojny Gwiezdne, któremu nazwę nadał prezydent Ronald Reagan. W 1983 komunistyczny reżim ZSRR został natomiast przez niego określony mianem imperium zła.
Do motywów i postaci z Gwiezdnych wojen nawiązują także wypowiedzi polskich polityków (np. Tomasz Nałęcz w 2003 w wywiadzie dla radia RMF FM nazwał autorów propozycji korupcyjnej złożonej Adamowi Michnikowi „Imperium zła”, i stwierdził, że Lord Vader się zaniepokoił działaniami komisji śledczej).
Nawiązania do innych filmów Liczba 1138 pojawia się w wielu filmach (m.in. pierwszych sześciu kanonicznych), a także w niektórych grach. Jeden z pierwszych filmów Lucasa to Elektroniczny labirynt THX 1138 4EB, którego akcja ma miejsce w roku 2187. W części IV Leia jest uwięziona w celi 2187, a imię jednego z głównych bohaterów części VII to FN-2187. Jest to inspiracja filmem .
Wpływ na kulturę masową Popularność sagi George’a Lucasa jest zjawiskiem na skalę światową. Jest to fenomen kinematograficzny, techniczny, ale też np. socjologiczny. Gwiezdne wojny są wyjątkowo silnie zakorzenione w kulturze; trudno jest zliczyć nawiązania do tych filmów Lucasa, zwłaszcza w kulturze popularnej.
Główne motywy i interpretacje Gwiezdne wojny przedstawiają samoniszczącą naturę gniewu i nienawiści. Określają to słowa Mistrza Yody: Strach prowadzi do gniewu, gniew prowadzi do nienawiści, nienawiść prowadzi do cierpienia, cierpienie prowadzi na Ciemną Stronę Mocy. Zło ma podstawy psychologiczne, a nienawiść rodzi się w człowieku w wyniku cierpienia, jakiego ów człowiek doświadcza. Anakin / Vader w dzieciństwie był pogardzanym niewolnikiem, nigdy nie miał ojca i wcześnie oddzielony został od matki, której późniejszej tragicznej śmierci nie mógł przez to zapobiec. Równocześnie młodzieniec kuszony jest przez zło (uosabiane przez mroczną postać Dartha Sidiousa), które odwołuje się do jego ambicji i podsyca je, aby ostatecznie zawrzeć „szatański pakt” – poddanie się mu za cenę zaspokojenia własnych pragnień i posiadania wszechmocy, która okazuje się złudna.
Dobro i Zło są w Gwiezdnych wojnach przedstawione jednoznacznie, jednak nie oznacza to, że opisywany świat jest czarno-biały: nawet Jedi (w tym Mistrz Yoda) mają swoje słabości. Nawet Vader nie jest w istocie zły, jest zwyczajnym człowiekiem, który uległ powabom zła. Gwiezdne wojny to opowieść o sile tkwiącej w miłości: to, czego nie mogli dokonać najwięksi i najpotężniejsi Rycerze Jedi – pokonanie Sithów – dokonuje się dzięki miłości syna do ojca oraz ojca do syna. Opowieść zestawia też dwa rodzaje „miłości”: egoistyczną, wpychającą Anakina w objęcia Ciemnej Strony, oraz altruistyczną, która doprowadza do jego ostatecznego ocalenia.
Istnieje także antytechnologiczna interpretacja. Prymitywne ludy Ewoków i Gungan pokonują wrogów wyposażonych w nowoczesną broń. Bywa to także interpretowane jako rozrachunek Lucasa z zakończoną na krótko przed rozpoczęciem zdjęć do pierwszej trylogii wojną w Wietnamie.
Muzyka Muzykę do wszystkich części Gwiezdnych wojen skomponował John Williams, za co w 1978 roku otrzymał Oscara w kategorii „Najlepsza muzyka oryginalna”, a w latach 1981, 1984, 2016, 2018 i 2020 był nominowany do tej nagrody.
Inspiracje Kręcąc oryginalną sagę George Lucas inspirował się przede wszystkim powieścią Franka Herberta Diuna oraz komiksem science fiction Valerian (oba zostały wydane w latach 60. XX wieku). Duże znaczenie miały również Władca Pierścieni J.R.R. Tolkiena, cykl Fundacja Isaaca Asimova i filmy o samurajach (m.in. w reżyserii Akiry Kurosawy).
Inne media Expanded Universe (Legendy)