Raoul Wallenberg (ur. 4 sierpnia 1912 w Kappsta w gminie Lidingö, zm. prawdopodobnie 1947 w ZSRR) – szwedzki architekt, przedsiębiorca i dyplomata. Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Honorowy obywatel Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz Izraela.
Życiorys Dzieciństwo i lata szkolne Urodził się w rodzinie szwedzkich bankierów i przemysłowców, jego ojcem był Raoul Oscar Wallenberg, oficer marynarki wojennej, zmarły na raka trzy miesiące przed narodzinami syna, a matką Maria „Maj” Sofia Wising. W latach 1931–1935 studiował architekturę na amerykańskim Uniwersytecie Michigan. Nauczył się tam trzech języków: angielskiego, niemieckiego i francuskiego. Po uzyskaniu dyplomu wrócił do Szwecji, jednak uprawnienia zdobyte w Stanach Zjednoczonych nie pozwalały mu pracować jako architekt w Szwecji.
Działalność zawodowa W 1936 rozpoczął działalność zawodową. Pracował w przedstawicielstwie handlowym w Kapsztadzie (ZPA) w firmie sprzedającej materiały budowlane, a następnie w oddziale holenderskiego banku w Hajfie, gdzie po raz pierwszy zetknął się z problematyką zbrodni nazistowskich popełnianych na Żydach.
Przez swojego wuja, Jacoba Wallenberga, Wallenberg poznał Kalmana Lauera – budapeszteńskiego Żyda, który prowadził firmę specjalizującą się w imporcie i eksporcie produktów spożywczych. W ciągu ośmiu miesięcy Wallenberg stał się jej współwłaścicielem i międzynarodowym dyrektorem. Jednocześnie przez ten czas poznawał historie Żydów z terenów okupowanych przez nazistów i niemiecką biurokrację, co w przyszłości pozwoliło mu na uratowanie wielu istnień ludzkich, 109, 15 czerwca 2012, s. 12. [dostęp 2018-05-21]..
Sekretarz ambasady szwedzkiej
Od zajęcia Węgier w marcu 1944 Niemcy w ciągu siedmiu tygodni eksterminowali niemal pół miliona Żydów węgierskich. W lipcu rząd w Sztokholmie przygotował Wallenberga do wyjazdu na Węgry. Gdy przybył do Budapesztu 9 lipca 1944 jako sekretarz szwedzkiej ambasady, pozostała tam około 250-tysięczna gmina żydowska, która w 1944 została zagrożona eksterminacją ze strony nazistów. Akcję finansowali Amerykanie. Ratunku poszukiwano w ambasadach państw neutralnych, które udzielały Żydom pomocy poprzez przyznawanie obywatelstwa i paszportów, gwarantujących nietykalność. Wallenberg, działając z ramienia powołanej przez Roosevelta Komisji do spraw Uchodźców Wojennych, wystawił szwedzkie paszporty dla mniej więcej dziesięciu tysięcy Żydów. Od 300 do 400 osób zatrudnił w ambasadzie szwedzkiej. Żydów umieszczał w domach objętych immunitetem. Wallenberg zbudował dla nich sieć kontaktową, zorganizował opiekę lekarską i dystrybucję żywności. Zadbał też o stworzenie dla Żydów domów dziecka i domów opieki dla starców. Działania prowadzone były także przez innych pracowników ambasady Szwecji. Działania Wallenberga, w połączeniu ze staraniami nuncjatury apostolskiej w Budapeszcie oraz Szwedzkiego Czerwonego Krzyża i Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża, doprowadziły do ocalenia około 100 tysięcy Żydów.
W styczniu 1945, kiedy Armia Czerwona była o krok od zdobycia Budapesztu, Wallenberg zamierzał przedostać się do Debreczyna. Chciał tam spotkać się z dowódcą frontu sowieckiego, marszałkiem Rodionem Malinowskim, a potem wrócić do Szwecji. Do Debreczyna nie dotarł. Po drodze Szweda wraz z kierowcą zatrzymali sowieccy żołnierze 13 stycznia 1945. Więzienie Ostatni raz był widziany 17 stycznia 1945, gdy został wywieziony przez żołnierzy, najprawdopodobniej na spotkanie z gen. Rodionem Malinowskim.
Według teorii węgierskiego historyka Krisztiána Ungváryego zarzut szpiegostwa był wyłącznie pretekstem, podczas gdy w rzeczywistości Wallenberga aresztowano, ponieważ posiadał wiedzę na temat zbrodni katyńskiej. Tę koncepcję za wiarygodną uznawali także historycy zachodni, między innymi Alex Kershaw. Szwed wiedział o zbrodni katyńskiej, ponieważ miał wgląd w materiał dowodowy prof. Ferenca Orsósa – węgierskiego lekarza, prezesa Węgierskiej Izby lekarskiej – który był członkiem Międzynarodowej Komisji Lekarskiej badającej w 1943 sowiecki mord w Katyniu. Orsós prowadził w Katyniu sekcje zwłok i przesłał do Budapesztu obszerną dokumentację zbrodni i nawet czaszkę jednego z oficerów wydobytą z dołów śmierci. Gdy Sowieci zajęli Budapeszt, materiały zarekwirowano, a za Orsósem wysłano listy gończe i specjalne komando egzekutorów z NKWD. Orsós schronił się w Zachodniej Europie. Sowieci w bezsilności postanowili wyeliminować wszystkich, którzy znali wyniki jego badań, w tym WallenbergaPiotr Zychowicz: Raoul Wallenberg, ofiara NKWD. rp.pl, 2012-08-04. [dostęp 2018-05-21]..
8 marca 1945 radzieckie radio podało fałszywą informację, że Wallenberg został zabity w drodze do Debreczyna przez niemieckich lub węgierskich faszystów.
Niewyjaśniona śmierć Po zaginięciu 17 stycznia 1945 najprawdopodobniej został osadzony w więzieniu na Łubiance. W 1957 Związek Radziecki opublikował dokument, zgodnie z którym Wallenberg zmarł 17 lipca 1947. W 1991 ujawniono dokumenty KGB, według których zmarł 23 lipca 1947. Mimo to, przez lata pojawiały się osoby osadzone na Łubiance, które twierdziły, że spotkały Wallenberga lub kontaktowały się z nim.
5 października 1981 Raoul Wallenberg uzyskał – dzięki zaangażowaniu kongresmena Toma Lantosa, Żyda, który zawdzięczał mu życie – honorowe obywatelstwo amerykańskie, a później także kanadyjskie (1985) oraz izraelskie (1986). Instytut Jad Waszem uhonorował go medalem Sprawiedliwy wśród Narodów ŚwiataRaoul Wallenberg – Jad Waszem ..
W 2016 roku Szwecja oficjalnie uznała Wallenberga za zmarłego i ustaliła 31 lipca 1952 jako datę śmierci.
Galeria
Zobacz też Grupa Ładosia Aristides de Sousa Mendes Chiune Sugihara
Przypisy
Bibliografia John Bierman, Saga o Raoulu Wallenbergu, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza, 1987. Sharon Linea, „Raoul Wallenberg – The Man Who Stopped Death”, The Jewish Publication Society, Philadelphia and Jerusalem 1993. Krystyna Pirogowicz, Co się stało z Raoulem Wallenbergiem? Losy zaginionego dyplomaty w świetle najnowszych badań, „Zapiski Historyczne”, t. LXXIII (2008), z. 1. Reader’s Digest, Wielkie zagadki przeszłości, Warszawa Reader’s Digest, 1996. Piotr Zychowicz, Jak zginął Sprawiedliwy, Rzeczpospolita z 6.02.2012 Donald Rayfield, Stalin i jego oprawcy, Warszawa 2009.
Linki zewnętrzne Susanne Berger: „Stuck In Neutral: The Reasons Behind Sweden’s Passivity In The Raoul Wallenberg Case”, 2005
Kategoria:Szwedzcy dyplomaci Kategoria:Szwedzcy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata Kategoria:Ofiary represji komunistycznych w Europie 1917–1991 Kategoria:Więźniowie radzieckich łagrów Kategoria:Więźniowie Lefortowa Kategoria:Więźniowie Łubianki Kategoria:Honorowi obywatele Stanów Zjednoczonych Kategoria:Honorowi obywatele Kanady Kategoria:Osoby upamiętnione w warszawskim Ogrodzie Sprawiedliwych Kategoria:Urodzeni w 1912 Kategoria:Zmarli w 1947 Kategoria:Honorowi obywatele Izraela