Powiat katowicki – dawny powiat ziemski ze stolicą w Katowicach, istniejący w latach 1873–1951 na obrzeżach ówczesnych Katowic i Chorzowa. Obecnie gminy byłego powiatu są dzielnicami Katowic, Chorzowa, Mysłowic, Zabrza, Bytomia, Rudy Śląskiej, Siemianowic Śląskich i Świętochłowic (w województwie śląskim).
Położenie oraz środowisko naturalne Dotyczy położenia powiatu i jego środowiska naturalnego z okresu od 7 marca 1939 do 1 kwietnia 1951, czyli z okresu, w którym ukształtowane granice zewnętrzne powiatu nie ulegały zmianie.
Powiat katowicki był centralnym powiatem województwa śląskiego. Wykres jego granic miał kształt zbliżony do trójkąta. Był rozdzielony na dwie części (zachodnią i wschodnią) przez niewchodzące w jego skład miasta wydzielone: Katowice i Chorzów.
Pod względem administracyjnym powiat graniczył: z zachodu z Gliwicami i Zabrzem, od północy z pow. bytomskim, tarnogórskim oraz Bytomiem, od wschodu z pow. będzińskim, chrzanowskim (woj. krakowskie) oraz Sosnowcem, od południa z pow. pszczyńskim i rybnickim.
Pod względem zajmowanej powierzchni, wynoszącej 217,52 km², zajmował przedostatnie miejsce wśród powiatów ziemskich w województwie. Największą powierzchnię w powiecie miały gminy: Janów – 22,3 km², Kochłowice – 20,7 km² oraz Mysłowice – 20,4 km², najmniejszą natomiast: Kończyce i Pawłów – po 1,4 km² oraz Bykowina – 1,6 km².
thumb|left|Kościół na Wzgórzu Doroty thumb|left|Kłodnica w Gliwicach Obszar powiatu rozciągał się pomiędzy 18°44′ a 19°10′ długości geograficznej wschodniej i między 50°12′ a 50°21′ szerokości geograficznej północnej. Jego rozciągłość w kierunku południkowym wynosiła ok. 17 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 29 km. Długość granic powiatu wynosiła 105 km.
Pod względem geograficznym powiat leżał w środkowej części Wyżyny Śląskiej (341.1). Od północy ograniczony był Garbem Bytomsko-Chrzanowskim – z grupą wzgórz zbudowanych ze skał triasowych. Od południa z kolei ograniczały go Wzgórza Łazisko-Mikołowskie (do 360 m n.p.m.) oraz Płaskowyż Murckowski (do 352 m n.p.m.).
Teren powiatu poprzecinany był utworami głównie formacji karbońskiej – Wzgórza Chorzowskie ciągnące się od Lipin po Siemianowice (320 m n.p.m.) i Płaskowyż Katowicki (340 m n.p.m.) z zespołem wzgórz koło Halemby (300 m n.p.m.). Główną cechą rzeźby terenu była nieznaczna pagórkowatość, podobna do falistej równiny. Maksymalna różnica wysokości wynosiła przy tym 170 m (okolica Grodźca – Wzgórze Doroty 382 m n.p.m., Gliwice – Dolina Kłodnicy 212 m n.p.m.). Obszar powiatu opadał ze wschodu ku zachodowi.
Istotny wpływ na rozwój gospodarczy powiatu wywarła budowa geologiczna jego podłoża, a zwłaszcza występowanie złóż wysokogatunkowego węgla kamiennego. Usytuowanie powiatu w obrębie bogatej kopaliny Wyżyny Śląskiej wywarło zasadniczy wpływ na jego górniczo-przemysłowy charakter. Z drugiej strony, intensywne zagospodarowywanie terenu powiatu spowodowało daleko idące przeobrażenia głównych komponentów środowiska geograficznego. W rezultacie środowisko to zatraciło szereg cech naturalnych (pierwotnych), a nabyło cechy wtórne, będące wynikiem oddziaływania człowieka. W następstwie tej działalności prowadzonej od kilku wieków na terenie powiatu pojawiły się nowe, niejednokrotnie potężne rozmiarami formy rzeźby terenu, na przykład doły poeksploatacyjne, utworzone w wyniku odkrywkowego wydobywania piasku podsadzkowego lub innych surowców skalnych (Mysłowice, Dąbrówka Mała, Siemianowice).
W krajobrazie powiatu dużą rolę odgrywały również hałdy odpadów górnictwa węglowego, zgrupowane przeważnie w pobliżu szybów wydobywczych. Na przykład w 1947 r. w okolicach Rudy wokół 8 kopalń istniało 27 hałd. Ilość materiału zwałowego według obliczeń była wprost proporcjonalna do wydobycia węgla i wynosiła na każdą wydobytą tonę w przybliżeniu 0,12 m³. Na terenie powiatu istniały także hałdy hutnicze (Lipiny, Szopienice, Wełnowiec).
Podziemna eksploatacja węgla, prowadzona dawniej bez użycia podsadzki dla wypełniania wyrobisk, wywołała znaczne szkody górnicze. Przejawiały się one zwłaszcza w stopniowym osiadaniu terenu, jak również w tworzeniu lokalnych nieckowatych zapadlisk, często wypełniających się wodą. Szkody te widoczne były najbardziej w rejonie Bielszowic, Brzezinki, Brzęczkowic oraz w Makoszowach.
Poważne zmiany rzeźby terenu były także rezultatem działalności budownictwa oraz rozbudowy linii komunikacyjnych, zwłaszcza kolejowych.
Klimat powiatu należał do środkowoeuropejskiej strefy klimatycznej i odznaczał się przewagą wpływu mas powietrza polarnomorskiego przez ok. 236 dni w roku, natomiast masy powietrza kontynentalnego pojawiały się tutaj przez ok. 111 dni. Średnia roczna temperatura powietrza wynosiła 5–8,2 °C. Opady atmosferyczne występowały przez ok. 150 dni. Roczna suma opadów wynosiła ok. 750–800 mm.
Typową cechą klimatyczną było wysokie zanieczyszczenie atmosfery, wywoływane przede wszystkim emisjami z zakładów przemysłowych. Z badań zanieczyszczeń powietrza przeprowadzonych w dolinie rzeki Rawy w latach 1941–1942 wynika, że na obszarze tym osiadało ich ok. 840 ton na dobę, w tym ponad połowę stanowiły sadza i popiół.
Powiat katowicki należał do zlewiska Morza Bałtyckiego i odwadniany był przez dopływ dwu rzek – Wisły i Odry. Dział wodny między tymi rzekami przebiegał na linii: Ruda, Bytom, Świętochłowice, Panewniki. Rzeki na wschód od tej linii (Czarna Przemsza z Brynicą i Rawą) należały do rejonu dorzecza Wisły, na zachód (Kłodnica) – do dorzecza Odry. Ze względu na małe zasoby wody rzeki nie miały znaczenia komunikacyjnego.
Na terenie powiatu nie znajdowały się jeziora naturalne, istniały natomiast sztuczne zbiorniki wodne. Do nich zaliczały się liczne stawy, powstałe przez obniżanie się gruntu na skutek zawalania się komór po wyeksploatowanym węglu. Występowały głównie obok kopalń, wśród hałd w okolicach Świętochłowic i Siemianowic.
Na terenie powiatu występowało zjawisko zaniku wód gruntowych, które przenikały w głąb górotworu i ujawniały się w podziemiach kopalń. Aby uchronić kopalnie przed zatopieniem, wody rzek już w okresie międzywojennym w znacznej części ujęto w betonowe koryta. Charakterystyczne było również zjawisko braku studni.
Na przeważającej części powiatu występowały gleby bielicowe wytworzone na wietrzejących piaskach i łupkach karbońskich lub piaskach, glinach i żwirach polodowcowych. Były to głównie gleby o niskiej wartości użytkowej, a jedynie niekiedy utworzyły się wśród nich nieco lepsze gleby brunatne. W powiecie katowickim nie było zatem dogodnych warunków do rozwoju gospodarki rolnej. Łąki rozprzestrzenione były w sąsiedztwie lasów lub w podmokłych dolinach rzek (np. Kłodnicy w rejonie Panewnik).
Powiat katowicki miał jeden z najniższych wskaźników lesistości, wynoszący ok. 9,3%. Powierzchnia leśna rozciągała się zasadniczo w południowej części gmin Bielszowice, Kochłowice, Brzezinka, wschodniej części gmin Halemba i Kończyce oraz w rejonie Janowa i Panewnik. W drzewostanie dominowała sosna i świerk, a z drzew liściastych najwięcej było brzóz, dębów, olch i grabów.
Starostowie katowiccy Za:
Cesarstwo niemieckie Hans Hermann von Berlepsch (1873 – 1877) Paul Carl Eduard Grundmann (1877 – 1883) Ernst H. G. Holtz (1883 – 1897) Ernst E. Herlach (1897 – 1916) dr J. Gottfried Schwendy (1916 – 1923)
II wojna światowa Philipp Karl Heimann (1940 – 1943) Volkmar Hopf (1943 – 1945)
Przynależność powiatu Powiat katowicki w okresie swego istnienia należał administracyjnie: od momentu powstania w 1873 r. do 1919 r. do prowincji Śląsk (niem. Provinz Schlesien), jednej z 10 prowincji Królestwa Prus, utworzonej na mocy edyktu Fryderyka Wilhelma III z 30 kwietnia 1815; w l. 1919–1922 do samodzielnej prowincji Górny Śląsk (niem. Provinz Oberschlesien), utworzonej w październiku 1919 r. przez władze niemieckie na tych terenach Górnego Śląska, które były wówczas pod władaniem niemieckim; w l. 1922–1939 do województwa śląskiego, utworzonego 20 czerwca 1922 z przyznanych Polsce obszarów Śląska Górnego (plebiscytowego oraz Cieszyńskiego); w l. 1939–1940 ponownie do prowincji Śląsk; w l. 1941–1945 ponownie do samodzielnej prowincji Górny Śląsk; w l. 1945–1950 do utworzonego 24 lutego 1945 województwa śląskiego, które w potocznym użyciu nazywano województwem śląsko-dąbrowskim; od 1950 r. do województwa katowickiego.
Województwo śląskie, które posiadało jako jedyne w Polsce autonomię, oficjalnie przestało istnieć, na mocy dekretu Krajowej Rady Narodowej, dopiero 6 maja 1945.
Gospodarka Powiat miał charakter wybitnie przemysłowy. Na jego terenie znajdowały się kopalnie węgla, huty cynku i żelaza, fabryki chemiczne, fabryki maszyn, cegielnie i różne inne zakłady przemysłowe.
+ Liczba zakładów przemysłowych i warsztatów rzemieślniczych powiatu oraz ich zatrudnienie (stan na dzień 31 grudnia 1946) Gałęzieprzemysłu Liczba zakładówprzem. i rzem. Liczbazatrudnionych Przeciętna liczbazatrudnionych Górnictwo1937 6831903,3 Hutnictwo1025 7472574,7 Przemysł metalowy161783248,6 Przemysł elektrotechniczny2031015,5Przemysł chemiczny63247839,3Przemysł odzieżowy4157001,7Przemysł drzewny954624,9Przemysł spożywczy73622903,1Inne79141817,9
Tabela nie ujmuje przemysłu budowlanego, który miał na terenie powiatu ponad 30 większych przedsiębiorstw oraz 11 cegielni.
W tym okresie dyskusyjne było pojęcie granicy pomiędzy przemysłem a rzemiosłem. Statystyka zakładów przemysłowych i rzemieślniczych z 1946 r. w jednakowy sposób traktowała wszystkie istniejące wówczas zakłady przemysłowe (produkcyjne) i rzemieślnicze (usługowe). Przykładowo w ten sam sposób ujęto i Hutę „Pokój” z Nowego Bytomia, zatrudniającą 6637 osób i zakład stolarski z Kochłowic zatrudniający 2 osoby.
thumb|Familoki w Lipinach – widok obecny Wykazana w tabeli liczba zakładów przemysłowych i rzemieślniczych oraz wielkość zatrudnienia – przy powierzchni 217,52 km² – dawała wówczas największą ich koncentrację wśród powiatów wiejskich w Polsce. Podobnie było z koncentracją zatrudnienia.
Charakterystyczne dla powiatu były biedaszyby i familoki.
Od momentu pojawienia się kopalń węgla kamiennego na Górnym Śląsku miało miejsce dzikie, bardzo niebezpieczne, kopalnictwo węgla w tzw. biedaszybach. Stanowiły one często jedyne źródło utrzymania pracujących przy nich całych rodzin. Węgiel z biedaszybów był dużo tańszy od sprzedawanego przez kopalnie, stąd też biedaszyby na żądanie właścicieli kopalń były niszczone przez policję. Powstawanie i działalność nielegalnych szybów wydobywczych w powiecie katowickim nasiliły się – ze względu na biedę i duże bezrobocie – w okresie kryzysu gospodarczego w latach 1929–1935. Na powiat ten przypadało wówczas aż 75% wydobycia wszystkich biedaszybów. Największa ich liczba występowała w okolicy Mysłowic i na Wełnowcu.
Wielorodzinne budynki z cegły, zwane familokami, powstały na przełomie XIX i XX w., a przeznaczone były przede wszystkim dla rodzin górników i hutników. Rodzina w familoku zajmowała mieszkanie składające się z pokoju i kuchni. Ubikacje były wspólne dla mieszkańców klatki schodowej i znajdowały się na podwórzu. Na podwórzu znajdowały się też tzw. chlywiki, w których mieszkańcy trzymali węgiel i hodowali drobny inwentarz.
Sieć drogowa była bardzo gęsta. Ulice były przeważnie brukowane i zaopatrzone w chodniki. Większość gmin miała zabudowę typowo miejską. Wszystkie były zelektryfikowane, zaopatrzone w wodę i kanalizację.
Rolnictwo wobec braku odpowiednich warunków było słabo rozwinięte i nie miało większego znaczenia. Spis przeprowadzony w 1931 r. wykazał, że w powiecie znajdowało się 51,9% ziemi używanej rolniczo, 22,3% lasów (najmniej w województwie) oraz 25,8% innych gruntów i nieużytków. Warunki naturalne występujące w powiecie (ukształtowanie terenu, klimat, gleby) sprzyjały uprawie roślin zbożowych, a zwłaszcza żyta, owsa i ziemniaków.
Przemiany administracyjne