thumb|Wnętrze pojazdu Autosan H9 – seria autobusów lokalnych, międzymiastowych a także miejskich klasy midi produkowanych w latach 1974–2002 w Sanockiej Fabryce Autobusów (SFA), a następnie w zakładach Autosan S.A. w Sanoku. Nieliczne egzemplarze produkowano jeszcze do 2006 roku. Autobus zdobył dużą popularność na rodzimym rynku, szczególnie wśród przedsiębiorstw Państwowej Kominikacji Samochodowej (PKS) oraz w mniejszym stopniu szkół nauki jazdy oraz przewoźników prywatnych. Wpłynęła na to prosta i trwała konstrukcja odporna na złą jakość polskich dróg, łatwość napraw i serwisu oraz niska cena.
Geneza Pierwsze prace nad stworzeniem nowego autobusu, będącego następcą modelu San H100, podjęto w 1967 roku. H100 był modelem przestarzałym, traktowanym jako przejściowe rozwiązanie dla Sanockiej Fabryki Autobusów. W założeniu nowy pojazd miał być autobusem średniej pojemności z silnikiem usytuowanym za tylną osią. Planowano także, by całkowita długość nadwozia była nieznacznie większa niż w przypadku Sana H100.
Pierwsze prototypy Sanos A9 Po nawiązaniu współpracy z jugosłowiańską firmą „Karoserija – 11 Oktomvri” ze Skopja (obecnie Macedonia Północna) zbudowano 15 prototypowych egzemplarzy 9-metrowego autobusu w wersjach: miejskiej, podmiejskiej, międzymiastowej i turystycznej (1967) o oznaczeniu Sanos A9. Wnętrze pojazdu dostosowane zostało do przewozu 38 pasażerów na miejscach siedzących. Do napędu wykorzystano 6-cylindrowy rzędowy silnik wysokoprężny typu SW-400 o pojemności skokowej 6540 cm³ i mocy 92 kW (125 KM). Produkowany był on na licencji firmy British Leyland w WSW Andoria w Andrychowie. Umieszczony został wzdłużnie za tylną osią, pozwoliło to na wygospodarowanie przestrzeni pod podłogą na luki bagażowe. Prototypy charakteryzowały się nadwoziem typu wagonowego opartym na ramowej konstrukcji połączonej z kratownicowym szkieletem. Długość całkowita nadwozia wynosiła 9160 mm, rozstaw osi 4000 mm, masa własna zaś 7444 kg. Autobus mógł rozpędzić się do 96 km/h, zużywając przy tym średnio 27 litrów paliwa na 100 km. Autobus miał trafić do produkcji seryjnej w roku 1969.
Sanok 09 Pod koniec 1967 roku w SFA rozpoczęto niezależnie prace nad własnym autobusem. Brali w nich udział konstruktorzy Sanockiej Fabryki Autobusów, Politechniki Krakowskiej, Przemysłowego Instytutu Motoryzacji oraz Wojskowej Akademii Technicznej. W czwartym kwartale 1967 roku zaprezentowano przedprototypowy egzemplarz nowego autobusu o oznaczeniu Sanok 09. Pod względem zastosowanych rozwiązań technicznych Sanok 09 podobny był do Sanosa A9. Konstrukcja autobusu oparta była na stalowej ramie, na którą osadzone zostało nadwozie o konstrukcji kratownicowej z poszyciem z blach stalowych. W prawej ścianie bocznej autobusu na zwisie przednim oraz tylnym umieszczone zostały jednoskrzydłowe, otwierane ręcznie drzwi prowadzące do wnętrza pojazdu. W lewej ścianie bocznej zastosowano natomiast drzwi przeznaczone dla kierowcy. Pod podłogą umieszczone zostały bagażniki, do których dostęp możliwy był od zewnątrz, poprzez umieszczone po obydwu stronach nadwozia boczne klapy. Wentylacja wnętrza zapewniana była przez dwa włazy dachowe oraz otwierane górne części okien. Do napędu autobusu zastosowano licencyjny silnik Leyland SW400 o pojemności skokowej 6540 cm³ i mocy maksymalnej 92 kW (125 KM) osiąganej przy 2400 obr./min., zblokowany z pięciostopniową ręczną skrzynią biegów o oznaczeniu S5-45, produkowaną na licencji niemieckiej firmy ZF we Fabryce Przekładni Samochodowych w Tczewie. Zespół napędowy pozwalał na rozpędzenie pojazdu, o masie własnej wynoszącej 7300 kg, do prędkości 80 km/h. Średnie zużycie paliwa na 100 km wynosiło 22 litry oleju napędowego. Przy konstruowaniu autobusu wykorzystano część podzespołów z prototypu samochodu ciężarowego Star A-200. W przednim zawieszeniu wykorzystano sztywną belkę zawieszoną na podwójnych resorach piórowych. Za tłumienie drgań odpowiadały amortyzatory hydrauliczne. Zawieszenie tylne stanowił sztywny most napędowy, oparty na dwóch resorach piórowych. Autobus wyposażono w hydrauliczny układ hamulcowy ze wspomaganiem nadciśnieniowym oraz w hamulec silnikowy. Hamulec pomocniczy działał na koła osi tylnej.
W 1968 roku stworzono serię 4 prototypów modelu Sanok 09 w odmianach międzymiastowej, wyposażonej w 39 miejsc siedzących oraz turystycznej, przystosowanej do przewozu 33 pasażerów. W tym samym roku prototypowy pojazd nr 1 zaprezentowany został na Międzynarodowych Targach Motoryzacyjnych w Poznaniu. W porównaniu z Sanem H100, Sanok 09 oferował podróżującym o wiele wyższy poziom komfortu, jego wzrost był możliwy dzięki opcjonalnej klimatyzacji, fotelom lotniczym czy też lepiej wyciszonemu wnętrzu. Po przeprowadzeniu testów autobusów Sanos A9 i Sanok 09, zdecydowano o wyborze polskiego modelu i jego dalszym rozwoju.
Autosan H9 Autosan H9-01/02/03/04/15 thumb|Autosan H9-35 z firmy Krespol Sokółka thumb|Autosan H9-35 z ZMKS Jasło – tył autobusu thumb|Autosan H9-35 z ZMKS Jasło – lewy bok autobusu thumb|Autobus Autosan H9-20 należący do Dowództwa Marynarki Wojennej w Gdyni. Numer rej. UD 00538 thumb|Autosan H9-21 jeżdżący eksponat Muzeum Techniki Motoryzacyjnej OL-MOT Retro z Łazisk
W 1970 roku zaprezentowano kolejny zmodernizowany prototypowy model o oznaczeniu Autosan H9. W stosunku do poprzednich prototypów zwiększono całkowitą długość nadwozia pojazdu do 9310 mm, pozwoliło to na zwiększenie pojemności przestrzeni pasażerskiej do 48 osób (36+2 na miejscach siedzących, 10 na stojących). Do napędu prototypów zastosowano produkowany w Andrychowie silnik 6C107 o mocy maksymalnej 101,5 kW (138 KM) lub produkowaną w Starachowicach jednostkę napędową typu S359 o mocy 110 kW (150 KM). Modernizacji poddany został układ hamulcowy, w którym zastosowano pneumatyczny system sterowania hamulcem zasadniczym i pomocniczym. Zmieniono także kształt nadwozia, linia dachu otrzymała charakterystyczne załamanie w przedniej części. W pasie nadokiennym zamontowano dodatkowe okna. Wersje turystyczne charakteryzowały się bogatszym wyposażeniem wnętrza od odmian międzymiastowych. Standardowym wyposażeniem wersji turystycznych były fotele lotnicze, które zapewniały wyższy poziom komfortu podróży.
Przedprodukcyjna seria informacyjna, zbudowana w 1970 roku, liczyła 6 egzemplarzy. W następnych latach wyprodukowano kolejne pojazdy w trzech seriach informacyjnych przeznaczonych do prób drogowych: 1971 – 6 sztuk, 1972 – 22 sztuki, 1973 – 51 sztuk. Prototypowe autobusy przekazano do kursów na regularnych liniach PKS.
Produkcję seryjną rozpoczęto 27 lipca 1974 roku w dwóch wersjach wyposażeniowych: turystycznej (H9-02) oraz międzymiastowej (H9-03). W pojazdach montowano 6-cylindrowy rzędowy silnik wysokoprężny Andoria 6C107 o pojemności skokowej 6540 cm³ i mocy maksymalnej 101,5 kW (138 KM) lub 6-cylindrowy rzędowy silnik Star S359 o pojemności skokowej 6840 cm³ i mocy 110 kW (150 KM). Obydwie jednostki napędowe zblokowane były z 5-biegową manualną skrzynią biegów typu S5-45. Zawieszenie przedniej sztywnej osi oraz tylnego mostu napędowego oparte zostało na półeliptycznych resorach piórowych oraz hydraulicznych amortyzatorach teleskopowych. Na tle konkurencji seria H9 wyróżniała się jakością zabezpieczenia antykorozyjnego. W tym samym roku konstrukcja ta została nagrodzona tytułem Mistrza Techniki Rzeszowszczyzny, a rok później twórcy Autosana H9 zostali odznaczeni I Nagrodą Zarządu Wojewódzkiego NOT.
Modele z wersji H9-15 typu turystycznego z luksusowym wyposażeniem zostały włączone do obsługi turnieju Mistrzostw Świata w Hokeju na Lodzie 1976, zorganizowanego w dniach 8-25 kwietnia 1976 w Katowicach.
W 1977 dokonano zmian konstrukcyjnych modelu H9. Usprawniono tylny most, układ hamulcowy oraz oś przednią. Rok później przedstawione zostały dwa prototypy, Autosan H9/II (miejski) i Autosan H9/III (międzymiastowy). Charakteryzowały się one kanciastą stylistyką nadwozia oraz prostokątnymi przednimi reflektorami zapożyczonymi z Wartburga 353. Nadwozia obu prototypów miały 10 metrów długości, do napędu użyto jednostki 6C107/1. Prototypy te zapoczątkowały prace konstrukcyjne nad nową rodzina autobusów o oznaczeniu H10.
22 maja 1975 wyprodukowano 2500. egzemplarz modelu. Do roku 1979 powstało 17 178 egzemplarzy modelu H9 w wersji międzymiastowej. Produkcji wersji H9-03 i H9-15 oraz ich pochodnych zaprzestano w 1980 roku.
9 stycznia 1981 wyprodukowano model Autosan H9 numer 25 000.
Wersje rodziny H9 z lat 1974–1980: Autosan H9-01 – wersja międzymiastowa, silnik S359 Autosan H9-02 – wersja turystyczna, silnik S359 Autosan H9-03 – wersja międzymiastowa, silnik 6C107 Autosan H9-04 – wersja turystyczna, silnik 6C107 Autosan H9-07 – wersja turystyczna, silnik 6C107 Autosan H9-09 – wersja eksportowa tropik, silnik 6C107 Autosan H9-12 – wersja turystyczna, silnik S359 Autosan H9-15 – wersja turystyczna wyposażona w mikrofon, głośniki oraz radio, silnik 6C107 Autosan H9-17 – prototyp o długości 10 metrów, silnik 6C107
Autosan H9-33/35 W 1969 roku zbudowano prototypowy model serii H9 w odmianie miejskiej. Zmiany w tej wersji objęły głównie wnętrze, które zostało przeprojektowane i dostosowane do przewozu 70 pasażerów, z czego 23 na miejscach siedzących. Nadwozie wyposażone zostało w umieszczone na zwisie przednim i tylnym, sterowane elektropneumatycznie z miejsca kierowcy dwie pary drzwi. W lewej ścianie bocznej zastosowano otwierane ręcznie drzwi prowadzące do stanowiska kierowcy. Nad szybą czołową umieszczone zostało miejsce przeznaczone na tablicę informacyjną. Zmieniona została również instalacja elektryczna oraz zastosowano wspomaganie kierownicy.
Produkcję seryjną miejskich odmian autobusów serii H9 rozpoczęto 18 września 1975 roku. W zależności od zastosowanej jednostki napędowej autobusy te oznaczane były jako H9-33 w przypadku silnika S359 lub H9-35 z silnikiem 6C107. Seryjne pojazdy przeznaczone zostały do przewozu 70 pasażerów, z czego 24 na miejscach siedzących, wnętrze wyposażone zostało w szereg elementów z większego autobusu Jelcz PR100 oraz samochodu osobowego Polski Fiat 125p. W stosunku do odmian międzymiastowych i turystycznych usunięto luki bagażowe oraz obniżony został o 35 mm poziom podłogi (945 mm) i wysokość stopni wejściowych. Nadwozie w stosunku do pozostałych wersji charakteryzowało się wyrównaną linią dachu w przedniej części nadwozia oraz zastosowaniem na zwisie przednim i tylnym składanych czteroskrzydłowych drzwi sterowanych z miejsca kierowcy. Nad przednią szybą umieszczono miejsce na tablicę kierunkową. Zastosowano instalację elektryczną o napięciu 24 V, co pozwoliło na unifikację osprzętu z Jelczem PR100. Model Autosan H9-35 był w sprzedaży od 4 grudnia 1975, a pierwszą partię kilkunastu sztuk otrzymał Wałbrzych. W tym samym miesiącu kolejne autobusy tej serii były przekazywane do Wrocławia, Zielonej Góry, Białegostoku, Olsztyna i Gdańska.