thumb|300px|XVI-wieczny tryptyk flamandzki przedstawiający św. Szczepana, Bartłomieja Apostoła i Pawła z Tarsu Męczennicy wczesnochrześcijańscy – święci i błogosławieni Kościoła katolickiego i prawosławnego, którzy ponieśli męczeńską śmierć jako wyznawcy chrześcijaństwa.
Poniższy wykaz obejmuje postacie męczenników do czasu schizmy w 1054 roku. Dokładna ich liczba nie jest znana, stąd spis ten może być niekompletny, tym bardziej, iż obecnie wiarygodność wielu przekazów hagiograficznych wzbudza wątpliwości.
Kontekst historyczny W czasach cesarzy rzymskich chrześcijaństwo było religią rozwijającą się. Ze względu jednak na monoteistyczny charakter tej religii, jej dynamiczną ekspansję oraz odcinanie się od oficjalnych obrzędów, niektórzy z cesarzy, zwłaszcza ci upatrujący w rzymskiej mitologii uniwersalny rdzeń jedności państwa, wydawali edykty uderzające w chrześcijan. Tak stanowione prawo spowodowało powstanie kilku okresów prześladowań, nazywanych zwyczajowo od imion cesarzy wówczas panujących. Między głównymi okresami prześladowań chrześcijanie sporadycznie ponosili śmierć na podstawie praw ustanowionych wcześniej. W czasach prześladowań rzymskich niektórzy wcześni chrześcijanie uważali za niewłaściwe ukrywanie się przed zagrożeniem; uważali, że właśnie należy ujawnić się prześladowcom.
Henryk Pietras wymienia następujące powody prześladowań chrześcijan w pierwszych wiekach: nieskładanie ofiar bogom Cesarstwa – anarchiczna postawa chrześcijan chrześcijanie zmieniali obyczaje, co było niezrozumiałe dla pogan podejrzenia o kazirodztwo, dzieciobójstwo, itp. język Ewangelii wydawał się być prymitywny i obcy zdaniem Rzymian można się modlić jedynie wyuczonymi formułami, gdyż improwizacja ściągała gniew bogów idea Boga, który daje się zabić nie mieściła się w klasycznym kanonie nieśmiertelności bogów chrześcijanie uchodzili za żydowską sektęH. Pietras, Początki teologii Kościoła, Kraków 2007, s. 30-31.
W 313 wydany został Edykt mediolański, który gwarantował w Cesarstwie tolerancję religijną, w tym dla chrześcijan. Od tej pory, z wyjątkiem czasów panowania Licyniusza (od czasu konfliktu z Konstantynem w latach 320–324) i Juliana Apostaty (361–363), męczeństwa zdarzały się przede wszystkim w działalności misyjnej.
Męczennicy czasów apostolskich thumb|Męczeństwo św. Andrzeja (mal. Peter Paul Rubens, 1638) Wg chrześcijańskiej tradycji wszyscy apostołowie (oprócz Jana Ewangelisty) i niektórzy ich bezpośredni uczniowie zginęli śmiercią męczeńską. Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciSzczepan34JerozolimaukamienowanieJakub Większy Apostoł ok. 44Jerozolimaścięcie mieczemMateusz Ewangelistaok. 69Etiopiaścięcie Halabarda Jakub Mniejszy Apostoł ok. 62EgyptukrzyżowanieJakub, brat Pańskiok. 62ukamienowanieAndrzej Apostoł ok. 62-70Grecjaukrzyżowanie na krzyżu w kształcie litery XTomasz Apostołok. 67-72Indieprzebicie włóczniąMarek Ewangelistaok. 68Egypt AleksandriapobicieArchip Apostoł ok. 70zabicie nożamiBartłomiej Apostołok. 70Armeniaobdarcie ze skóry, ukrzyżowanie lub ścięcieFilemon i Appiaok. 70Juda Tadeusz Apostoł ok. 80Iran Persjapobicie pałkamiMaciej Apostołok. 80 Jerozolimaukamienowanie i ścięcieSzymon Apostołok. 80Persjaukrzyżowanie lub rozcięcie piłąFilip Apostoł ok. 81Hierapolisukrzyżowanie Karp z Berei I w.NikodemI w.
Okres prześladowań rzymskich thumb|Pochodnie Nerona (mal. Henryk Siemiradzki, 1882) Za panowania Nerona (54–68) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciPiotr Apostoł64 lub 67Rzymukrzyżowany głową w dółPaweł z Tarsu29 czerwca 67Rzymścięcie mieczemPaulin z Lukkiok. 67LukkaTorpes z Pizy68PizaścięcieAntypas z Pergamonuza Nerona lub Domicjana (81–96)Pergamonspalony w kotleGerwazy i Protazyza Nerona lub Dioklecjana (284–305)MediolanPerpetua, żona św. PiotraWaleria z Mediolanuza Nerona lub DioklecjanaMediolan
Za panowania Domicjana (81–96) thumb|Ostatnia modlitwa męczenników (mal. Jean-Léon Gérôme, 1883) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciDionizy Areopagita96AtenyścięcieEugeniusz96Toledo?Sebastiana z HerakleiHeraklea PontyjskaZenaida z TarsuTarsukamienowanie, wg innej wersji zmarła śmiercią naturalną
Za panowania Trajana (98–117) thumb|Na pożarcie lwom (mal. Gustave Surand, XIX w.) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciIgnacy Antiocheński107Rzympożarcie przez dzikie zwierzętaEwaryst, papież109Rzymnieznany, wg jednej z wersji ścięty
Za panowania Hadriana (117–138) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciMarcjan z Tortony117–120TortonaFaustyn i Jowita118–134BresciaścięcieOliwia z Brescii119BresciaSerapia126Rzymścięcie lub zachłostanieSabina126RzymKwiryn z Neuss≈130RzymścięcieBalbina Rzymska≈130Rzymwg innej wersji zmarła śmiercią naturalnąZofia z córkamiRzym
Za panowania Antonina Piusa (138–161) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciHygin, papież142Rzymnieznany, wg tradycji zmarł w więzieniuFelicyta z Rzymu160–165?Rzymścięta, legenda wzorowana na śmierci braci machabejskich
Za panowania Marka Aureliusza (161–180) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciWiktor z Damaszku161–180?Damaszekścięcie mieczemJustyn Męczennik165Rzymścięcie mieczemKarp z Tiatyry165 lub 251ścięcieMęczennicy z Lyonu Aleksander z Lyonu Blandyna z Lyonu Fotyn z Lyonu177Lugdunumzgładzeni na arenie (część), część zmarła w więzieniuSymforian z Autun178/180Augustodunumścięcie
Za panowania Septymiusza Sewera (193–211) thumb|Męczennicy w Koloseum (mal. Konstantin Fławicki, 1862) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciIreneusz z Lyonu202Lugdunumnieznany, męczennik wg tradycjiFelicyta z Kartaginy7 marca 203Tuniszabita na areniePerpetua z Kartaginy7 marca 203Tuniszabita na arenie
Za panowania Aleksandra Sewera (222–235) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciKalikst I, papież222Rzymnajprawdopodobniej zginął w zamieszkach, a nie śmiercią męczeńskąTacjana z Rzymu30 stycznia 226?RzymścięcieMartyna z Rzymu30 stycznia 226?Rzymścięcie; autentyczność postaci wątpliwaCecylia z Rzymu230?RzymścięcieWalerian230?Rzymścięcie
Za panowania Decjusza (249–251)
thumb|Męczennicy w katakumbach (mal. J.E. Lenepveu, 1855) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciApolonia z Aleksandrii249Aleksandriazabita przez pogański tłumSaturnin z Tuluzy249–251TuluzaLucjan i Marcjan250–251Nikomediaspalenie na stosieDonacjan i Rogacjan250NantesKonon z Magydas250Merkury z Cezarei250Cezarea KapadockaścięcieMiron z Kizyku250Pioniusz250SmyrnaTryfon z Kampsady250NiceaścięcieWiktoria z Sabiny250 lub ≈303Trebula w ItaliiAgata SycylijskaKataniarzucona na rozżarzone węgleKrzysztofnieznany; autentyczność postaci wątpliwa
Za panowania Waleriana (253–260) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciRufina i Sekunda257RzymPoncjusz z CimiezCimiezścięcieSykstus II, papieżRzymścięcieWawrzyniec z RzymuRzymspalony na żelaznym ruszcieCyprian z KartaginyKartaginaścięcie mieczemHalina z Koryntu258KoryntKwadrat, Dionizy, Cyprian, Anekt, Paweł i Krescencjusz258KoryntPolieuktMeliteneścięcieMarian i Jakub z NumidiiLambæsisścięcieKwadrat z UtykiUtykaEugenia Rzymskaok. 262RzymścięcieAgrypina
Za panowania Klaudiusza II Gockiego (268–270) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciPtolomeusz z NepiNepiścięcieRoman z NepiNepiścięcieWalenty z Terni14 lutego 269Rzymścięcie
Za panowania Aureliana (270–275) OsobaData śmierciMiejsceSposób śmierciBeata z Sens273 lub 277SensAgapit z Palestriny18 sierpnia 274PraenesteścięcieBenigny z DijonDijon
Za panowania Probusa (276–282) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciTrofim, Dorymedon i Sabacjusz276–282Antiochia Pizydyjska
Za panowania Dioklecjana (284–305) i Maksymiana (286–305) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciMaksymilian z Celei 284CeljeMaurycy i Legia Tebańskaok. 286 lub 290-304AgaunumścięcieKryspin i Kryspinianok. 286Teofryd z Saluzzook. 286CrissoloDefendente z Tebok. 286Agaunum lub MarsyliaścięcieKasjusz i Florencjusz oraz towarzyszepo 286ścięcie mieczemKonstancjusz i towarzyszepo 286Sawin z Hermopolis 287NilutopienieWiktor z Agaunumok. 287ścięcieSebastian ok. 288 Rzym przeszyty strzałamiRufina i Justaok. 287 lub 305SewillaścięcieKrystyna z Bolsenyok. 287–303Bolsenaprzeszyta strzałamiWiktor z Marsylii 21 lipca 287, 288 lub 290MarsyliaAdaukt i Feliks287 lub 303Dorota z Cezareiok. 288–300Cezareaścięcie mieczem; autentyczność postaci wątpliwaKrystyna i Kalistaok. 288–300Cezarea Kapadockaspalenie w beczce ze smołąSergiuszok. 290–303SyriaścięcieBakchusok. 290–303Barbalissus nad EufratemBonifacy z Tarsu14 maja 290ścięcie mieczemTyrsus, Palmacjusz i Bonifacyok. 291koło TrewiruścięcieZuzanna Rzymskaok. 295Rzymścięcie; autentyczność postaci wątpliwaOktawiusz i Adwentorok. 297 TurynścięcieSalwatorok. 297IvreiścięcieMarceli z Tangeru298 TangerścięcieMarcelin i Piotrok. 299RzymścięcieKatarzyna Aleksandryjskaok. 300ścięcie mieczemFakund i Prymitywok. 300–304ścięcie mieczemFeliks i Regulaok. 300ZurychścięcieWitalis i Agrykolaok. 300BoloniaAleksandra z Galacjiok. 300 lub 310koło Ankyryutopienie w grzęzawiskachAntonina z Nicei302spalenie lub utopienieJulian i Bazylissaok. 302 lub 313ścięcie mieczemKelsos i Marcjanillaok. 302 lub 311ścięcie mieczemAnastazy i Antoni ok. 302 lub 313ścięcie mieczemFilomenaok. 302ścięcie toporemMęczennicy z Nikomediiok. 302Antym z Nikomediilub NikomediaścięcieAchacy z Kapadocji303ścięcieJerzyLiddaścięcieAntym303ścięcieAleksanderBergamościęcieZofia i towarzyszeok. 303RzymNabor i Feliksok. 303Laus Pompeia (Lodi Vecchio)ścięcieWiktor (Afrykańczyk)ok. 303MediolanścięcieErazm z Formii (Elmo)ok. 303Fortunataok. 303Antonin z Piacenzyok. 303TravościęcieMałgorzata Antiocheńskaok. 303–305AntiochiaścięcieChryzogonok. 303AkwilejaścięcieSabinok. 303SpoletoCyrus i Jan303 lub 311 KanoposścięcieAfra z Augsburgaok. 304spalenieKosma i Damianok. 304ścięcieKwadrat z Anatoliiok. 304Kryspina z Numidii ścięcieEufemia z ChalcedonuChalcedonpożarcie przez dzikie zwierzętaWincenty z Saragossyok. 304ukrzyżowanie i pieczenie na ruszcieAnastazja z Dalmacjiok. 304SirmiumspalenieFlorianEnnsutopienieJustyna z Padwyok. 304PadwaścięcieEulalia z Méridyok. 304Méridaspalenie w piecuGereon z Koloniiok. 304 lub II poł. IV w.KoloniaAlban22 czerwca ok. 304VerulamiumścięciePankracyok. 304ścięcie mieczemAgnieszka Rzymiankaok. 304Rzymścięcie mieczemFeliks z Sewilliok. 304ProkopścięcieWiktoryn z Patawii 304Kasjan304Imolazamordowanie rylcem przez uczniówMęczennicy z Abiteny304Karthagozmarli z powodu odniesionych ran i głoduUlpian z Tyru 304 lub 306utopienieEupliuszścięcieŁucja z Syrakuzścięcie mieczemJanuary, Faust i Marcjalis 304Urszula z Kolonii i towarzyszkiok. 304 lub 451 Kolonia przeszyte strzalamiBarbaraok. 305Nikomediaścięcie mieczemCyriak Rzymianinok. 305ścięcieJulian z Tarsuok. 305utopienieArkadiusz z Mauretanii12 stycznia ok. 305ukrzyżowanieJanuary z BenewentuBenewentTrofim i Talusprzed 308LaodyceaukrzyżowanieTrofim i Teofil Klaudiusz, Nikostrat, Kastor i SymforianIV w.PanoniaTyburcjuszIV w.RzymKukufasBarcelonaścięcieAdrian i towarzysze III lub IV w.spalenie
Za panowania Galeriusza (305–311) i Maksymina Dai (305–313) Osoba(y)Data śmierciMiejsceSposób śmierciEdezjusz z Aleksandrii306utopienieApphianos306 utopienieTeodozja (Teodora) z Cezareiok. 307utopienie Eutropiusz i Kleonik3 marca ok. 308ukrzyżowanie Bazyliszek22 maja ok. 308ścięcie mieczemPamfil i towarzysze z Cezareiok. 310ścięcieZenobiusz z Sydonuok. 310Metody z Olimpu ok. 311ścięcie mieczemPiotr Balsamos-Apselamosok. 311ukrzyżowanie Piotr I Aleksandryjski25 listopada 311zabicie mieczemHezychiusz 25 listopada 311Aleksandriazabicie mieczemPachomiusz 25 listopada 311Aleksandriazabicie mieczemTeodor25 listopada 311Aleksandriazabicie mieczemLucjan z Antiochii312 Nikomediazagłodzenie lub ścięcieKlemens, biskup Ankaryok. 312ścięcie mieczemPatrycja z NikomediiIV w.
Po edykcie mediolańskim