Derkacz

Derkacz, derkacz zwyczajny (Crex crex) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny chruścieli (Rallidae). Wędrowny; w sezonie lęgowym zamieszkuje Eurazję, zimuje w Afryce na południe od równika. Większość obserwacji dotyczy jedynie jego charakterystycznego głosu, ponieważ jest to ptak bardzo płochliwy, o skrytym trybie życia.

Systematyka Derkacz jest jedynym przedstawicielem rodzaju Crex. Jest to gatunek monotypowy.

Cechy gatunku Wygląd Brak wyraźnego dymorfizmu płciowego. Wierzch ciała rdzawobrązowy z ciemnymi, podłużnymi plamami. Boki głowy, szyja bez karku i pierś popielatoniebieskie, z delikatnym brązowawym nalotem. Boki w płowordzawe poprzeczne prążki. Młode wyglądają identycznie jak dorosłe, lecz są ogólnie bardziej brązowe. Wymiary średnie długość ciała ok. 27–30 cmrozpiętość skrzydeł ok. 42–53 cmmasa ciała: samiec 129–210 (średnio 165,5) g, samica 138–158 (średnio 145) g Głos Głos to donośny, dwusylabowy terkot, przypominający „der der” (stąd polska nazwa) lub „kreks kreks” (stąd nazwa naukowa). thumb|Odgłos derkacza (Dębnicko-Tyniecki obszar łąkowy)

Zasięg występowania Derkacz zamieszkuje Europę poza jej północną i południową częścią oraz Azję po Zabajkale, skrajnie północny Iran, północno-zachodnie Chiny i środkową Syberię. Zimuje głównie we wschodniej i południowo-wschodniej Afryce od wschodniej Demokratycznej Republiki Konga i południowej Tanzanii po wschodnie RPA.

W Polsce to średnio liczny ptak lęgowy i przelotny. Gnieździ się w całym kraju, jednak jest to rozkład nierównomierny: liczniejszy jest na północnym wschodzie i wschodzie.

Ekologia i zachowanie Biotop Wilgotne łąki z wysoką roślinnością zielną i kępami krzewów, pola uprawne oraz suchsze miejsca na bagnach. Zasadniczo występuje na nizinach, jednak na Kaukazie i w Ałtaju zamieszkuje piętro hal do 3000 m n.p.m. Gniazdo Na ziemi, pod osłoną roślin zielnych lub wewnątrz krzewu. thumb|Jaja z kolekcji muzealnej Jaja W ciągu roku wyprowadza jeden lęg, składając w kwietniu–sierpniu 8 do 14 jaj. Wysiadywanie Jaja wysiadywane są przez okres 16–21 dni przez samicę (istnieją niepotwierdzone doniesienia o współudziale samca). Pisklęta Rodzice karmią pisklęta tylko przez pierwsze 3 do 4 dni życia. Młode osiągają umiejętność latania w wieku ok. 6 tygodni. Pożywienie Owady i inne małe zwierzęta oraz nasiona i części zielone roślin.

Status, zagrożenia i ochrona Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) od 2010 roku uznaje derkacza za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern); wcześniej, od 2004 roku był on klasyfikowany jako gatunek bliski zagrożenia (NT – Near Threatened), a od 1994 jako gatunek narażony (VU – Vulnerable). W 2023 roku organizacja Wetlands International szacowała liczebność światowej populacji na 4 900 000 – 7 900 000 osobników, co przelicza się na 3 270 000 – 5 270 000 osobników dorosłych. Globalny trend liczebności populacji uznawany jest za spadkowy.

W Polsce objęty ochroną gatunkową ścisłą, wymaga ochrony czynnejRozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt ().. Najlepszą jej formą jest opóźnienie koszenia części łąk wraz z corocznym, naprzemiennym wyłączaniem wybranych ich fragmentów z użytkowania. Według szacunków Monitoringu Pospolitych Ptaków Lęgowych, w latach 2013–2018 populacja derkacza na terenie kraju liczyła 39–52 tysiące tokujących samców. Pomiędzy 2007 a 2018 rokiem odnotowano spadek liczebności o około 26%. Na Czerwonej liście ptaków Polski derkacz sklasyfikowany został jako gatunek narażony (VU).

Dawniej derkacz był ptakiem szeroko rozpowszechnionym w całej Europie. Gwałtowne spadki liczebności w drugiej połowie XX wieku w krajach Europy Zachodniej, odznaczających się koncentracją i wysoką mechanizacją rolnictwa, doprowadziły do tego, że pod koniec wieku derkacz był tam już ptakiem bardzo rzadkimKrzysztof Henel: Derkacz, w: „Przyroda Górnego Śląska” nr 11, wiosna 1998, s. 12–13, a obecnie występuje już tylko lokalnie. Najliczniejsze populacje przetrwały w krajach byłego bloku wschodniego.

Najważniejszymi przyczynami zanikania derkacza są przekształcanie i zanik dogodnych dla niego siedlisk, zabudowywanie i osuszanie dolin rzecznych i bagien, mechanizacja gospodarki rolnej oraz zbyt wczesne koszenie łąk. Zwłaszcza te dwa ostatnie zjawiska powodują, że nawet tam, gdzie słyszy się większe ilości „derkających” ptaków w okresie lęgowym, nie obserwuje się pomyślnego wyprowadzania lęgów. Z kolei nawet w regionach silnie zurbanizowanych, w których tylko występują przyjazne dla tego ptaka biotopy, głównie wilgotne nieużytki, porośnięte roślinnością łąkową, obserwuje się pojawianie się tego ptaka. Tak jest np. na Górnym Śląsku, od Mysłowic przez Chorzów, Siemianowice Śląskie, Bytom po Gliwice, w rejonie Rybnika, Żor czy Jaworzna.

Zobacz też ptaki Polski

Przypisy Systematyka i nazwy polskie za:

Linki zewnętrzne

Kategoria:Chruściele Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Azji Kategoria:Ptaki Europy Kategoria:Awifauna Polski Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1758 roku Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza