Historia miasta Dzierzgoń:

Dawne nazwy Dzierzgonia i ich pochodzenie

Historycznymi nazwami Dzierzgonia są Christburg i Kiszpork. Pierwsza forma jest pochodzenia niemieckiego, natomiast druga jest jej spolszczeniem.

Genezę nazwy Christburg kronikarz Piotr z Dusburga wywodził od rzekomego zdobycia grodziska pruskiego w Starym Dzierzgoniu przez Krzyżaków w Boże Narodzenie 1247 (Christburg – miasto Chrystusa). Większość historyków nie zgadza się jednak z tą wersją. Przyczyną jest fakt, iż w naszym kręgu kulturowym praktycznie nie używano w nazwach imienia twórcy chrześcijaństwa.

Najbardziej prawdopodobną wydaje się wersja podana przez historyka Maxa Toeppena. Wywodzi on nazwę Christburg od bogatego Prusa imieniem Kerse (prawdopodobnie mogło chodzić o całe podplemię). Forma Kerseburg lub Kirsburg z czasem ewoluowała w Christburg.

Początki (od zarania do 1234) thumb|150px|left|Śmierć św. Wojciecha – rekonstrukcja z Drzwi Gnieźnieńskich Początki osadnictwa na terenie dzisiejszego Dzierzgonia sięgają VI–IX wieku. Z tego też okresu pochodzą wykopane na terenie gminy znaleziska archeologiczne takie jak: urny popielnicowe, naczynia gliniane oraz ozdoby z brązu. Na tych terenach zamieszkiwało pruskie plemię Pomezanów. Obszary te były jak na ówczesne warunki dość gęsto zaludnione, świadczy o tym przewaga pól nad lasami. Prawdopodobnie już od X wieku nad rzeką Sirgune (w języku pruskim Zirgun – dzisiaj rzeka Dzierzgoń) istniała osada targowa.

W 997 do Prus w okolice Dzierzgonia udał się z misją chrystianizacyjną św. Wojciech. Wyprawa przyszłego świętego miała charakter pokojowy i z tego powodu nie towarzyszyli mu zbrojni, a jedynie Radzim Gaudenty i służący Bogusza, który prawdopodobnie znał język pruski. Wojciech ruszył do Prus łodzią z Gdańska. W owym czasie Żuławy były w dużym stopniu pokryte wodą, także Dzierzgoń miał bezpośrednią styczność z Zalewem Wiślanym. Kontaktu z tubylcami nie można zaliczyć do udanych. Wędrowcom nakazano powrót, lecz gdy tego nie uczynili, Wojciech, jako przywódca, został ścięty. Do zdarzenia doszło w miejscu dziś identyfikowanym z wsią Święty Gaj.

W państwie krzyżackim (1234–1466) Dzierzgoń przed lokacją thumb|Rozmieszczenie plemion pruskich w XIII wieku. Dzierzgoń (Christburg) umiejscowiony na ziemi Pomezanów. Na początku lat 30. XIII wieku na ziemie Prus Górnych, zamieszkiwane wówczas przez pruskie plemię Pomezanów, wkroczyli Krzyżacy, którzy po opanowaniu ziemi chełmińskiej rozpoczęli podbój ziem pruskich.

Zimą 1234 roku duża polsko-krzyżacka wyprawa krzyżowa pod wodzą mistrza krajowego Hermanna von Balka przekroczyła rzekę Osę i skierowała się w okolice późniejszego Dzierzgonia. Doszło do decydującej bitwy nad rzeką Dzierzgoń (znanej też jako bitwa nad rzeką Sirgune), w której Prusowie zostali pokonani. Po stronie zakonu walczyły liczne posiłki polskie m.in. książęta piastowscy Konrad Mazowiecki, Kazimierz kujawski, Henryk Brodaty, Henryk Pobożny, Władysław Odonic oraz władcy pomorscy Świętopełk Wielki i Sambor II. Po bitwie Prusy Górne znalazły się pod panowaniem krzyżackim, łącznie z pobliskim „grodem Pomezanów” (castrum Pomesanorum) w Starym Dzierzgoniu. Tam też zakon wybudował twierdzę, którą nazwał Christburg, czyli „twierdza Chrystusa”.

W 1242 wybuchło powstanie plemion pruskich, w czasie którego zostały zdobyte, przez Pomezanów i Świętopełka, księcia pomorskiego (niedawnego sojusznika Krzyżaków), umocnienia w Starym Dzierzgoniu. Zakon warowni nie mógł odbić, więc mistrz krajowy Henryk von Weida podjął decyzję o wybudowaniu nowego zamku nad rzeką Dzierzgoń (Sirgune), któremu nadano nazwę Neu Christburg (Nowy Christburg). W 1248 wojska zakonne w bitwie pod Dzierzgoniem rozbiły oddziały Prusów, które oblegały ten zamek.

7 lutego 1249 doszło do zawarcia prusko-krzyżackiego układu w Dzierzgoniu, który zakończył powstanie. W imieniu Prusów – a ściślej Pomezanów, Natangów i Warmów – traktat zawarł legat papieski na Polskę i Prusy Jakub z Leodium, późniejszy papież Urbana IV. Prusowie zobowiązali się w traktacie do m.in. do odbudowy zniszczonych kościołów w Starym i Nowym Dzierzgoniu. Fakt ten świadczy o tym, iż osada w Dzierzgoniu musiała istnieć jeszcze przed zbrojnym zrywem ludności pruskiej. Początkowo Dzierzgoń istniał jako podgrodzie i najprawdopodobniej był otoczony palisadą. Osada pozbawiona większych umocnień często padała ofiarą najazdów, w czasie których ludność kryła się w zamku.

Komturia dzierzgońska (1239–1466)

mały|Podział państwa zakonnego na komturie Podstawową jednostką podziału państwa krzyżackiego była komturia, ona z kolei dzieliła się na komornictwa. Komturstwo dzierzgońskie powstało już w 1239. Jej granice sięgały Wisły, Pasłęki i Mazowsza, sąsiadowała z komturiami malborską i elbląską. Na jej obszarze znajdowały się miasta Dzierzgoń, Miłomłyn, Zalewo, a także wsie w liczbie 172 (47 niemieckich, 45 pruskich, 80 pozostałych osad). Komturia dzierzgońska była zaliczana do Prus GórnychSławomir Jóźwiak Powstanie i rozwój struktury administracyjno-terytorialnej Zakonu Krzyżackiego na południowych obszarach Prus Górnych do 1410 r., Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1, 3-27 (2000), s. 3–4.

W 1341 wraz z utworzeniem komturii ostródzkiej przez wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga, uległa zmniejszeniu powierzchnia komturii dzierzgońskiej (do kolejnej zmiany doszło dopiero w 1454). W nowym kształcie komturia miała 1240 km² i była podzielona na pięć komornictw (niem. Kammerämter): Nazwa polska Nazwa niemieckaMoranyMoreinenKiersityKerschittenPrzezmarkPreussisch MarktNiemojeNehmenKarpowoKerpen Każdy komtur dzierzgoński był jednocześnie wielkim szatnym zakonu. Rezydował w zamku dzierzgońskim, który został wybudowany w 1248 przez mistrza krajowego Heinricha von Wida. Nie jest znany dokładny wygląd zamku. Do dzisiaj zachował się jedynie plac i elementy umocnień ziemnych, które mogą dać pogląd jedynie o dolnych jego partiach. Wiadomo, że zamek należał do najstarszych tego typu budowli krzyżackich w Prusach i do potężniejszych. W warowni mieszkało prawdopodobnie do dwudziestu zakonników oraz służba.

Około 1429 siedziba konwentu dzierzgońskiego została przeniesiona do zamku przezmarskiego, natomiast sama komturia dzierzgońska istniała aż do II pokoju toruńskiego, czyli do chwili, kiedy miasto zostało przyłączone do Polski, a komtur przeniósł się na stałe do Przezmarka.

Akty lokacyjne

Pierwszy przywilej lokacyjny miasta Dzierzgonia datowany jest na 7 kwietnia 1288 i został nadany przez komtura dzierzgońskiego Helwiga von Goldbach. Do ważniejszych postanowień aktu należy przyznanie sołtysowi Bernardowi ziemi o łącznej powierzchni czterech łanów chełmińskich, prawo do sądzenia oraz pobieranie opłat sądowych z których trzecia część przypadała sołtysowi (reszta była zabierana przez zakon). Krzyżacy zachowali dla siebie prawo sądzenia ludności pruskiej mieszkającej poza miastem. Zapis świadczy o tym, iż w samym Dzierzgoniu istniała społeczność Pomezanfakt ten jest o tyle niezwykły, iż na ogół ludność pruska nie zamieszkiwała miast państwa zakonnego. Na mocy przywileju lokacyjnego miasto otrzymało 30 łanów chełmińskichokoło 504 hektarów. Kolejny przywilej lokacyjny nadał pruski mistrz krajowy Meinchard von Querfurt w 1290. Nadane zostało miastu chełmińskie prawo sądowe, prawo do żeglugi rzeką Dzierzgoń i jeziorem Drużno oraz uprawnienia do połowu ryb.

Prawo chełmińskie nadane miastu zawiera wiele mankamentówna mocy aktów Dzierzgoń uzyskał nad wyraz mało ziemi. Funkcja sołtysa już istniała, co świadczy, iż jej powstanie miało miejsce wcześniej. Opis przyznanych miastu regaliów jest także skromny (połów ryb i transport rzeką). Dziwi także fakt szybkiego przyznania, zaraz po lokacji, księgi prawa chełmińskiego (co nie było w zwyczaju). Prawdopodobnie przed 1288 istniał już pierwotny przywilej lokacyjny, niezachowany lub w formie ustnejAlojzy Szorc, Dzierzgoń od początku do dni naszych 1248–1998, Dzierzgoń 1998, str. 33.

Kolejnym przywilejem dla miasta jest akt datowany na 11 czerwca 1316, a wydał go komtur dzierzgoński Luther z Brunszwiku. W jego wyniku został przyśpieszony proces rozwoju Dzierzgonia. Zbudowano rzeźnię, słodownię, warzelnię piwa, piekarnię, wydano zezwolenie na założenie łaźni.

Ostatni przywilej lokacyjny został wydany przez wielkiego mistrza Ludwiga von Erlichshausena dnia 4 kwietnia 1451 i który to akt zastąpił dotychczas wydane. Do najważniejszych postanowień należą powiększenie obszaru gruntów miejskich do 71 łanów i 27 morgów, a także określenie sumy jaką musiało uiszczać miasto na rzecz zakonu (37 grzywien płatnych w gotówce i zbożu).

Bitwa pod Grunwaldem i okres do 1466 thumb|300px|Państwo krzyżackie do II pokoju toruńskiego thumb|100px|Władysław II Jagiełło 15 lipca 1410 doszło do bitwy pod Grunwaldem, która okazała się bezsprzecznym zwycięstwem strony polsko-litewskiej. W starciu poległ komtur dzierzgoński Albrecht von Schwarzburg. Po bitwie wojska sprzymierzonych udały się w kierunku Malborka – stolicy państwa zakonnego. W drodze do celu król Władysław II Jagiełło zatrzymał się w Dzierzgoniu. Do miasta wkroczył 22 lipca, zastając tam opustoszały zamek, z którego załoga krzyżacka uciekła w ostatniej chwili. Król wysłuchał mszy w kaplicy zamkowej (pod wezwaniem św. Krzysztofa). Kazał zabrać rzeźbę Madonny, którą przekazał do kościoła mariackiego w Sandomierzu. 24 lipca Jagiełło z wojskiem opuścił Dzierzgoń, gdzie zostawił małą załogę pod dowództwem Zbigniewa z Brzezia. Wkrótce owa grupa została pod naciskiem krzyżackim zmuszona do odwrotu. Wycofując się podpaliła twierdzę. Następny raz Jagiełło był w Dzierzgoniu 9 września 1414 podczas tzw. wojny głodowej, po raz kolejny zajmując opustoszałe miasto. Także tym razem w czasie ewakuacji wojska polskie podpaliły warownię. Po tych zniszczeniach zamek dzierzgoński nie odzyskał już w pełni swoich walorów obronnych, jego funkcję przejęła warownia w Przezmarku.

W czasie wojny trzynastoletniej Dzierzgoń pozostawał przez większość czasu w rękach krzyżackich. W pobliżu miasta dochodziło do walk, co negatywnie odbiło się na gospodarce i sytuacji ludności. Na mocy II pokoju toruńskiego Dzierzgoń wszedł w skład Królestwa Polskiego. Z oryginalnego tekstu można wyczytać oprócz nazwy miasta (łac. item oppidum et districtus Cristburg alias Drzgon), także nakaz zburzenia zamku dzierzgońskiego (co jednak nie zostało wykonane).

Okres polski (1466–1772)

1467 – załoga krzyżacka opuszcza zamek i miasto. Dzierzgoń staje się siedzibą starostwa. Władanie starostwem przypada rodzinie Bażyńskich, jako forma gratyfikacji aktywnej działalności w Związku Pruskim. 1508 – w dokumentach pojawia się oficjalna polska nazwa Kiszpork, przekształcenie niemieckiej nazwy Christburg. 1517 – starostwo dzierzgońskie składające się z 10 osad przejmuje rodzina Cemów, która wypowiadając się za reformacją, wprowadza luteranizm. Znaczące przywileje otrzymują cechy rzemieślnicze od Zofii Cemowej, sprawującej rządy starościny za syna. Intensywnie rozwija się handel wykorzystujący szlak wodny rzeki do Elbląga i dalej. 1570 – liczba mieszkańców Dzierzgonia w dokumentach określona na 1500 osób. 1611 – na podstawie konstytucji sejmowej, funkcja starosty dzierzgońskiego została połączona z funkcją wojewody malborskiego. Dzierzgoń stał się starostwem grodowym (grodzkim). Tu też rezydował regent sądu grodzkiego i odbywały się sejmiki szlacheckie. 1624 – faktyczne przejęcie starostwa przez wojewodów malborskich. 20 lipca 1626 – oddziały armii szwedzkiej pod wodzą Gustawa Adolfa zajmują Dzierzgoń. Ludność zaczyna odczuwać skutki kontrybucji i kontyngentów żywnościowych. 26 marca 1627 – potyczka oddziału Kossakowskiego, który pod Dzierzgoniem wpadł w zasadzkę i został rozbity przez Szwedów. 1627 – mieszczanie zostają zmuszeni przez Szwedów do zwożenia sarni na umocowania zamku w Malborku. 1655 – II najazd szwedzki zwany „potopem”. W przypadku Dzierzgonia najeźdźcy określają tę samą wielkość kontrybucji i kontyngentów, jak w 1626.