8 Pułk Piechoty Legionów

thumb thumb|Twierdza w Brześciu zdobyta i obsadzona przez legionistów 8 pp Leg. po rozbiciu bolszewickiej 58 Dywizji Strzelców (FSRR) thumb|Pieczęć Wojskowego Urzędu Duszpasterskiego 8 pp Leg. używana w październiku 1920 zamiast pieczęci dowództwa pułku. 8 pułk piechoty Legionów (8 pp Leg.) – oddział piechoty Polskiej Siły Zbrojnej, Wojska Polskiego II RP i Armii Krajowej.

Pułk nawiązywał do tradycji bojowej 8 pułku piechoty Armii Księstwa Warszawskiego, którego dowódcą był płk Cyprian Godebski oraz legendy po wsławionym w bitwie pod Iganiami i Ostrołęką 8 pułku piechoty liniowej Wojska Polskiego Królestwa Kongresowego (1815–1831).

Zalążek jednostki formował się w Ostrowi Mazowieckiej w ramach Polskiej Siły Zbrojnej (Polnische Wehrmacht), począwszy od maja 1918. Nadano mu wówczas nazwę 2 pułku piechoty. 16 stycznia 1919 przemianowany został na 8 pułk piechoty Legionów. Pod tą nazwą występował do końca swojego istnienia – do października 1939. Podczas wojny z Ukraińcami torował sobie i innym polskim oddziałom drogę do broniącego się Lwowa. Skierowany pod Rawę Ruską, brał udział w walkach o: Skniłów, Magierów, Niemirów, Kulików, Stary Sambor, Stanisławów. Toczył walki nad Dniestrem i Zbruczem. Bronił też, na prośbę rządu łotewskiego, niepodległości tego kraju, zagrożonej inwazją sowiecką. W wojnie polsko-bolszewickiej od 16 maja do 26 września 1920 brał udział w walkach pod: Dokszycami, Pokostem, Żyżniewem, Cybulkami oraz w decydującej dla polskiego zwycięstwa bitwie nad Niemnem. Po zakończonej wojnie pułk powrócił do miejsca stałego pobytu – Lublina.

W 1926, w czasie przewrotu majowego w Warszawie, pułk wziął udział w walkach po stronie marszałka Józefa Piłsudskiego.

W kampanii wrześniowej był przydzielony do Armii Odwodowej „Prusy”. Uczestniczył w kilku znaczących bitwach: pod Iłżą, pod Krasnobrodem i II pod Tomaszowem Lubelskim. Po zakończeniu kampanii wrześniowej, na początku października 1939, 8 pp Leg. został rozwiązany przez dowódcę pułku – płk. Antoniego Cebulskiego.

Formowanie

Od lata 1917 do wiosny 1918 trwały w garnizonach w Ostrowi Mazowieckiej i Zegrzu prace organizacyjne i szkolenie, które doprowadziły 15 maja 1918 do sformowania 2 pułku piechoty. Początkowo I/2 pp i II/2 pp posiadały po cztery kompanie piechoty, zaś III/2 pp – trzy kompanie. 1 listopada 1918 poszczególne bataliony 1 pp skierowane zostały – do Krakowa (I – mjr Czesław Jarnuszkiewicz), do Lublina (II – mjr Mieczysław Smorawiński) oraz do Warszawy (III – kpt. Franciszek Kruk-Grzybowski). I/2 pp znalazł się w Krakowie 5 listopada. 7 listopada w Lublinie II/2 pp podporządkował się rządowi Ignacego Daszyńskiego. W Lublinie zorganizowano kompanię karabinów maszynowych oraz wydzielono 7 kompanię, która wysłana została w siedleckie. W jej miejsce sformowano nową kompanię z ochotników POW. III/2 pp brał w Warszawie udział w zajęciu Cytadeli, następnie do grudnia 1918 pełnił służbę wartowniczą. W tym czasie zorganizowane zostały 12 kompania oraz kompania karabinów maszynowych (która dopiero 1 stycznia 1919 otrzymała broń) – .

W związku z odtworzeniem pułków legionowych, 2 pułk piechoty, jako faktycznie młodszy, został na 16 stycznia 1919 przemianowany na 8 pp Legionów. Miało to miejsce, gdy oddział jeszcze jako 2 pułk piechoty walczył pod Lwowem, pod dowództwem Ferdynanda Zarzyckiego. On też otrzymał nominację na stanowisko dowódcy pułku. Na miasto garnizonowe, a zarazem miejsce docelowego stacjonowania, wyznaczony został dla 8 pułku piechoty Legionów Lublin. W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Lublinie.

Udział w wojnie polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej

Pułk brał udział w działaniach bojowych w czasie wojny z Ukraińcami oraz wojny z bolszewikami. I batalion pod dowództwem majora Czesława Jarnuszkiewicza, razem z batalionem podhalańskim, walczył pod wsią Tarło i Wołczuchami. Obsadził odcinek Niżankowice – Nowe Miasto, utrzymując tę pozycję do czasu połączenia się z resztą oddziału. II batalion, pełniący dotychczas służbę wartowniczą w Lublinie, 4 grudnia 1918 został wysłany na front pod Rawę Ruską, skąd część pododdziału – 5 i 6 kompania – wyruszyły wraz z grupą „Bug”, wchodzącą w skład Frontu Wołyńskiego, pod Lwów, gdzie uczestniczyły w walkach wraz ze stacjonującym tam wcześniej III batalionem.

Intensywne walki, toczone m.in. pod wsią Skniłów od 13 stycznia 1919, spowodowały wykrwawienie się 5 i 6 kompanii do tego stopnia, że z pozostających przy życiu żołnierzy uformowano jedną nową 9 kompanię, którą wcielono do równie zdziesiątkowanego III batalionu.

Do końca kwietnia 1919 pododdziały walczyły oddzielnie i staczały zwycięskie potyczki: pod Żółkwią – 9 marca 1919, pod Magierowem i Niemirowem – 12 marca 1919 oraz Bełzem. W tym okresie III batalion, skierowany do Warszawy, uczestniczył w rozbrajaniu Niemców. Zdobywał i zajmował Cytadelę Warszawską, a 3 stycznia 1919 wysłany pod Rawę Ruską, brał udział w odsieczy Lwowa. Atakował tam wojska ukraińskie pod Kulikowem, Skniłowem, a 16–17 marca 1919 pod Kozicami. W tym boju poległ dowódca batalionu Franciszek Kruk-Grzybowski. Po jego bohaterskiej śmierci dowództwo III baonu objął kpt. Zdzisław Maćkowski.

W pierwszych dniach maja 1919, w Nowym Mieście, nastąpiło połączenie wszystkich trzech batalionów. Pułk, uzupełniony poprzez wcielenie Batalionu Strzelców nr 4 i pięciu kompanii marszowych, wszedł w skład 3 Dywizji Piechoty Legionów generała Zielińskiego. W ramach organizacyjnych tej dywizji, razem z 7 pułkiem piechoty Legionów, tworzył V Brygadę Piechoty Legionów.

Pierwszy bój scalonego oddziału miał miejsce 15 maja 1919 nad Wołczą, następne – pod Starym Samborem oraz – 17 maja 1919 w okolicach wsi Schodnica. Postój w miejscowości Jezupol, który miał miejsce 13 czerwca, przerwała wiadomość o niespodziewanej kontrofensywie czortkowskiej wojsk ukraińskich na polskie pozycje.

Pułk wraz z 3 DP Leg. został w trybie natychmiastowym skierowany do walki. Stoczono zwycięskie bitwy pod Denysowem i Kupczyńcami w dniach 13–14 czerwca 1919. Podczas bitew często dochodziło do walki na bagnety. Pułk brał udział w obronie miasta Brzeżany od 17 do 21 czerwca 1919. Dalsze walki toczono, powstrzymując natarcie 24 czerwca 1919 na miejscowości: Janczyn, Wołkowo i Firlejów. Wzięto tam do niewoli ponad 200 jeńców. 10 lipca 1919 pułk dotarł – tocząc nieustanne potyczki i forsując rzekę Zbrucz – do Skierzyńca, a następnie skierowano oddział na tyły do Wilna, celem uzupełnienia zapasów amunicji, żywności i sprzętu. Po uzupełnieniach oddział wyruszył na front w kierunku rzeki Dźwiny.

W grudniu 1919 wraz z 3 DP Leg. – na prośbę rządu łotewskiego, postanowiono skierować 8 pp Leg. na Łotwę w celu obrony tego państwa przed nacierającą Armią Czerwoną. Pułk przebywał tam do 13 marca 1920, broniąc niepodległości młodej republiki. Po powrocie z Łotwy żołnierze dotarli w rejon Budsławia, w miejsce stacjonowania odwodu 1 Armii.

16 maja 1920 do stacjonującego w Budsławiu wojska dotarła alarmująca wiadomość o nadciągającej ofensywie bolszewickiej. W związku z tą informacją jednostka wyruszyła w kierunku rzeki Czernicy. Stoczono z czerwonoarmiejcami krwawą bitwę pod Dokszycami. Podczas walki – pomiędzy 17 a 27 maja 1920 poległo lub zostało rannych ponad 200 żołnierzy 8 pp Leg. Po zajęciu przez oddział odcinka Korytnica – Władyki mobilizowano siły do mającej rozpocząć się polskiej kontrofensywy. Biorąc udział w kontruderzeniu, stoczono szereg potyczek. 28 maja pod Pohostem, 30 maja pod Żyżniewem, 31 maja pod Cybulkami, 1 czerwca pod Kamionką i 3 czerwca pod Ostrowem. Pułk wraz ze swoją dywizją brał udział w tych walkach, tocząc zwycięskie boje aż do 3 czerwca 1920.

W czerwcu 3 DP Leg., a wraz z nią 8 pp Leg., zostały wysłane na Front Ukraiński w celu powstrzymania nacierającej Armii Konnej Budionnego. 19 czerwca, po dotarciu transportem kolejowym do Zwiahla, pułk został zmuszony do odwrotu przez kawalerię bolszewicką. 22 czerwca oddział dotarł do wsi Karpiówka i pełnił funkcję odwodu dywizji. 25 czerwca ponownie dotarł do Zwiahla, gdzie otrzymał zadanie opanowania przyczółka mostowego „Hulsk”. Tego zadania jednak nie zrealizował. Polski atak na przyczółek został odparty. Pułk wycofał się do Korca i obsadzał go 28 czerwca. Zanim zdołano wystarczająco ufortyfikować miasto, kawaleria Budionnego wdarła się w obronę, biorąc w niewolę grupę polskich żołnierzy wraz z dowódcą I batalionu kpt. Gustawem Świderskim. Jednostka po tej dotkliwej stracie wycofała się za rzekę Horyń do miasta Równe. 18 lipca pułk obsadził pozycje nad rzeką Styr, gdzie wraz z 7 pp Leg. – w dniach 19–20 lipca uczestniczył w obronie powierzonego odcinka.

Podczas przegrupowania wojsk przygotowujących się do bitwy o Warszawę, 5 sierpnia 1920, pułk wyruszył w kierunku Bugu, maszerując przez Włodzimierz Wołyński. W dniach 12–13 sierpnia jeden z batalionów uczestniczył w zwycięskiej bitwie o Hrubieszów. W kontrofensywie znad Wieprza pułk walczył wraz z całą 3 DP Leg., tocząc walki pod Włodawą, przeciwko 58 Dywizji Strzelców (RFSRR). Dywizję wroga rozbito, wzięto licznych jeńców i zdobyto sprzęt. I i II batalion zajął następnie forty twierdzy brzeskiej. Od 31 sierpnia pułk wyruszył poprzez Hajnówkę do Gródka i tu pozostał w odwodzie 3 DP Leg.

Po zakończonej polskim zwycięstwem bitwie warszawskiej, w obliczu bolszewickich planów ponownego ataku na Warszawę, Józef Piłsudski dokonał wyprzedzającego manewru, atakując na północnym odcinku frontu. Zdarzenie to zostało później nazwane bitwą nad Niemnem. 8 pp Leg., uczestniczył podczas tych zmagań, walcząc w składzie 3 DP Leg.

Bitwy z udziałem pułku w latach 1919–1920 Miejsca bitew i potyczek na szlaku bojowym 8 pp Leg. w latach 1919–1920: pod Rawą Ruską – 7 stycznia 1919 pod Żółkwią – 8 stycznia 1919 pod Kozicami – 17 lutego 1919 pod Kozicami – 17 marca 1919 pod Borkami Janowskimi – 30 kwietnia 1919 pod Brzeżanami – 19 czerwca 1919 nad Dźwiną – 15 listopada 1919 nad Czernicą – 18 maja 1920 pod Dokszycami – 20 maja 1920 pod Dołginowem – 25 maja 1920 pod Korcem – 27 czerwca 1920 pod Równem – 4 lipca 1920 pod Brzostowicą Wielką – 21 października 1920 nad Niemnem – (do 28 października 1920).

Podczas tych działań wojennych poległo 25 oficerów oraz 471 szeregowych i podoficerów. Rannych zostało 96 oficerów oraz 1112 szeregowych i podoficerów. Ich pamięci poświęcony został pomnik w formie kopca, wzniesiony w 1928 w Lublinie na terenie koszar pułku.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920mjr Władysław Bończa-Uzdowskisierż. Henryk Bałazyplut. Ignacy Bucholckpr. Jan Bolkowskiśp. por. Roman Cieślast. sierż. Leon Cymerpor. Seweryn Dawidkpr. Marian Dzikowskippor. Antoni Gankiewiczst. sierż. Michał Grochowskipor. Ignacy Hniłkośp. ppor. Jerzy Jordanpor. Jacek Jurapor. Józef Kösslerśp. st. szer. Zygmunt Kaletast. sierż. Józef Kamińskist. szer. Teodor Koblakpr. Adam Kościelakkpr. Stanisław Krzemieńśp. plut. Bolesław Legelśp. mjr Kazimierz Małkowskiśp. por. Roman Mańkowskiśp. szer. Wacław Marciniakśp. ppor. Franciszek Masłochappor. Tadeusz Woleńskiśp. por. Stanisław MitkiewiczNiezgoda Franciszek plut.Nowak Bolesław plut.Nowakowski Wacław sierż.Olszowski Zygmunt sierż.Panfil Antoni kpr.Sawicki Jan plut.ppor. Antoni SikorskiSmoliński Wacław pchor.Srokosz Piotr st. sierż.ppor. Marian StachelskiStrag Jan szer.kpt. Zygmunt SzafranowskiŚwiderski Gustaw kpt.ppor. Franciszek Tabaczyńskippor. Franciszek Mieczysław Targowskipor. Wilhelm Kazimierz Tippeppor. Jan Tupikowskisierż. Wacław Wilamowskikpt. Stanisław Wilczyńskikpt. Leon Winiarskippor. Wincenty Wnukppor. Stefan Wrońskippor. Stanisław Wróbelszer. Józef Zawalppor. Zbigniew Zieliński