Postępowanie karne W postępowaniu karnym sądami I instancji są sądy rejonowe oraz sądy okręgowe. Zgodnie z art. 25 § 1 Kodeksu postępowania karnego sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o następujące przestępstwa: o zbrodnie określone w Kodeksie karnym oraz ustawach szczególnych o występki określone w rozdziałach XVI i XVII kodeksu karnego oraz w: art. 140 KK – zamach na jednostkę Sił Zbrojnych RP art. 141 KK – służba w obcym wojsku art. 142 KK – organizowanie zaciągu do służby w obcym wojsku art. 148 § 4 KK – zabójstwo pod wpływem silnego wzburzenia usprawiedliwionego okolicznościami, tzw. zabójstwo w afekcie art. 149 KK – dzieciobójstwo art. 150 § 1 KK – zabójstwo eutanatyczne art. 151 KK – doprowadzenie do zamachu samobójczego art. 152 KK – przerwanie ciąży wbrew przepisom ustawy za zgodą kobiety art. 153 KK – przerwanie ciąży wbrew przepisom ustawy bez zgody kobiety art. 154 KK – śmierć ciężarnej kobiety wskutek nielegalnego zabiegu aborcji art. 158 § 3 KK – bójka lub pobicie typu kwalifikowanego art. 163 § 3 KK – umyślne sprowadzenie katastrofy typu kwalifikowanego art. 163 § 4 KK – nieumyślne sprowadzenie katastrofy typu kwalifikowanego art. 165 § 1 KK – umyślne sprowadzenie powszechnego niebezpieczeństwa typu podstawowego art. 165 § 3 KK – umyślne sprowadzenie powszechnego niebezpieczeństwa typu kwalifikowanego art. 165 § 4 KK – nieumyślne sprowadzenie powszechnego niebezpieczeństwa typu kwalifikowanego art. 166 § 1 KK – porwanie statku wodnego lub powietrznego art. 173 § 3 KK – sprowadzenie katastrofy w komunikacji typu kwalifikowanego art. 173 § 4 KK – nieumyślne sprowadzenie katastrofy w komunikacji typu kwalifikowanego art. 185 § 2 KK – zanieczyszczanie środowiska typu kwalifikowanego art. 189a § 2 KK – przygotowania do popełnienia przestępstwa handlu ludźmi art. 210 § 2 KK – śmierć osoby porzuconej poniżej 15. roku życia lub nieporadnej ze względu na stan psychiczny lub fizyczny art. 211a KK – organizowanie adopcji dzieci wbrew przepisom ustawy art. 252 § 3 KK – czynienie przygotowań do wzięcia zakładnika art. 258 § 1 KK – udział w zorganizowanej grupie przestępczej art. 258 § 2 KK – udział w zorganizowanej grupie przestępczej o charakterze zbrojnym art. 258 § 3 KK – kierowanie lub zakładanie zorganizowanej grupy przestępczej lub zorganizowanej grupy przestępczej o charakterze zbrojnym art. 265 § 1 KK – ujawnienie lub wykorzystanie wbrew przepisom ustawy informacji niejawnej o klauzuli „tajne” lub „ściśle tajne” art. 265 § 2 KK – ujawnienie lub wykorzystanie wbrew przepisom ustawy informacji niejawnej o klauzuli „tajne” lub „ściśle tajne” typu kwalifikowanego art. 269 KK – tzw. sabotaż informatyczny art. 278 § 1 lub 2 KK w zw. z art. 294 KK – kradzież mienia znacznej wartości art. 284 § 1 lub 2 KK w zw. z art. 294 KK – przywłaszczenie mienia znacznej wartości art. 286 § 1 KK w zw. z art. 294 KK – oszustwo dotyczące mienia znacznej wartości art. 287 § 1 KK w zw. z art. 294 KK – oszustwo komputerowe dotyczące mienia znacznej wartości art. 296 § 3 KK – nadużycie uprawnień typu kwalifikowanego art. 299 KK – „pranie pieniędzy” o występki, które z mocy przepisu szczególnego należą do właściwości sądu okręgowego. Ponadto, zgodnie z art. 25 § 2 KPK, sąd apelacyjny na wniosek sądu rejonowego może przekazać do rozpoznania sądowi okręgowemu, jako sądowi pierwszej instancji, sprawę o każde przestępstwo, ze względu na szczególną wagę lub zawiłość sprawy.

Na podstawie art. 24 KPK sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawą do właściwości innego sądu, a także rozpoznaje środki odwoławcze w wypadkach wskazanych w ustawie.

Postępowanie karne przed sądami wojskowymi W postępowaniu karnym przed sądami wojskowymi sądami I instancji są wojskowe sądy garnizonowe oraz wojskowe sądy okręgowe. Zgodnie z art. 654 § 1 KPK wojskowy sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o następujące przestępstwa: popełnione przez żołnierzy posiadających stopień majora i wyższy podlegające w postępowaniu przed sądami powszechnymi właściwości sądu okręgowego oraz określone w: art. 339 § 3 KK – dezercja typu kwalifikowanego art. 345 § 3 KK – czynna napaść na przełożonego z użyciem broni, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu art. 345 § 4 KK – czynna napaść na przełożonego typu kwalifikowanego popełnione przez żołnierzy i członków personelu cywilnego, o których mowa w art. 647 § 1 pkt 3 KPK inne na podstawie przepisów szczególnych. Ponadto, zgodnie z art. 654 § 4 KPK wojskowy sąd okręgowy rozpoznaje ponadto sprawy przewidziane dla sądu wyższego rzędu nad wojskowym sądem garnizonowym oraz inne sprawy przekazane mu przez ustawę. Wojskowy sąd okręgowy ma poza tym uprawnienia i obowiązki procesowe, które w postępowaniu przed sądami powszechnymi przysługują sądowi okręgowemu.

Na podstawie art. 653 § 1 KPK wojskowy sąd garnizonowy orzeka w pierwszej instancji we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw przekazanych ustawą do właściwości innego sądu, a także rozpoznaje w zakresie swej właściwości środki odwoławcze od orzeczeń i zarządzeń wydanych w postępowaniu przygotowawczym. Wojskowy sąd garnizonowy ma poza tym uprawnienia i obowiązki procesowe, które w postępowaniu przed sądami powszechnymi przysługują sądowi rejonowemu.

Postępowanie w sprawach o wykroczenia Zgodnie z art. 9 § 1 Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia w sprawach o wykroczenia w pierwszej instancji orzekają sądy rejonowe. W sprawach o wykroczenia popełnione przez: żołnierzy w czynnej służbie wojskowej żołnierzy sił zbrojnych państw obcych, przebywających na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz członków ich personelu cywilnego, jeżeli pozostają w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, o ile ustawa lub umowa międzynarodowa, której Rzeczpospolita Polska jest stroną, nie stanowi inaczej, zgodnie z art. 10 § 1 KPW orzekają w pierwszej instancji wojskowe sądy garnizonowe.

Postępowanie w sprawach nieletnich Zgodnie z art. 23 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich postępowanie w sprawach nieletnich toczy się przed sądem rejonowym (rodzinnym).

Zgodnie z art. 25 ustawy, sąd właściwy według przepisów Kodeksu postępowania karnego rozpoznaje sprawę, jeżeli zachodzą podstawy do orzeczenia wobec nieletniego kary na podstawie art. 10 § 2 lub 2a Kodeksu karnego.

Postępowanie cywilne W postępowaniu cywilnym sądami I instancji są sądy rejonowe oraz sądy okręgowe. Zgodnie z art. 17 Kodeksu postępowania cywilnego sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach o: o prawa niemajątkowe i łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe, oprócz spraw o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka, o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz o rozwiązanie przysposobienia o roszczenia wynikające z prawa prasowego o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa sto tysięcy złotych, a w postępowaniu w sprawach gospodarczych sto tysięcy złotych, oprócz spraw o alimenty, o naruszenie posiadania i o zniesienie wspólności majątkowej między małżonkami oraz spraw o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym o wydanie orzeczenia zastępującego uchwałę o podziale spółdzielni o uchylenie, stwierdzenie nieważności albo o ustalenie istnienia lub nieistnienia uchwał organów osób prawnych lub jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem o roszczenia wynikające z naruszenia praw przysługujących na mocy przepisów o ochronie danych osobowych. Zgodnie z art. 16 KPC sądy rejonowe rozpoznają wszystkie sprawy z wyjątkiem spraw, dla których zastrzeżona jest właściwość sądów okręgowych.

Jeżeli przy rozpoznawaniu sprawy w sądzie rejonowym powstanie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sąd ten może, na podstawie art. 18 KPC, przekazać sprawę do rozpoznania sądowi okręgowemu. Postanowienie o przekazaniu sprawy wymaga uzasadnienia. Sąd okręgowy może przed pierwszą rozprawą odmówić przyjęcia sprawy do rozpoznania i zwrócić sprawę sądowi rejonowemu, jeżeli uzna, że poważne wątpliwości nie zachodzą. Postanowienie zapada w składzie trzech sędziów i wymaga uzasadnienia. Ponowne przekazanie tej samej sprawy przez sąd rejonowy nie jest dopuszczalne.

Ponadto sąd okręgowy orzeka w sprawach własności intelektualnej w postępowaniu odrębnym (dotyczy to także zapobiegania i zwalczania nieuczciwej konkurencji, ochrony dóbr osobistych w zakresie, w jakim dotyczy ona wykorzystania dobra osobistego w celu indywidualizacji, reklamy lub promocji przedsiębiorcy, towarów lub usług, jak również ochrony dóbr osobistych w związku z działalnością naukową lub wynalazczą).

Postępowanie w sprawach z zakresu prawa osobowego oraz rodzinnego i opiekuńczego W postępowaniu tym sądami I instancji są sądy rejonowe i sądy okręgowe. Sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego dotyczących m.in.: ustalenia pochodzenia dziecka i roszczeń z tym związanych zaprzeczenia pochodzenia dziecka i ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa alimentów, zmiany orzeczenia w zakresie alimentów i ustalenia wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego zniesienia wspólności majątkowej między małżonkami zezwolenia na zawarcie związku małżeńskiego kobiecie niemającej ukończonych 18 lat zezwolenia na zawarcie związku małżeńskiego osobie chorej psychicznie lub niedorozwiniętej umysłowo ustanowienia opieki przysposobienia pozbawienia, zawieszenia, ograniczenie władzy rodzicielskiej i jej przywrócenia wydania dziecka zezwolenia na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka rozstrzygnięcia w istotnych sprawach dziecka w razie braku porozumienia między rodzicami ustalenia miejsca pobytu małoletniego ustalenia kontaktów z małoletnim zastosowania obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, zmiany orzeczenia w tym przedmiocie i ustania obowiązku leczenia odwykowego nakazania wypłacania wynagrodzenia za pracę do rąk drugiego małżonka umieszczenia w szpitalu psychiatrycznych bez zgody osoby chorej psychicznie lub z zaburzeniami psychicznymi umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Sąd okręgowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego oraz osobowego dotyczących: rozwodu separacji ustalenia nieistnienia małżeństwa unieważnienia małżeństwa ubezwłasnowolnienia.

Postępowanie w sprawach z zakresu prawa pracy i prawa ubezpieczeń społecznych W postępowaniu tym sądami I instancji są sądy rejonowe oraz sądy okręgowe. Zgodnie z art. 461 KPC sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji bez względu na wartość przedmiotu sporu w sprawach z zakresu prawa pracy o: ustalenie istnienia stosunku pracy uznanie bezskuteczności wypowiedzenia stosunku pracy przywrócenie do pracy przywrócenie poprzednich warunków pracy lub płacy oraz łącznie z nimi dochodzone roszczenia i o odszkodowanie w przypadku nieuzasadnionego lub naruszającego przepisy wypowiedzenia oraz rozwiązania stosunku pracy. Ponadto sądy te rozpoznają sprawy dotyczące kar porządkowych i świadectwa pracy oraz roszczenia z tym związane

Sądy rejonowe rozpatrują także inne sprawy z zakresu prawa pracy, które dotyczą roszczeń ze stosunku pracy lub z nim związanych, jeżeli wartość przedmiotu sporu w sprawach o prawa majątkowe nie przekracza 75 000 złotych. W przypadku większej wartości sprawę w pierwszej instancji rozpatrują sądy okręgowe.

Zgodnie z art. 4778 § 2 KPC. sąd rejonowy orzeka w pierwszej instancji w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych dotyczących: zasiłku chorobowego, wyrównawczego, opiekuńczego, macierzyńskiego oraz pogrzebowego świadczenia rehabilitacyjnego