Kosaćcowate (Iridaceae Juss.) – rodzina jednoliściennych roślin lądowych oraz bagiennych. Obejmuje ok. 2,1–2,2 tysięcy gatunków zebranych w 66 rodzajów. Rodzina jest niemal kosmopolityczna, brak jej przedstawicieli tylko na dalekiej północy, na rozległych obszarach pustyń Afryki Północnej, Półwyspu Arabskiego i Australii oraz na subkontynencie indyjskim. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w południowej i środkowej Afryce oraz w Ameryce Południowej. Do rodziny należą liczne i bardzo popularne w całym świecie rośliny ozdobne (np. szafran, sparaksis, iksja, frezja, mieczyk, miecznica, kosaciec, tygrysówka). Znamiona szafranu uprawnego są wysoko cenioną przyprawą. Kłącze niektórych gatunków kosaćca (tzw. orris lub korzeń fiołkowy) jest ważnym surowcem w przemyśle perfumeryjnym, wykorzystywany był także w ziołolecznictwie. Bulwy niektórych przedstawicieli są lokalnie spożywane (np. szafranu, Lapeirousia i Moraea fugax). thumb|Kwiaty mieszańca frezji Freesia alba × liechtlinii thumb|Szafran uprawny z czerwonymi znamionami Morfologia Pokrój Najczęściej wieloletnie rośliny zielne, rzadko rośliny drewniejące (półkrzewy występują w plemieniu Nivenioideae) i rośliny jednoroczne. Ich pędy są zielone, z wyjątkiem bezzieleniowego i myko-heterotroficznego rodzaju Geosiris. Pęd kwiatowy wyrasta z poziomo rozrastającego się kłącza lub bulw, bardzo rzadko cebul. U roślin z rodzaju tygrysówka występują bulwy korzeniowe. Pędy boczne rozwijają się w kątach najwyższych liści. Bulwy rozwijają się z najniższego międzywęźla łodygi po kwitnieniu i jako organy spichrzowe zasilają rozwój pędów kwitnących w następnym roku. W przypadku roślin kłączowych spichrzowe pędy przyrastające w kolejnych latach tworzą zwykle regularne rozgałęzienia. Pędy kwitnące są zwykle nadziemne (na przekroju okrągłe, spłaszczone, oskrzydlone lub kanciaste), choć u niektórych przedstawicieli nad powierzchnię wystają tylko liście i część kwiatu (zalążnia pozostaje także pod ziemią), tak jest u rodzaju Romulea i Crocus. Liście Wyrastają z podziemnego pędu (bulwy lub kłącza) ułożone w dwóch rzędach. Mają pochwiastą nasadę (zamkniętą lub otwartą) obejmującą nasadę młodszego liścia. Blaszka jest zwykle unifacjalna, mieczowata, bokiem zwrócona do łodygi, czasem cylindryczna, a u rodzaju Geosiris – łuskowata. Kwiaty Rzadko pojedyncze (np. w rodzaju szafran), zwykle zebrane są w różnego rodzaju kwiatostany na szczycie pędu kwiatonośnego (kłosy, grona, wiechy, wachlarzyki i skrętki). Kwiaty pojedynczo lub po kilka wsparte są podsadkami. Okwiat jest promienisty lub grzbiecisty, złożony z dwóch okółków barwnych listków, często zróżnicowanych. U nasady u wielu przedstawicieli rodziny okwiat jest zrośnięty w formie rurki, u niektórych zgiętej. W kwiatach o symetrii grzbiecistej (np. w rodzaju mieczyk) dolną wargę tworzy jeden listek okółka zewnętrznego i dwa listki okółka wewnętrznego. Górną wargę tworzą pozostałe. Pręciki są trzy (dwa u Diplarrena), nadległe listkom zewnętrznego okółka, często o nitkach w dole zrośniętych w rurkę. Zalążnia jest dolna (górna tylko u Isophysis), zwykle trójkomorowa. Szyjka słupka różnie wykształcona, często w górze rozwidlona, czasem kilkukrotnie, bywa też rozszerzona i barwna (np. u kosaćca). Owoce Trójkomorowa, wielonasienna torebka pękająca między przegrodami. Nasiona zwykle spłaszczone, czasem talerzykowato, bywają oskrzydlone.

Systematyka W popularnym w końcu XX wieku systemie Cronquista rodzina kosaćcowatych umieszczana była w rzędzie liliowców (Liliales). Późniejsze systemy Reveala (1994-1999) i Takhtajana (1997) wyłączały kosaćcowate w odrębny rząd kosaćcowców (Iridales). W opublikowanym w 2003 roku systemie APG II kosaćcowate uznane zostały za jedną z linii rozwojowych kladu szparagowców (rząd Asparagales) i tę pozycję utrzymują w kolejnych aktualizacjach systemu (APG III z 2009, APG IV z 2016) oraz na Angiosperm Phylogeny Website.

Rodzina wyewoluowała ok. 80 milionów lat temu tj. w czasie późnej kredy. Najstarszą żyjącą współcześnie linię rozwojową w obrębie rodziny reprezentuje rodzaj Isophysis z jednym gatunkiem występującym na Tasmanii. Linia ta oddzieliła się od reszty rodziny ok. 66 milionów lat temu. Kolejne, najstarsze rodzaje również mają zasięgi obejmujące Australazję i dlatego przypuszcza się, że rodzina pochodzi z kontynentu obejmującego współczesną Australię i Antarktydę. Późniejsze różnicowanie się przedstawicieli tej rodziny datowane już na eocen zaowocowało ośrodkami jej największego zróżnicowania w Afryce południowej i Ameryce Południowej.

Pozycja i podział rodziny według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016) Jeden z kladów w rzędzie szparagowców Asparagales w obrębie jednoliściennych.

Pozycja filogenetyczna rodziny w obrębie rzędu szparagowców:

Podział rodziny na podrodziny, plemiona i rodzaje W obrębie rodziny wyróżnia się na siedem podrodzin o następujących powiązaniach filogenetycznych:

Podział na podrodziny, plemiona i rodzaje (kolejność taksonów alfabetyczna):

thumb|Aristea africana Podrodzina Aristeoideae Vines Aristea Sol. ex Aiton

thumb|Chasmanthe floribunda thumb|Mieczyk błotny Podrodzina Crocoideae G.T.Burnett Plemię Croceae Dumort. (syn.: Ixieae Dumort.) Babiana Ker Gawl. ex Sims – babiana Chasmanthe N.E.Br. Crocus L. – szafran, krokus Dierama K.Koch Duthiastrum M.P. de Vos Geissorhiza Ker Gawl. Hesperantha Ker Gawl. Ixia L. – iksja Radinosiphon N.E.Br. Romulea Maratti Sparaxis Ker Gawl. – sparaksis Syringodea Hook. f. Tritonia Ker Gawl. – tritonia Plemię Freesieae Goldblatt & J.C.Manning Crocosmia Planch. – krokosmia, montbrecja, cynobrówka Devia Goldblatt & J.C.Manning Freesia Klatt – frezja Xenoscapa (Goldblatt) Goldblatt & J.C.Manning Plemię Gladioleae Dumort. Gladiolus L. – mieczyk Melasphaerula Ker Gawl. Plemię Tritonopsideae Goldblatt & J.C.Manning Tritoniopsis L.Bolus Plemię Watsonieae Klatt Afrosolen Goldblatt & J.C.Manning Codonorhiza Golblatt & Manning Cyanixia Goldblatt & J.C.Manning Lapeirousia Pourret Micranthus (Pers.) Eckl. Pillansia L.Bolus Savannosiphon Goldblatt & Marais Schizorhiza Golblatt & Manning Thereianthus G.J.Lewis Watsonia Mill. Zygotritonia Mildbr

Podrodzina Geosiridoideae Goldblatt & J.C.Manning Geosiris Baillon

thumb|Kosaciec bródkowy thumb|Sisyrinchium atlanticum thumb|Cipura paludosa thumb|Tigridia pavonia Podrodzina Iridoideae Eaton Plemię Diplarrheneae Goldblatt Diplarrena Labill. Plemię Irideae Kitt. Bobartia L. Dietes Salisb. ex Klatt Ferraria Burm. ex Mill. Iris L. – kosaciec, irys Moraea Mill. – morea Plemię Sisyrinchieae Baker Libertia Spreng. – libercja Olsynium Raf. Orthrosanthus Sweet Sisyrinchium L. – miecznica Solenomelus Miers Tapeinia Comm. ex Juss. Plemię Tigridieae Baker Alophia Herb. Calydorea Herb. Cipura Aubl. Cobana Ravenna Cypella Herb. Eleutherine Herb. Ennealophus N.E.Br. Gelasine Herb. Herbertia Sweet Hesperoxiphion Baker Larentia Klatt Mastigostyla I.M.Johnst. Nemastylis Nutt. Salpingostylis Small Tigridia Juss. – tygrysówka Plemię Trimezieae Ravenna Deluciris A. Gil & Lovo Trimezia Salisb. ex Herb.

Podrodzina Isophysidoideae Takhtajan ex Thorne & Reveal Isophysis T.Moore ex Seemann

Podrodzina Nivenioideae Schulze ex Goldblatt Klattia Baker Nivenia Vent. – srebrzelina Witsenia Thunb.

Podrodzina Patersonioideae Goldblatt Patersonia R.Br. nom. cons.

Przypisy

*