Zamek w Lublinie

Zamek w Lublinie – zamek w Lublinie, pierwotnie zbudowany jako gród w XII wiekuI. Rolska-Boruch, „Domy pańskie” na Lubelszczyźnie od późnego gotyku do wczesnego baroku, Lublin 2003, s. 37–48 ., wielokrotnie przebudowywany. W XVI w. był rezydencją królewską, w XVII w. zniszczony. W XIX w. odbudowany jako więzienie (1831–1954). Od 1957 r. siedziba Muzeum Narodowego w Lublinie.

Już w XII w. na wzgórzu znajdował się drewniano-ziemny gród będący siedzibą kasztelana. W 2. połowie XIII w. lub na początku XIV w. wewnątrz umocnień zbudowano murowany donżon (wieża mieszkalno-obronna). Częste najazdy Litwinów, Tatarów i Rusinów skłoniły w pierwszej połowie XIV w. Kazimierza Wielkiego do wybudowania murowanego zamku w miejsce drewniano-ziemnego grodu. W jego skład wchodziły: wieża, dom mieszkalny, brama, kaplica Trójcy Świętej, baszta Żydowska i mury obronne. W 1418 na zlecenie króla Władysława Jagiełły kościół będący jednocześnie kaplicą zamkową ozdobiono polichromią w stylu rusko-bizantyńskimIzabela i Tomasz Kaczyńscy - Zamki w Polsce północnej i środkowej - przewodnik. Sport i Turystyka, Warszawa, 1999, s. 67-72, . Od XIX wieku zamek pełnił funkcję więzienia.

Historia Polska przedrozbiorowa: gród, donżon i zamek Początki zamku związane są z powstaniem w XII wieku kasztelanii lubelskiej. Za czasów Kazimierza Sprawiedliwego został wzniesiony na wzgórzu gród umocniony drewniano-ziemnym wałem. W 2. połowie XIII w. lub na początku XIV wieku w obrębie górnej części grodu wybudowano murowaną wieżę obronno-rezydencjonalną (donżon). Data wzniesienia wieży nie jest pewna. Według badaczy została ona zbudowana albo w połowie XIII wiekuKoziejewski W., Późnoromańskie formy stylowe w architekturze wieży na zamku lubelskim, "Studia i Materiały Lubelskie" 9, 1982, s. 51-103 albo w końcu XIII wiekuRozwałka A., Cylindryczna wieża na Wzgórzu Zamkowym w Lublinie, [w:] Forum Architecturae Poloniae Medievalis, Instytut Architektury i Konserwacji Zabytków Politechniki Krakowskiej, Kraków 22-24 marca 2013, t.II, red. K. Stala, Kraków 2013 albo na początku XIV wieku. Część badaczy jako inicjatora budowy wieży w Lublinie widzi księcia Bolesława WstydliwegoKoziejewski W., Późnoromańskie formy stylowe w architekturze wieży na zamku lubelskim, "Studia i Materiały Lubelskie" 9, 1982, s. 68Kutyłowska I, Średniowieczne, wolno stojące murowane wieże na Lubelszczyźnie, [w:], Przeszłość z perspektywy źródeł materialnych i pisanych. Księga pamiątkowa ofiarowana prof. dr hab. Leszkowi Kajzerowi, "Archaelogia Historica Polona" 17, 2007, s. 155 lub Władysława Łokietka. Wyższa część ceglana wieży została zbudowana m.in. w wątku gotyckim, który był stosowany od początku XIV wieku. W 1342 roku wieża została podwyższona przez Kazimierza Wielkiego.

W XIV wieku za panowania Kazimierza Wielkiego wzniesiono murowany zamek otoczony murem obronnym z bramą od zachodu. Wybudowano pierwszy gotycki pałac dla króla oraz basztę żydowską. Zamek, leżący na królewskim szlaku z Krakowa do Wilna, cieszył się zainteresowaniem i opieką Jagiellonów. Tu pod kuratelą Jana Długosza wychowali się synowie Kazimierza Jagiellończyka.

Około 1520 roku Zygmunt Stary zapoczątkował przebudowę zamku na renesansową rezydencję królewską, zatrudniając między innymi włoskich mistrzów sprowadzonych z Krakowa. Wybudowano nową bramę z wieżą, czworoboczną basztę, kamienicę Grodzką, podwyższono pałac królewski ozdabiając go attykami. W grudniu 1530 roku z polecenia króla Seweryn Boner wysłał na zamek w Lublinie architekta Bartolommeo Berrecciego.

W 1569 roku w murach zamku obradował sejm, na którym podpisano akt unii polsko-litewskiej – unię lubelską. 19 lipca 1569 na sejmie w Lublinie książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi, co obecny wówczas Jan Kochanowski opisał w utworze Proporzec albo hołd pruski.

Pomiędzy 1635 a 1642 rokiem pod kierunkiem Jana Cangerle zamek prawdopodobnie wyremontowano. W 1648 w zamku kierował działaniami wojennymi król Jan Kazimierz. W latach 1655–1657 zamek zajmowały wojska szwedzkie, węgierskie i moskiewskie, co doprowadziło do jego ogromnych zniszczeń. Podczas działań wojennych budynek spłonął i zawalił się. Ocalały jedynie najstarsze budowle – kaplica i donżon. W 1743 starosta Jakub Zamoyski wzniósł nowe budynki kancelarii i archiwum, a w 1773 budynek dawnej bramy wjazdowej został przebudowany na cele mieszkalne przez starostę Wincentego Potockiego.

Od zaborów do 1954: więzienie W latach 1823–1826, z inicjatywy Stanisława Staszica i według projektu Jana Stompfa, wzniesiono na wzgórzu nową budowlę w stylu neogotyku angielskiego, przeznaczoną na więzienie Królestwa Kongresowego. Funkcję więzienia budowla ta pełniła przez 128 lat. W latach 1831–1915 było tu więzienie carskie, głównie dla uczestników walk o niepodległość, m.in. powstańców styczniowych 1863.

W okresie 1918–1939 obok więźniów kryminalnych odbywali tu karę członkowie ruchu komunistycznego, za przynależność do nielegalnej Komunistycznej Partii Polski. II wojna światowa i okupacja (1939–1944) to okres funkcjonowania niemieckiego więzienia, przez które przeszło 40 tys. osób, głównie członków ruchu oporu. Duża część więzionych zginęła w egzekucjach i obozach śmierci. 22 lipca 1944, przed opuszczeniem Lublina, funkcjonariusze SS dokonali masowego mordu 300 więźniów zamku.

Po zakończeniu okupacji niemieckiej w sierpniu 1944 na zamku zorganizowano polityczne więzienie karno-śledcze, podległe władzom sowieckim, a następnie Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego. W latach 1944–1954 więziono tu około 35 tys. ludzi. Spośród 515 wydanych wyroków śmierci życie straciło 180 osób.

Po likwidacji więzienia w dniu 13 stycznia 1954 więźniów politycznych przewieziono do więzienia w Chełmie, a po przeprowadzeniu prac remontowych zamek przeznaczono na cele kultury. Od 1957 jest siedzibą główną Muzeum Narodowego w Lublinie, założonego w 1906.

Kompleks zamkowy mały|Dziedziniec zamkowy – kaplica Trójcy Świętej i donżon z XIII wieku

W XIV wieku zbudowano gotycki kościół zamkowy pod wezwaniem Trójcy Świętej, który pełnił funkcję kaplicy królewskiej. Z fundacji Władysława Jagiełły gotyckie wnętrza kaplicy pokryto malowidłami bizantyńsko-ruskimi. Prace malarskie ukończono w 1418 roku. Dzięki malowidłom, zachowanym do czasów współczesnych, Kaplica Trójcy Świętej stanowi zabytek w skali międzynarodowej. Jedną z najstarszych murowanych budowli na Lubelszczyźnie jest wieża zamkowa, która stanowiła część grodu kasztelańskiego. Wieża posiada trzy nadziemne kondygnacje nadziemne. Grubość muru do 3,4 m, wewnątrz którego biegnie spiralna klatka schodowa. Dolne partie muru wzniesione z łamanego wapienia, wyższe z cegły. W XIX wieku, w czasie budowy gmachu przeznaczonego na więzienie, wieża znalazła się w obrębie jego murów. Z tego okresu pochodzi wieńczący wieżę neogotycki krenelaż. Na uwagę zasługuje zachowane romańskie okno biforyjne na III kondygnacji (więcej w: Donżon w Lublinie).

Zobacz też Muzeum Narodowe w Lublinie Zabytki w Lublinie Mieczysław Kwarciński Zamachy na Bolesława Bieruta i Edwarda Osóbkę-Morawskiego

Przypisy

Bibliografia

Hunicz A., Wyniki badań na Wzgórzu Zamkowym w Lublinie w 1973 r., „Wiadomości Archeologiczne”, nr 40 (1973), z. 1. Koziejowski W., Późnoromańskie formy stylowe w architekturze wieży na Zamku Lubelskim, „Studia i Materiały Lubelskie”, t. 9, Lublin 1982. Kutyłowska I., Nowe spojrzenie na dzieje Zamku Lubelskiego w średniowieczu, „Rocznik Lubelski” 1987, nr 2 (4). Rolska-Boruch I., Renesansowy zamek królewski w Lublinie – siedziba króla i sejmu, „Roczniki Humanistyczne”, nr 47 (1999), z. 4 [zeszyt specjalny]. Stronczyński K., Opisy zabytków starożytności przez Delegację wysłaną z polecenia Rady Administracyjnej Królestwa, zebrane w Guberni Lubelskiej w latach 1844 i 1846, „Dziennik Powszechny” 1863, nr 114. Żywicki J., Architektura neogotycka na Lubelszczyźnie, Lublin 1998.

Linki zewnętrzne Archiwalne widoki zamku w bibliotece Polona

Kategoria:Architektura I Rzeczypospolitej (województwo lubelskie)

Kategoria:Zamki w województwie lubelskim Kategoria:Zbrodnie niemieckie w Generalnym Gubernatorstwie Kategoria:Więzienia hitlerowskie w okupowanej Polsce Kategoria:Więzienia NKWD w Polsce Kategoria:Architektura gotyku w Lublinie Kategoria:Zamki i pałace starostów grodowych I Rzeczypospolitej Kategoria:Hasła kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Obiekty inżynierii wojskowej w Lublinie Kategoria:Obiekty kulturalne w Lublinie Kategoria:Zabytki nieruchome w Lublinie Kategoria:Architektura neogotycka w województwie lubelskim Kategoria:Zamki królewskie w Polsce