thumb|Małżeństwo oczekujące kolejnego dziecka Świadome macierzyństwo – idea, zgodnie z którą kobieta i jej partner powinni w sposób całkowicie racjonalny kierować swoją płodnością, decydując się na posiadanie dzieci w liczbie adekwatnej do warunków materialnych, w momencie, który nie zakłóca ich funkcjonowania w społeczeństwie, np. nie w okresie nauki, lecz po osiągnięciu dojrzałości umysłowej, emocjonalnej i społecznej. Decyzja ta powinna przypadać na okres optymalny fizjologicznie; dla kobiety jest to wiek mniej więcej od 18 do 33–35 latWisłocka M., Sztuka kochania, Warszawa 1985, w rozdziale: Nie należy zaczynać zbyt wcześnie. Kolejne ciąże nie powinny następować zbyt szybko po sobieWisłocka M., Sztuka kochania, Warszawa 1985 w rozdziale: Harmonia seksualna, a ciąża od początku powinna pozostawać pod kontrolą lekarza, aby zmniejszyć ryzyko urodzenia dziecka z niepełnosprawnością.
Kwestia planowania potomstwa pozostaje w świadomym macierzyństwie kluczowa. Temat ten pojawił się oficjalnie w okresie międzywojennym, kiedy po I wojnie światowej zaczęto podkreślać, że o potędze państwa nie świadczy liczba bagnetów, lecz poziom społeczeństwa i technika, którą ono dysponuje. Teoretycznie, w okresie dojrzałości, zdrowa kobieta może rodzić wielokrotnie. Boy wspominał o proletariuszce, która od siedemnastego roku życia zachodziła w ciążę 20 razy; wszystkie te ciąże zakończyły się poronieniem. U innej kobiety z 17 ciąż, z różnych powodów, przeżyło tylko troje dzieci. Wielodzietność była głównie cechą rodzin ubogich. Osoby zamożne znały sposoby regulowania liczby potomstwa i mogły zapewnić sobie dostęp do najlepszej antykoncepcji, a nawet aborcji. Świadome macierzyństwo jest trudne do osiągnięcia i nie zależy wyłącznie od samych zainteresowanych – ich świadomości oraz odpowiedzialności za własne decyzje – ponieważ np. w Polsce kwestie te regulują także restrykcyjne przepisy. Kształtowaniu postaw wobec rodzicielstwa, uznawanych przez odpowiednie władze za pożądane, sprzyjają praktykowane w wielu krajach zajęcia szkolne: religia i przysposobienie do życia w rodzinie, choć w poszczególnych krajach stosuje się różne nazwy oraz różny zakres tematyczny tego przedmiotu.
W czasach II RP ideę świadomego macierzyństwa propagowali głównie Tadeusz Boy-Żeleński i Irena Krzywicka. 27 października 1931 roku założyli w Warszawie pierwszą w Polsce poradnię świadomego macierzyństwa. W odpowiedzi na rozpoczętą nagonkę i zarzuty, przy jednoczesnym oficjalnym zakazie i karalności aborcji, na ścianie przychodni widniał napis: „Tu się ciąży nie przerywa, tylko się ciąży zapobiega”. Medycyna wówczas nie dysponowała skutecznymi środkami antykoncepcyjnymi ani technikami badań prenatalnych. Idea świadomego macierzyństwa sprowadzała się wtedy do uświadamiania, jak stosować dostępne metody antykoncepcji. Najskuteczniejszy był wówczas tampon zwilżony octem. Nawet poznański oddział Zjednoczenia Katolickich Związków Polekpor. Marja Kempińska, Świadome macierzyństwo, Poznań 1934, Drukarnia św. Wojciecha analizował ewentualne korzyści płynące z abstynencji seksualnej oraz sterylizacji. Dużym postępem była wydana za kościelnym imprimatur broszura Aleksandra Zajdlicza z 23 września 1932 roku, propagująca antykoncepcyjną metodę Ogino-Knausa (tzw. kalendarzyk).
W okresie PRL idei świadomego macierzyństwa poświęcano więcej uwagi, ponieważ państwo formalnie odpowiadało za poziom życia obywateli, co przy znacznym przyroście naturalnym nie było łatwe do osiągnięciaW latach 1970–1979 przyrost wynosił 9,7‰ i był najwyższy w całej Europie. Dzieci i młodzież były w ograniczonym zakresie uświadamiane seksualnie w ramach biologii: po wprowadzeniu ośmioklasowej szkoły podstawowej w klasie ósmej, a w większym zakresie w klasach VI i VII po kolejnej reformie szkoły podstawowej na początku lat 80. XX wieku. Próba wprowadzenia tego tematu do szkół średnich w jeszcze szerszym zakresie została skutecznie oprotestowana przez przeciwników uświadamiania seksualnegoWiesław Sokoluk, Dagmara Andziak, Maria Trawińska, Przysposobienie do życia w rodzinie — podręcznik do szkoły średniej został oprotestowany i już po wydrukowaniu wycofany z użytku szkolnego i księgarń, a większość nakładu przeznaczono na makulaturę..
Od 1957 r. propagowaniem świadomego macierzyństwa oraz udzielaniem pomocy seksuologicznej młodzieży, dorosłym i małżeństwom zajęło się Towarzystwo Świadomego Macierzyństwa, kontynuator inicjatywy Boya-Żeleńskiego. Po roku 1989, wobec braku wsparcia ze strony państwa i zakładów pracy – chodziło głównie o lokale oraz darmowe środki przepisywane na receptę, ponieważ część prac wykonywano społecznie – towarzystwo musiało zmienić zasady działania, ograniczyć swoją działalność i zacząć w pełni finansować się samodzielnieBiuletyn 3 (16) - lato 2000. Wśród osób propagujących ideę świadomego macierzyństwa z wykorzystaniem metod naturalnych duży wpływ miała działalność naukowa prof. Włodzimierza Fijałkowskiegom.in. wielokrotnie wznawiana pozycja Biologiczny rytm płodności a regulacja urodzeń (3 wydania w języku polskim - Państwowy Związek Wydawnictw Lekarskich 1973, 1974, 1978 oraz 2 w języku rosyjskim: 1974 i 1976). Część ginekologów nie ograniczała się do propagowania jednej metody, lecz starała się dobierać środki antykoncepcyjne i porady do sytuacji pacjentów oraz najnowszych osiągnięć nauki. Do najsłynniejszych osób działających również w Towarzystwie należeli Michalina Wisłocka, Mikołaj Kozakiewicz, Zbigniew Lew-Starowicz, Kazimierz Imieliński i Wiesław Sokoluk. Także inni lekarze działający w Towarzystwie propagowali wiedzę medyczną z zakresu seksuologii, wychowania i psychologii, co czasem wiązało się z koniecznością obalania różnorodnych zabobonów oraz stereotypów obecnych w świadomości pacjentów.
Przypisy
Bibliografia Żeleński (Boy) T., Reflektorem w mrok, Warszawa 1985; zwłaszcza cykle esejów Dziewice konsystorskie i okupanci w sutannach oraz Piekło kobiet i zaułki paragrafów, poświęcone społecznym skutkom nieświadomości i ulegania autorytetom sprzecznym z racjonalizmem. Biomedyczne podstawy rozwoju i wychowania, red. N. Wolański i A. Siniarska, Warszawa 1979 – książka w dużej mierze omawiająca wpływ warunków materialnych na rozwój fizyczny dziecka. Rodzina i dziecko, red. M. Ziemska – książka o wpływie warunków społecznych, zwłaszcza rodziny, na rozwój psychiczny i umysłowy dziecka. Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Warszawa 1980 – książka o różnych postawach wobec seksu i antykoncepcji, także w ujęciu historycznym.
Kategoria:Kontrola urodzeń Kategoria:Socjologia i antropologia rodziny