thumb|240px|Dwaj królowie i bogini składają ofiarę bogu Utu z nożem-piłą w ręku i bykiem-człowiekiem u stóp (por. lamassu) Medycyna Mezopotamii – sztuka lekarska, rozwijająca się w Mezopotamii od czasów panowania III dynastii z Ur (druga połowa trzeciego tysiąclecia p.n.e.) wiedza o zdrowiu i chorobach człowieka oraz o sposobach ich leczenia i zapobiegania im. Jako medycyna starożytna miała głównie charakter magiczno-religijny, lecz częściowo również empiryczno-racjonalny, co zostało potwierdzone po analizie archeologicznych znalezisk z okresu Uruk (tereny Uruk, Ur, Lagasz) i innych.

Geograficzne warunki rozwoju cywilizacji, tło kulturowe i historyczne

Obszar doliny, którą płyną rzeki Eufrat i Tygrys, stał się – dzięki korzystnemu położeniu geograficznemu – kolebką wielkich cywilizacji starożytnego Bliskiego Wschodu. Około 10 tys. lat p.n.e. na tym terenie, regularnie użyźnianym mułem z wiosennych roztopów w górnym biegu rzek, powstały pierwsze obszary rolnicze. W okresie rewolucji neolitycznej uprawiano pszenicę, proso i jęczmień. Później zajmowano się również uprawą innych roślin (rośliny strączkowe, figi, winorośle) oraz hodowlą (kozy, owce, gazele). Uniezależnienie ludzkich społeczności od łowiectwa i zbieractwa wymagało osiedlenia się, a wysokie plony umożliwiły wzrost zaludnienia. Następowały przekształcenia struktury społeczeństw, powstawały miasta i państwa, opanowano sztukę irygacji, budowy magazynów, sprawnej administracji. Ciągłość rozwoju była zakłócana okresami wojen między sąsiednimi plemionami i państwami o różnej kulturze (zob. ludy i religie Mezopotamii, historia Asyrii, historia Babilonii). Władcy terenów doliny Tygrysu i Eufratu podejmowali również próby zagarnięcia dóbr w dolinie Nilu (np. wyprawa Sennacheryba do Egiptu). Opierając się na tzw. „krótkiej chronologii” Jürgen Thorwald wyróżnia okresy:

Wieloletnie badania asyriologiczne pozwoliły zgromadzić bogaty zbiór informacji o kolejnych władcach i historii ich podbojów, natomiast zdobywanie wiedzy o macedońskiej medycynie napotyka poważne trudności, m.in. ze względu na niejednoznaczność dokumentów zapisanych pismem klinowym w formie piktograficznej i w kolejnych wersjach języka sumeryjskiego oraz na ścisły związek medycyny z magią (np. magia babilońska).

Poszukiwania informacji o medycynie w Mezopotamii Opinia Herodota (V wiek p.n.e.) Herodot, dociekliwy obserwator pracy lekarzy w starożytnym Egipcie, odwiedził Babilon w 450 roku p.n.e. Zachwycał się miastem, mimo jego wcześniejszych zniszczeń przez wojska asyryjskie i perskie. W Dziejach (rok 450 p.n.e.) napisał m.in.:

Równocześnie stwierdził:

Osiągnięcia asyriologii w XIX–XX w. Asyriolodzy przełomu XIX/XX wieku osobiście doświadczyli występowania w Mezopotamii licznych chorób zakaźnych i deprymującego wpływu klimatu na układ nerwowy . W czasie swoich ekspedycji niemal wszyscy zetknęli się z malarią, ospą, cholerą, trądem i in. (George Smith, który odkrył w Niniwie Epos o Gilgameszu, zmarł na dżumę w wieku 36 lat). Byli przekonani, że Herodot się mylił – że wysoki poziom kultury starożytnej Mezopotamii musiał być zgodny z poziomem medycyny. Mimo tego przekonania poświęcali zagadnieniom medycznym mało uwagi, mając do dyspozycji stosunkowo niewiele narzędzi badawczych, znacznie mniej niż egiptolodzy, badający zachowane ślady medycyny staroegipskiej. W wydanej w 1962 roku książce „A Short History of Medicine” (Charles Singer, E. Ashworth Underwood), liczącej 915 stron, tekst rozdziału Medicine of Mesopotamia mieści się na ok. 5 stronach. Zajmujący się współcześnie historią medycyny w Mezopotamii Irving Finkel, kurator największej na świecie kolekcji mezopotamskich tabliczek z inskrypcjami klinowymi (Departament Bliskiego Wschodu w Muzeum Brytyjskim), napisał w 1997 roku:

Pierwsze próby odczytania pisma klinowego rozpoczęli m.in. Georg Friedrich Grotefend (1775–1853), Rasmus Rask (1787–1832), Eugène Burnouf (1801–1852), Christian Lassen (1800–1876). Współczesna wiedza historyków medycyny pochodzi m.in. ze znajdujących się w licznych muzeach świata fragmentów podręczników medycznych, odnalezionych recept, odbitek pieczęci lekarzy i ich korespondencji z pacjentami-królami, a również z treści kodeksów praw, tekstów eposów, takich jak epos o Gilgameszu poszukującym tajemnicy nieśmiertelności lub epos Gilgamesz, Enkidu i świat podziemny i sumeryjskich mitów, przypominające szamanizm (złe duchy, niosące burze piaskowe lub choroby, np. Pazuzu, Labartu i Lilith). Źródłem cennych informacji są też księgi historyczne Starego Testamentu (np. Księga Jozuego, 1 Księga Samuela, Wojna Sennacheryba z Ezechiaszem według Biblii, zob. Tabela ksiąg Starego Testamentu).

W historii gromadzenia tej części archeologicznych zbiorów, która zawiera treści medyczne, wyróżnia się daty: 1845–1854 Austen Henry Layard i Hormuzd Rassam odkrywają ruiny Biblioteki Aszurbanipala w Niniwie, 666 tablic z treściami medycznymi (półmetrowa warstwa 20. tys. fragmentów); 1885 – pierwsze tłumaczenie (Archibald Sayce); 1904–1921 – dokładniejsze przekłady (Friedrich Küchler, Erich Ebeling, F. von Oefele); 1923 – tłumaczenie R. Campbella Thompsona 1861 Hormuzd Rassam przesyła do Muzeum Brytyjskiego odkopane tabliczki z Eposem o Gilgameszu, 1872 George Smith dokonuje pierwszego przetłumaczenia eposu, 1877 Ernest Choquin de Sarzec znajduje w Girsu pieczęć cylindryczną – kartę wizytową lekarza z ok. 2000 r. p.n.e., prawdopodobnie lekarza księcia Urningirsu z Lagaszu (Ur-Ningirsu I lub Ur-Ningirsu II; zob. kronika władców Lagasz) Z Kodeksu Hammurabiego § 215 Jeśli lekarz wyleczy ciężką ranę człowieka wolnego za pomocą narzędzia z brązu lub jeśli plamkę na oku człowieka narzędziem z brązu otworzy i oko tego człowieka wygoi, to należy mu za to zapłacić 10 miar srebra. § 221 Jeśli lekarz wyleczy złamaną kończynę wolnego człowieka i chore trzewia uzdrowi, to chory ma lekarzowi dać 5 miar srebra. 1902 Gustave Jéquier (członek wyprawy de Morgana), odkrywa w Suzie stelę z tekstem Kodeksu Hammurabiego – zbioru praw, wprowadzonych w XVIII w. p.n.e. (w XII w. p.n.e. stelę wywiózł z Sippar władca Elamu Szutruk-Nahhunte II); w zbiorze znajdują się paragrafy potwierdzające istnienie specjalności lekarskich, np. chirurgii 1933–1935 Francuz André Parrot identyfikuje Mari, odkrywa m.in. ruiny pałacu króla Zimri-Lima i pobliskiego zigguratu (ok. 3500 rok p.n.e.) oraz odnajduje ponad 200 tys. tabliczek z XIX-XVIII wieku p.n.e. z tekstami dotyczącymi organizacji i stanu państwa oraz codziennego życia jego mieszkańców (ok. 3 tys. tabliczek to listy) 1956 Samuel Noah Kramer (amerykański badacz pisma klinowego) opublikował książkę Die Geschichte beginnt mit Sumer, zawierającą reprodukcję odkopanej w Niniwie tabliczki sprzed ponad czterech tysiącleci, uważanej za najstarszy znany ludzkości podręcznik lekarski (na powierzchni ok. 8×15 cm bezimienny sumeryjski lekarz zapisał ponad tuzin lekarskich recept)

Choroby, lekarze, leczenie Źli bogowie, demony i choroby Podobnie jak w bardziej prymitywnych cywilizacjach, przyczyn chorób dopatrywano się w czynnikach ponadnaturalnych. Występowanie chorób uważano za skutek działalności złych bogów i bardzo licznych demonów (np. demony wywodzące się od duchów źle pochowanych zmarłych, domagające się większych ofiar i inne straszne wytwory wyobraźni kapłanów, wzmacniające ich wpływ na ludzi ogarniętych lękiem przed cierpieniem i śmiercią). Chory król Aszurbanipal pisał: Największą grozę budziła „Zła Siódemka” – odstępowano wręcz od leczenia w dniu 7 od pierwszych objawów i jego wielokrotnościach

René Labat, autor wydanej w 1951 roku dwutomowej książki Traité akkadien de diagnostics et pronostics médicaux, w odczytanych z glinianych tabliczek tekstach na temat chorób, zawierających liczne odwołania do woli duchów, zaklęcia itp., znalazł opisy objawów, odpowiadające wyobrażeniom z XIX i XX wieku, takie jak np. opis pacjenta chorego prawdopodobnie na gruźlicę jelit (zob. różnicowanie w chorobie Crohna):

thumb|240px|Epidemia dżumy spowodowała w Ashdod śmierć ponad 50 tys. ludzi (mal. Nicolas Poussin) Analogicznie przeredagowane przez Labata starożytne opisy objawów innych chorób pozwalają ludziom współczesnym nazwać dolegliwości zapaleniem opłucnej lub płuc, zapaleniem oskrzeli, żółtaczką, nieżytem żołądka (gastritis), skrętem jelit, dolegliwościami żółciowymi, żylakami odbytu, udarem, zapaleniem ucha środkowego, rzeżączką, chorobami nerek i pęcherza.

Większe wątpliwości dotyczą nazw chorób wymienionych w tekście Kodeksu Hammurabiego i w zachowanych fragmentach zbioru praw sumeryjskiego króla Ur-Nammu (przełom XXII/XXI w. p.n.e.). W Kodeksie Hammurabiego użyto np. nazw „bennu” i „sibtu”, których znaczenie wnikliwie przeanalizował Karl Sudhoff wykazując, że oznaczają trąd i epilepsję. Uznaje się też, że Salmanasar IV, Aszur-dan III i Aszur-nirari V panowali w czasach anarchii i buntu, spowodowanych dżumą, nie jest jednak pewne, czy w tekstach asyryjskich „dżumą” (mutan) nie była nazywana każda „zaraza”. Przekonujących argumentów za epidemicznym charakterem choroby, która odegrała ważną rolę w czasie walk Izraelczyków z Filistynami, dostarczyła analiza tekstów Starego Testamentu, a przede wszystkim 1 Księga Samuela (zob. starożytność Aszdod i Bet Szemesz). Zaatakowani przez dżumę Filistyni oddali Izraelczykom Arkę Przymierza, przekazując im dar pojednania – pięć złotych guzów i pięć złotych szczurów lub myszy. Było to wymownym odniesieniem do objawów choroby (guzy dymienicze) i do plagi gryzoni, powodujących szerzenie się zakażenia (zob. też Wyprawa Sennacheryba do Egiptu, czarna śmierć).

Dobrzy bogowie i uzdrowiciele – baru, ashipu i asu Szansy na uzdrowienie dopatrywano się w działalności innych bogów (np. Sebitti, Sebittu, Iminbi). Jednym z bogów pomagających ludziom był Enki (zob. mit Inana i Enki), który według wierzeń był przodkiem wszystkich lekarzy, oraz jego wnuk Nabu, który patronował medycynie. Innym z przychylnych bogów był też Ningiszzida, sumeryjski bóg wegetacji, często przedstawiany pod postacią węża. Wąż odgrywa też istotną rolę w eposie o Gilgameszu (tabliczki IX–XI), który poszukuje nieśmiertelności. Pragnąc mu pomóc Utnapisztim (Ziusudra) – jeden z nielicznych ocalałych z potopu (odpowiednik Noego), obdarzony nieśmiertelnością w nagrodę za uratowanie życia ludzi i zwierząt – wskazuje zioło przywracające młodość. Gilgamesz zrywa roślinę, ale dopuszcza do tego, że zjada ją wąż, który uzyskuje zdolność odmładzania się przez zrzucanie skóry (zob. laska Eskulapa, kielich Higiei).

W Mezopotamii, podobnie jak w innych starożytnych cywilizacjach, leczeniem zajmowali się głównie kapłani w licznych świątyniach. Wyróżnia się trzy grupy kapłanów-uzdrowicieli. Uważa się, że wszyscy przygotowywali się do wykonywania swoich zadań w tych samych przyświątynnych szkołach, po czym składali przysięgę służbową i „przysięgę na wierność” (prawdopodobnie królowi). Zajmowali się: thumb|240px|Replika modelu wątroby z Piacenza baru (kapłan-wróżbita) – przewidywaniem przyszłości i wróżeniem (prorokowanie, prognozowanie), m.in. rokowaniem co do możliwości wyleczenia pacjenta ashipu (āšipu, mašmašu, kapłan-egzorcysta) – wywoływaniem oraz wypędzaniem duchów i demonów poprzez zaklęcia i czynności rytualne, (magia babilońska) asu (asû, „ten, który zna wodę”) – leczeniem ludzi poprzez podawanie leków, zabiegi chirurgiczne i in. („praktyczni uzdrowiciele” dodatkowo korzystali z magii)

Leczenie i zapobieganie