thumb|upright=1.4|Mapa garnizonów wojskowych Monarchii Austro-Węgierskiej, 1898 thumb|upright|Naczelny dowódca do 1916 – cesarz Franciszek Józef I thumb|c.k piechota galicyjska i bośniacka, rok 1898 thumb|c.k. kawaleria około 1900 thumb|c.k. artyleria polowa około 1900 thumb|Koszary 45. pułku piechoty oraz batalionu Landwehry, widok z góry Aptekarki, Sanok, 1911-1912 thumb|Austro-węgierscy jeńcy wojenni w Karelii w 1915

thumb|Albatros D.III kompanii lotniczej Flik 41/J należący do asa Godwina Brumowskiego thumb|SMS „Tegetthoff”, okręt Austro-Węgierskiej Marynarki Wojennej thumb|upright|Pomnik Dobrego Wojaka Szwejka w Humenném thumb|Klamra pasa głównego – Armia Austro – Węgier Armia Austro-Węgier (albo Armia Monarchii Austro-Węgierskiej) (niem. Gemeinsame Armee, kaiserliche und königliche Armee, k.u.k. Armee, czyli cesarska i królewska armia; do 1867 pn. kaiserlich-königliche Armee, k.k. Armee, czyli cesarsko-królewska armia) – wspólne wojska monarchii austro-węgierskiej. Wchodziły w skład wojsk lądowych (Landstreitkräfte).

Cesarska i królewska armia (k.u.k. Armee) miała charakter armii ogólnopaństwowej („wspólnej” dla obu części Austro-Węgier). Obok niej istniały również formalnie niezależne: cesarsko-królewska Obrona Krajowa (k.k. Landwehr) dla Przedlitawii, królewsko-węgierska Obrona Krajowa (k.u. Honvédség) dla Zalitawii oraz Landsturm (mający charakter zbliżony do pospolitego ruszenia).

Obok lądowych sił zbrojnych istniała też cesarsko-królewska Marynarka Wojenna.

Podstawy prawne poboru Powszechny obowiązek służby wojskowej nakładała na obywateli „Ustawa wojskowa” (Wehrgesetz), wydana w 1868 r. Określała czas trwania służby na 3 lata w linii i 7 lat w rezerwie. Dwa lata w Landwehrze służyły osoby, które odbyły wcześniej służbę w armii stałej, pozostałe osoby 12 lat. Czas służby w rezerwie uzupełniającej to 10 lat. Według nowej ustawy z 1912 roku czas służby określono w następujący sposób: w armii lądowej: 2 lata w służbie czynnej, 10 lat w rezerwie uzupełniającej, 3 lata w linii i 7 lat w kawalerii i artylerii konnej; w marynarce wojennej: 4 lata w linii, 5 lat w rezerwie i 3 lata w obronie morskiej; w rezerwie uzupełniającej: 12 lat.

Poborem objęci byli mężczyźni między 19. a 50. rokiem życia, a w węgierskiej części do 55. roku życia.

W Austro-Węgrzech jeden żołnierz przypadał na 128 obywateli, podczas gdy we Francji – jeden na 65, a w Niemczech – jeden na 98. Zmobilizowana armia liczyła ok. 1,8 mln żołnierzy – dla porównania armia Rzeszy ok. 2,4 mln, a Rosji ok. 3,4 mln.

Poborowi kierowani byli zwykle do jednostek odległych od miejsc zamieszkania: na Bukowinę kierowano Polaków, Włochów i Niemców, do Tyrolu Ukraińców i Słowaków, do Lwowa Rumunów i CzechówW. Łazuga, "Kalkulować ... Polacy na szczytach c.k. monarchii, Poznań 2013, , s. 25-26.

Struktura organizacyjna W chwili wybuchu I wojny światowej całe terytorium Austro-Węgier było podzielone na 16 okręgów wojskowych, w których w lipcu i sierpniu 1914 zmobilizowano dowództwa 6 armii 18 korpusów (korpusy I-XVII i jedna Grupa Armijna), 50 dywizji piechoty, 19 brygad piechoty (poza składem dywizji), 5 brygad górskich (pozadywizyjnych), 14 brygad marszowych, 5 brygad pospolitego ruszenia i 11 dywizji kawalerii. We wrześniu 1914 powołano kolejnych 26 brygad pospolitego ruszenia.

W skład każdego zmobilizowanego korpusu wchodziły zazwyczaj dwie liniowe dywizje piechoty i jedna dywizja obrony krajowej (Landwehry lub Honvedu). Artylerię korpusu stanowił dwubateryjny dywizjon artylerii ciężkiej – 150 mm haubic z 8 działami. W skład korpusu wchodziły też: batalion saperów, oddziały łączności, kolumna drutów kolczastych oraz służby.

Dywizja piechoty składała się z 2 brygad piechoty, po 2 pułki każda; artylerii dywizyjnej, złożonej z 1 pułku armat 77 mm po 5 baterii i 1 dywizjonu haubic 104 mm po 2 baterie; 1 dywizjonu rozpoznawczego (2-3 szwadrony kawalerii); oddziału łączności; oddziału sanitarnego; parku amunicyjnego; kolumny zaopatrzeniowej; piekarni oraz taborów.

Dywizja kawalerii składała się również z 2 brygad po 2 pułki. Pułk kawalerii liczył 6 szwadronów. Każda dywizja kawalerii dysponowała dywizjonem artylerii konnej i pododdziałami karabinów maszynowych.

Podstawową jednostką terytorialną podległą Ministerstwu Wojny były Okręgi Komendy Korpusu – w 1914 było ich 16.

Najniższy szczebel terytorialnej organizacji wojska stanowiło 114 wojskowych okręgów uzupełnień. Spośród nich 102 były podporządkowane pułkom piechoty armii wspólnej, a po 4 należały do: jednostek bośniacko-hercegowińskich, pułków tyrolskich strzelców cesarskich oraz marynarki wojennej.

Austriacka artyleria liczyła około 2600 dział. Wydatki na armię stanowiły stale ok. 16% budżetu państwa.

Wojska łączności Wojska łączności, poza jednostkami wchodzącymi w skład dywizji piechoty i kawalerii oraz korpusów, składały się z batalionów telegraficznych na szczeblu armii i naczelnego dowództwa i z batalionów specjalnych. Łączność radiowa dopiero zaczynała się rozwijać; całe siły zbrojne dysponowały 11 radiostacjami.

K.u.k. Luftfahrtruppen – wojska lotnicze Wojska lotnicze, podobnie jak wojska łączności, stawiały dopiero pierwsze kroki. Pierwsze jednostki lotnicze zaczęto tworzyć w 1909. W 1914 istniały: jeden oddział sterowców wraz z obsługą techniczną, 15 kompanii lotniczych (Fliegerkompagnie, Flik) oraz jedna kompania i 12 oddziałów balonowych. Kompanie lotnicze liczyły po 106 ludzi i dysponowały łącznie 84 samolotami, których używano przede wszystkim do celów rozpoznania.

Wywiad Centralę służby wywiadowczej stanowiło Biuro Ewidencyjne (Evidenzbüro) Sztabu Generalnego w Wiedniu. Sam wywiad podlegał wydzielonej Grupie Wywiadu (Kundschafts-gruppe) w Biurze Ewidencyjnym.

Przy każdym dowództwie korpusu istniał Główny Ośrodek Wywiadowczy (Hauptkundschaftstelle – w skrócie HK-Stelle). Zwierzchnikiem z urzędu był szef sztabu korpusu. Na czele każdego ośrodka stał szef, którym był zazwyczaj oficer Sztabu Generalnego. W skład ośrodka wchodziło dwóch lub więcej oficerów; ponadto do współpracy przydzielano im funkcjonariuszy policji, żandarmerii, Straży Skarbowej, prokuratury oraz sędziego śledczego.

Na szczeblu powiatowym, w miarę potrzeby, szczególnie w rejonach przygranicznych, tworzone były ośrodki wywiadowcze niższego rzędu (K-Stelle).

Po wybuchu wojny utworzony został przy Naczelnym Dowództwie Armii (AOK) Oddział Informacyjny (Nachrichtenabteilung), któremu podlegały oddziały informacyjne przy dowództwach poszczególnych armii (Armeekommando) i grup operacyjnych (Armeegruppekommando). Przy niższych związkach taktycznych istniały oddziały zwiadowcze (Nachrichtendetachement).

Szkoły wojskowe W czasie pokoju armia dysponowała 24 tysiącami oficerów, będących absolwentami trzech Wyższych Szkół Wojskowych: Terezjańskiej Akademii Wojskowej (Theresianische Militärakademie) w Wiener Neustadt Wojskowej Akademii Technicznej (Technische Militärakademie) w Mödling Akademii Wojskowej Cesarzowej Ludwiki (Lodoviceum, Honvedakademia) w Budapeszcie

Aby dostać się do Akademii, należało albo zdać maturę, albo ukończyć Szkołę Kadetów Piechoty (takich szkół było 15), Szkołę Kadetów Kawalerii w Hranicach, Szkołę Kadetów Artylerii, albo też Szkołę Kadetów Wojsk Technicznych.

Działania zbrojne od 1867 – w wyniku klęski w wojnie z Prusami nastąpiły reformy państwowe. Powstała dualistyczna monarchia Austrii i Węgier. 1878 – w toku wojny rosyjsko-tureckiej Austria rozpoczęła zbrojną okupację Bośni i Hercegowiny. 1908 – miała miejsce aneksja Bośni i Hercegowiny. 1914 – Austro-Węgry przystąpiły do wojny światowej po stronie Niemiec. Okupowały tereny Królestwa Polskiego, gdzie ustanowione zostało m.in. Generalne Gubernatorstwo Lubelskie ze stolicą w Lublinie.

Rozwiązywanie problemów językowych

Każdy pułk miał na stałe przypisany okręg uzupełnień. Było to rozwiązanie praktyczne, ze względu na występowanie wielu narodowości. Językiem służbowym był zawsze niemiecki, poza tym obowiązywał węgierski w formacjach Honvedu oraz chorwacki w VI dystrykcie Honwedów. Regulaminy wojskowe drukowano w 3 powyższych językach, a w wersji skróconej w jeszcze kilku innych.

Oprócz tego istniał termin „język pułkowy” (Regimentsprache). Była to mieszanina różnych języków, w której prowadzono szkolenie żołnierzy, i która musiała być znana – przynajmniej częściowo – oficerom i podoficerom (każdy oficer zobowiązany był do jego poznania w ciągu 3 lat od promocji). Językiem pułkowym mógł stać się język, którym mówiło co najmniej 20% żołnierzy, przy tym musiał to być jeden z 10 oficjalnych języków monarchii. W 1910 132 jednostki były jednojęzyczne, 144 dwujęzyczne i 19 trójjęzycznych.

Stopnie wojskowe + Różne kolory materiału oraz guzików (poza generałami) są oznaczeniami różnych pułków. Piechota Kawaleria Artyleria Strzelcy polni Patki kołnierzowe Insygnia Strzelców Górskich Korpus szeregowychInfanterist /Honvéd (węg.)(Szeregowy) DragonerHusarUhlan Kanonier Jäger thumb|75px thumb|75pxGefreiter /Őrvezető (węg.)(Starszy szeregowy) Gefreiter VormeisterFőtűzer PatrouillenführerJárőrvezető thumb|75px thumb|75px Korpus podoficerówKorporal /Tizedes (węg.) /Desátník (cz.)(Kapral) Korporal Geschütz-Vormeister Unterjäger thumb|70px thumb|70pxZugsführer /Szakaszvezető (węg.)(Plutonowy) Zugsführer Zugsführer Zugsführer thumb|75px thumb|75pxFeldwebel /Őrmester (węg.)(Sierżant) Wachtmeister Feuerwerker Oberjäger thumb|75px thumb|75pxKadett-Feldwebel (Kadett) /Kadétőrmester (węg.)(Hadapród)(Sierżant-podchorąży, od 1908 Kadet) Kadett-Wachtmeister(Kadett) Kadett-Feuerwerker(Kadett) Kadett-Oberjäger(Kadett) thumb|75px thumb|75pxStabsfeldwebel /Törzsőrmester (węg.)(Starszy sierżant – oznaki do 1914) Stabswachtmeister Stabsfeuerwerker Stabsoberjäger thumb|75px thumb|75pxStabsfeldwebel /Törzsőrmester (węg.)(Starszy sierżant – oznaki po 1914) Stabswachtmeister Stabsfeuerwerker Stabsoberjäger thumb|75px thumb|75pxOffiziersstellvertreter (od 6 czerwca 1915) /Tiszthelyettes (węg.)(brak odpowiednika, dosł. zastępca oficera) Offiziersstellvertreter Offiziersstellvertreter Offiziersstellvertreter thumb|75px thumb|75pxKadett-OffiziersstellvertreterHadapród-Tiszthelyettes (węg.)(Podchorąży) (stopień nadawany do 1908 r.) Kadett-Offiziersstellvertreter Kadett-Offiziersstellvertreter Kadett-Offiziersstellvertreter thumb|75px thumb|75pxFähnrich /Zászlós (węg.)(Chorąży) (od 1908 – zastąpił podchorążych) Fähnrich Fähnrich Fähnrich thumb|75px thumb|75px Korpus oficerówLeutnant /Hadnagy (węg.)(Podporucznik) Leutnant Leutnant Leutnant thumb|75px thumb|75pxOberleutnant /Főhadnagy (węg.)(Porucznik) Oberleutnant Oberleutnant Oberleutnant thumb|75px thumb|75pxHauptmann /Százados (węg.)(Kapitan) Rittmeister Hauptmann Hauptmann thumb|75px thumb|75pxMajor /Őrnagy (węg.)(Major) Major Major Major thumb|75pxthumb|75pxOberstleutnant /Alezredes (węg.)(Podpułkownik) Oberstleutnant Oberstleutnant Oberstleutnant thumb|75px thumb|75pxOberst /Ezredes (węg.)(Pułkownik) Oberst Oberst Oberst thumb|75px thumb|75px GenerałowieGeneralmajor /Vezérőrnagy (węg.)(Generał brygady) thumb|75pxFeldmarschalleutnant /Altábornagy (węg.)(Generał dywizji) thumb|75pxGeneral der InfanterieGyalogsági tábornok (węg.)(Generał piechoty) General der KavallerieLovassági tábornok(Generał kawalerii) Feldzeugmeister /Táborszernagy(Generał artylerii) thumb|75pxGeneraloberst /Vezérezredes (węg.)(Generał armii) (od 1915) thumb|75pxFeldmarschall /Tábornagy (węg.)(Marszałek polny) thumb|75px

Niektóre mundury thumb|Rekonstruktorzy armii austro-węgierskiej podczas pogrzebu Ottona von Habsburga thumb|upright|Hełm austro-węgierskiego dragona

Opinie