Symbolika anarchistyczna – zbiór różnorodnych symboli wykorzystywanych przez ruch anarchistyczny, najczęściej o charakterze nieusystematyzowanym i nieformalnym.
Barwy anarchistyczne – czerwień i czerń Czerwona flaga – tło historyczne
thumb|Czerwona flaga Czerwona bandera pojawiła się ok. 1300 r. na okrętach Normanów. W działaniach wojennych symbolizowała wolę oporu (nazywana była zresztą „flagą oporu”), na obleganych zamkach była sygnałem, że obrońcy nie poddadzą się. W XVII wieku czerwona flaga była wykorzystywana przez piratów. Stosowali oni tzw. Jolly Roger, czyli czarną banderę z białą trupią czaszką. Jeżeli ich ofiary wybierały walkę niż poddanie się i oddanie swych kosztowności piratom, wówczas ci wciągali na maszt czerwony sztandar, na znak iż nikt nie będzie oszczędzony.
W 1797 r. czerwona flaga została wywieszona podczas buntu marynarzy angielskich na Tamizie. W 1831 r. stała się symbolem krwawo stłumionego buntu górników w miejscowości Merthyr Tydfil w Walii. Górnicy przejęli kontrolę nad miastem i utrzymywali ją przez 5 dni, do czasu aż zostali zmasakrowani przez wojsko. Ich sztandarem miała być koszula jednego z robotników, Dica Penderyna, unurzana w jego krwi.
Socjaliści i radykalni republikanie podczas Rewolucji francuskiej 1789 roku przyjęli czerwony sztandar jako symbol ich sprawy (to oni stworzyli opis koloru flagi jako „krew wściekłych robotników”). W tym czasie bardziej umiarkowani zwolennicy II Republiki Francuskiej opowiadali się za sztandarem trójkolorowym, który później stał się flagą Francji. Od tego czasu zaczęła być kojarzona z ruchem socjalistycznym.
Flaga symbolizuje krew robotników przelaną podczas codziennej pracy (odzwierciedla to warunki pracy w XIX wieku – nie istniała ochrona praw pracowniczych, a w kopalniach pracowały nawet dzieci), a także ofiary kapitalistów zabite podczas demonstracji. Jednolita barwa flagi symbolizuje również jedność w walce we wspólnej sprawie. Na szeroką skalę, symbolizuje lewicowe wartości od czasu Komuny Paryskiej w 1871 roku.
Czarna flaga – tło historyczne thumb|Czarna flaga Czarny sztandar po raz pierwszy podnieśli w marcu 1831 r. zbuntowani kopacze w Reims (Francja). Wymalowane było na nim hasło: Praca albo śmierć. Później w Lyonie grupa kopaczy została za to samo skierowana na gilotynę, a 21 listopada wojsko otworzyło ogień do manifestujących, zwolnionych tkaczy. W odpowiedzi na to wybuchło powstanie. Szybko powstały barykady, a nad nimi powiewał czarny sztandar z hasłem Żyć pracując albo umrzeć walcząc!. To było pierwsze w historii masowe powstanie klasy robotniczej. We wszystkich tych wypadkach czarny sztandar służył jako symbol nędzy i rozpaczy robotników, gotowych raczej zginąć w walce o swe prawa, niż cierpieć niesprawiedliwość.
Znaczenie koloru czarnego dla anarchistów Chicagowskie pismo anarchistyczne „Alarm”, pisało, że czarna flaga to „straszliwy symbol głodu, nędzy i śmierci”Paul Avrich: The Haymarket Tragedy. s. 144 Murray Bookchin w książce „The Spanish Anarchists” pisał, że czarna flaga jest „symbolem nędzy robotników i wyrażeniem ich gniewu i rozgoryczenia”. Historyk Bruce C. Nelson zauważa też, że gdy czarna flaga została rozwinięta w Chicago w 1884 roku. była uważana za „emblemat głodu”Beyond the Martyrs: A Social History of Chicagos Anarchists. s. 141. Anarchistka Louise Michel pisała, że czarna flaga jest flagą strajków i flagą tych, którzy są głodni.
Jeden z czytelników brytyjskiego pisma anarchistycznego „Freedom” w liście opublikowanym w tym piśmie pisał: Czarny jest kolorem żałoby, symbolizuje opłakiwanie przez nas poległych towarzyszy, tych, którym życie zabrała wojna – na polu bitwy (między państwami), czy też na ulicach i w pierwszych rzędach pikiet (między klasami)Freedom, vol. 48, Nr 12, s. 10
thumb|Bandera piratów (Jolly Roger) Istnieją też powiązania między czarną flagą anarchistów a czarną banderą piratów. W XIX wieku piraci w kulturze ludowej byli ucieleśnieniem buntu znienawidzonym przez klasę rządzącą. Mogło to być wystarczającym powodem dla głodujących i bezrobotnych, aby wybrać czarną flagę podczas powstań i zamieszek.
W Stanach Zjednoczonych czarna flaga miała swoje miejsce w historii kraju. Podczas wojny secesyjnej oficer Południa William Quantrill walczył pod czarną flagą. Był znany jako nieskory do miłosierdzia w stosunku do swoich wrogów i nie oczekiwał żadnej łaski w zamian. Takiej samej flagi używał generał Santa Anna z Meksyku w czasie bitwy pod Alamo. Pod czarnymi sztandarami szli jego trębacze, grających hejnał zwany „Deguello”, który był sygnałem oznaczającym „nikt nie zostanie oszczędzony” (nie bierzemy jeńców). Odwołanie się do tej historii stosowane było przez amerykańskich anarchistów. Historyk Donald C. Hodges w książce „Sandinos Communism”, opisując historię sztandaru nikaraguańskich sandinistów pisał „Chociaż czarny sztandar był interpretowany w kręgach anarchistycznych jako symbol śmierci, głodu i nędzy, to mówiło się też, że jest to godło zemsty. Podczas pochodu robotników w Cincinnati w styczniu 1885 r. był on używany jako sztandar nieustępliwości klasy robotniczej, co zostało dobitnie ukazane w wyszytych na nim słowach Nie będziemy ich oszczędzać.
Howard Ehrlich w swojej książce „Reinventing anarchy again” tak opisywał fakt stosowania przez anarchistów czarnego koloru: Dlaczego nasza flaga jest czarna? Czerń jest barwą negacji. Czarna flaga jest zaprzeczeniem wszystkich flag. Jest ona zaprzeczeniem przynależności państwowej, która popycha ludzką rasę przeciwko samej sobie i przeczy jedności całego rodzaju ludzkiego. Czerń to nastrój gniewu i wściekłości na wszystkie ohydne zbrodnie popełnione w imię przynależności do tego czy innego państwa. (...) Czarny jest także kolorem żałoby; czarna flaga, która wymazuje naród, opłakuje też jego ofiary – niezliczone miliony ludzi pomordowanych podczas wojen, zewnętrznych i domowych dla większej chwały i stabilności jakiegoś krwawego państwa. Opłakuje tych, których praca zostaje skradziona (opodatkowana), aby płacić za rzezie i ucisk innych istot ludzkich. Opłakuje ona nie tylko śmierć cielesną, ale i okaleczenie ducha pod rządami autorytarnych i hierarchicznych systemów; opłakuje miliony zablokowanych komórek mózgowych, którym nigdy nie będzie dane oświecić świata. Jest to barwa nieutulonego smutku. Ale czarny jest też piękny. Jest to kolor determinacji, stanowczości, siły, kolor, przy pomocy którego definiuje się i oczyszcza wszystkie inne kolory. Czerń jest tajemniczym środowiskiem kiełkowania, płodności, żyzną glebą nowego życia, które zawsze się rozwija, odnawia, odświeża i rozmnaża w ciemności. Nasiona ukryte w ziemi, dziwna podróż plemnika, tajemniczy rozwój zarodka w łonie matki – wszystko to jest otoczone i chronione czernią. (...) A więc czarny jest negacją, jest gniewem, jest wściekłością, jest żałobą, jest pięknem, jest nadzieją, jest karmieniem i chronieniem nowych form ludzkiego życia i stosunków na tej ziemi i z tą ziemią. Czarna flaga oznacza wszystkie te rzeczy razem. Jesteśmy dumni, że ją nosimy, przykro nam, że ją nosić musimy i oczekujemy dnia, kiedy taki symbol już nie będzie dłużej potrzebny.
Zastosowanie czarnych flag Do rozprzestrzenienia się czarnego sztandaru w ruchu anarchistycznym doszło w latach 80. XIX wieku we Francji. Za punkt zwrotny można uznać Międzynarodowy Kongres Socjalrewolucyjny w Londynie (14-20 lipca 1881 roku), kiedy formalnie utworzono Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników tzw. Czarną Międzynarodówkę. W latach następnych część organizacji anarchistycznych, wybierało sztandar czarny zamiast czerwonego. Po okrutnym zdławieniu Komuny Paryskiej (zabito około 30 tys. komunardów) w Europie zapanowała reakcja, w większości krajów zdelegalizowano sekcje Międzynarodówki i czerwony sztandar. Reakcji towarzyszyło nasilenie wyzysku robotników, rozprzestrzenienie się głodu, nędzy, bezrobocia i chorób. Dla zepchniętych do podziemia ruchów: robotniczego i anarchistycznego we Francji, czarny sztandar stał się symbolem, który najlepiej wyrażał nastroje klasy robotniczej: Nie mamy nic do stracenia oprócz naszych kajdan. To był sztandar antypartyjny, wyrażający mieszaninę rozpaczy i walki, całkowite odrzucenie władzy oraz bezkompromisowość klasy robotniczej. „To jest symbol bezrobotnych” – mawiała znana anarchistka, uczestniczka Komuny Paryskiej, Louise Michel. Niosła ona czarną flagą podczas demonstracji bezrobotnych w Paryżu 9 marca 1883 roku. Demonstracja, w której uczestniczyło ok. 500 osób została zaatakowana przez policję. Głodni demonstranci krzycząc Chleb i praca, albo ołów! obrabowali trzy piekarnie, a Michel została aresztowana i skazana na sześć lat więzieniaGeorge Woodcock, Anarchism, s. 251-2. Według niektórych źródeł było to pierwsze zastosowanie czarnej flagi podczas demonstracji
Problem koloru sztandarów nabrał też pewnego podtekstu organizacyjnego. Czarną flagę przyjęła część propagandowych i bojowych grup anarchistów, którzy pracowali tak wewnątrz, jak i poza strukturami ruchu robotniczego. Niektórzy z nich uciekali się do rozpaczliwej taktyki „propagandy czynu”.
Na przełomie XIX i XX wieku czarny sztandar był popularny we Francji, Rosji, Polsce, Niemczech, Włoszech i w szeregu innych krajów Europy, a także w Ameryce Płn., gdzie przywędrował z emigrantami z Europy. 27 listopada 1884 roku czarna flaga została wywieszona w Chicago na anarchistycznej demonstracji. August Spies, jeden ze słynnych „męczenników z Haymarket”, zauważył, iż była to pierwsza okazja, przy której czarna flaga została rozwinięta na amerykańskiej ziemiPaul Avrich: The Haymarket Tragedy. s. 144-145
Czerwone i czarne flagi jako symbole ruchu anarchistycznego thumb|Flagi i gwiazdy poszczególnych nurtów anarchistycznych Anarchistyczny czerwony sztandar utrzymywał popularność w niektórych krajach Europy, w Ameryce Łacińskiej, w Skandynawii, na Dalekim Wschodzie. Wszystkie anarchosyndykalistyczne i rewolucyjno-syndykalistyczne związki zawodowe na świecie oraz część grup anarchistycznych („Freedom” i „Socialist League” w Wielkiej Brytanii, socjalistyczne kluby w krajach skandynawskich) preferowały flagi czerwone.
Zmiany zachodziły stopniowo po rewolucji rosyjskiej w 1917 roku. Aby wzmocnić pozycję ZSRR w świecie, czerwony sztandar zaczęto coraz częściej wiązać z bolszewizmem i „radziecką” Rosją. Do początku lat 30. czerwony sztandar (razem z czarnym) wciąż jeszcze pozostawał symbolem ruchu anarchistycznego. Jednak coraz powszechniejsze utożsamianie koloru czerwonego z dyktaturą (najpierw Lenina, potem Stalina) sprawiło, że używanie czerwonej flagi przez anarchistów zanikło, gdyż już nie „opowiadała się ona za wolnością” i była kojarzona z partiami komunistycznymi czy też, w najlepszym razie, z biurokratyczną i reformistyczną socjaldemokracją.
Powstańcza armia Nestora Machno na Ukrainie walczyła pod obydwiema flagami. Najbardziej znanymi symbolami machnowskimi są jednak czarne sztandary na których wypisywano hasła „Wolność albo Śmierć” i „Ziemia dla Chłopów, Fabryki dla Robotników”Peter Marshall: Demanding the Impossible. s. 475. W latach 1922–1931 na emblemacie Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotniczego, sztandar był jeszcze czerwony. Wiele lokalnych organizacji i anarchosyndykalistycznych miało swoje własne flagi. W Niemczech niektóre grupy Związku Wolnych Robotników (FAU) i Młodzieży Anarchosyndykalistycznej miały czarne sztandary z pięcioramienną czerwoną gwiazdą w środku, lokalna federacja Centralnej Organizacji Robotników Szwedzkich (SAC) w Göteborgu miała czarny sztandar z czerwoną przekątną kreską od lewej strony do prawej, z dołu do góry.
Sztandar czarno-czerwony
thumb|Współczesna flaga czarno-czerwona. Lewa górna połowa jest czerwona, a prawa dolna czarna. Od lat 30. XIX wieku dwa kolory – czarny i czerwony pojawiają się regularnie na sztandarach powstań i rewolucji robotniczych.