thumb|Georg Friedrich Händel, obraz autorstwa Balthasara Dennera (1727) Mesjasz (HWV 56) – oratorium skomponowane w 1741 roku przez Georga Friedricha Händla. Jest to najpopularniejsza kompozycja Händla, a słynny chór "Hallelujah" z tego oratorium zalicza się do jego najbardziej rozpoznawalnych kompozycji. Dzieło to przyniosło kompozytorowi światową sławę i niezmiennie w każdej epoce przyjmowane jest z zachwytem. Stawiane jest na równi z Pasją według św. Mateusza J.S. Bacha.
Mesjasz powstał w zaledwie dwa tygodnie, między 29 VIII a 14 IX 1741 roku, w czasie szczególnym dla kompozytora, kiedy to narosłe wokół Händla intrygi zniechęcały go do dalszego komponowania. Postanawiając opuścić na zawsze Anglię (w której dziś uważany jest za narodowego kompozytora), przyjął zaproszenie do Irlandii, na koncerty w Dublinie. Irlandczykom, w podziękowaniu za ofiarowaną gościnę, zadedykował nowe oratorium Mesjasz. Premiera odbyła się w Dublinie 13 kwietnia 1742 roku.
Już podczas próby generalnej irlandzcy krytycy zgodnie pisali, że jest to najdoskonalsza kompozycja wszech czasów. Ale sukces dubliński nie został powtórzony w Londynie, gdzie oratorium zostało wystawione pod zmienionym tytułem A sacred oratorio (1743). Początkowe niepowodzenie dzieła spowodowane było przede wszystkim kwestiami religijnymi (oratorium złożone z cytatów z Pisma Świętego wystawiane w operze przez zespół teatralny)Hogwood 2010, s. 220. Dopiero po roku 1750 Mesjasz został w Anglii przyjęty z aplauzem.
Tekst oratorium, złożony z 52 ogniw, jest zaczerpnięty z wersetów Pisma Świętego (głównie ksiąg prorockich Starego Testamentu, ale również z Nowego Testamentu). Ich wyboru i zestawienia dokonał Charles Jennens.
Dzieło podzielone jest na trzy części: pierwsza jest zapowiedzią przyjścia Mesjasza, druga opowiada o życiu, śmierci i zmartwychwstaniu Mesjasza, trzecia mówi o misji zbawienia ludzkości.
Wykonanie trudnej technicznie kompozycji wiązało się każdorazowo z trudnościami w dobraniu odpowiednich wykonawców. Dlatego niektóre fragmenty, w zależności od ich możliwości, były wielokrotnie zmieniane przez samego Händla, a później przez innych kompozytorów. W związku z tym powstało kilka wersji Mesjasza. Wśród nich jest opracowanie Wolfganga Amadeusa Mozarta oraz wersja Friedricha Chrysandra – biografa i znawcy muzyki Händla. Wersja Foundling Hospital z 1754 roku (przygotowana dla cyklu koncertów charytatywnych mających wspomóc The London Foundling Hospital) zalicza się do źródłowych partytur tego oratorium.
Najbardziej znanym fragmentem Mesjasza jest chór Hallelujah. Podczas jego wykonania obecny na koncercie król Jerzy II wstał z miejsca, a wraz z nim cała publiczność. Na pamiątkę tego zdarzenia tradycja ta została zachowana w Wielkiej Brytanii i kontynuowana jest w niektórych krajach europejskich (m.in. w Polsce).
Struktura dzieła Part I. Część pierwsza 1. Sinfony (instrumental)1 Sinfonia2. Recitativo (tenor):
Comfort ye My people, saith your God. Speak ye comfortably to Jerusalem, and cry unto her, that her warfare is accomplish'd, that her iniquity is pardon'd. The voice of him that crieth in the wilderness: Prepare ye the way of the Lord, make straight in the desert a highway for our God. /lsaiah 40:1-33. Aria (tenor):
Ev'ry valley shall be exalted, and ev'ry mountain and hill made low, the crooked straight and the rough places plain. /Isaiah 40:43.
Niech się podniosą wszystkie doliny, a wszystkie góry i wzgórza obniżą; równiną niechaj się staną urwiska, a strome zbocza niziną gładką. /Iz 40,44. Chorus:
And the glory of the Lord shall be revealed. And all flesh shall see it together, for the mouth of the Lord hath spoken it. /lsaiah 40:54.
Wtedy się chwała Pańska objawi, razem ją wszelkie ciało zobaczy, bo usta Pańskie to powiedziały». /Iz 40,5 5. Recitativo (bass):
Thus saith the Lord of Hosts: Yet once, a little while, and I will shake the heav'ns and the earth, the sea and the dry land, and I will shake all nations, and the desire of all nations shall come. /Haggai 2:6-7
The Lord, whom ye seek, shall suddenly come to His temple, ev'n the messenger of the Covenant, whom ye delight in; behold he shall come, saith the Lord of Hosts. /Malachi 3: 15.
Bo tak mówi Pan Zastępów: Jeszcze raz, [a jest to] jedna chwila, a Ja poruszę niebiosa i ziemię, morze i ląd. Poruszę wszystkie narody, tak że napłyną kosztowności wszystkich narodów. /Ag 2, 6-7
a potem nagle przybędzie do swej świątyni Pan, którego wy oczekujecie, i Anioł Przymierza, którego pragniecie. Oto nadejdzie, mówi Pan Zastępów. /Ml 3,16. Aria (alto):
But who may abide the day of His coming, and who shall stand when He appeareth? For he is like a refiner's fire. /Malachi 3:26.
Ale kto przetrwa dzień Jego nadejścia i kto się ostoi, gdy się ukaże? Albowiem On jest jak ogień złotnika. /Ml 3,27. Chorus:
And He shall purify the sons of Levi, that they may offer unto the Lord an offering in righteousness. /Malachl 3:37.
I oczyści synów Lewiego, (...) a wtedy będą składać Panu ofiary sprawiedliwe. /Ml 3,38. Recitativo (alto):
Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and shall call his name Emmanuel, "God with us". /Isaiah 7:14; Matt. 1:238.
Oto Dziewica pocznie i porodzi Syna, któremu nadadzą imię Emmanuel, to znaczy: "Bóg z nami". /Iz 7,14 Mt1,239. Aria (alto), Chorus:
O thou that tellest good tidings to Zion, get thee up into the high mountain, o thou that tellest good tidings to Jerusalem, lift up thy voice with strength, lift it up, be not afraid, say unto the cities of Judah: Behold your God! /lsaiah 40:9
Arise, shine for thy light is come, and the glory of the Lord is risen upon thee. /Isaiah 60: 19.
Wstąpże na wysoką górę, zwiastunko dobrej nowiny5 w Syjonie! Podnieś mocno twój głos, zwiastunko dobrej nowiny w Jeruzalem! Podnieś głos, nie bój się! Powiedz miastom judzkim: «Oto wasz Bóg!» /Iz 40,9
Powstań! Świeć, bo przyszło twe światło i chwała Pańska rozbłyska nad tobą. /Iz 60,110. Recitativo (bass):
For, behold, darkness shall cover the earth, and gross darkness the people: but the Lord shall arise upon thee, and His glory shall be seen upon thee. And the Gentiles shall come to thy light, and kings to the brightness of thy rising. /Isaiah 60:2-310.
Bo oto ciemność okrywa ziemię i gęsty mrok spowija ludy, a ponad tobą jaśnieje Pan, i Jego chwała jawi się nad tobą. I pójdą narody do twojego światła, królowie do blasku twojego wschodu. /Iz 60,2-311. Aria (bass):
The people that walked in darkness have seen a great light. And they that dwell in the land of the shadow of death, upon them hath the light shined. /Isaiah 9:111.
Naród kroczący w ciemnościach ujrzał światłość wielką; nad mieszkańcami kraju mroków światło zabłysło. / Iz 9,112. Chorus:
For unto us a Child is born, unto us a Son is given, and the government shall be upon His shoulder, and His Name shall be called: Wonderful, Counsellor, The Mighty God, The Everlasting Father, The Prince of Peace! /lsaiah 9:512.
Albowiem Dziecię nam się narodziło, Syn został nam dany, na Jego barkach spoczęła władza. Nazwano Go imieniem: Przedziwny Doradca, Bóg Mocny, Odwieczny Ojciec, Książę Pokoju! /Iz 9,513. Pifa (Pastoral Symphony, instrumental)13 Pifa14a. Recitativo (soprano):
There were shepherds abiding in the field, keeping watch over their flocks by night. /Luke 2:8
14b. And Io, the angel of the Lord carne upon them and the glory of the Lord shone round about them and they were sore afraid. /Luke 2:9
15. And the angel said unto them: Fear not; for behold, I bring you good tidings of great joy, which shall be to all people. For unto you is born this day, in the city of David, a Saviour, which is Christ the Lord. /Luke 2: 10-11
16. And suddenly there was with the angel a multitude of the heav'nly host, praising God and saying: /Luke 2:1314a.
W tej samej okolicy przebywali w polu pasterze i trzymali straż nocną nad swoją trzodą. /Łk 2,8
14b. Naraz stanął przy nich anioł Pański i chwała Pańska zewsząd ich oświeciła, tak że bardzo się przestraszyli. /Łk 2,9
15. Lecz anioł rzekł do nich: «Nie bójcie się! Oto zwiastuję wam radość wielką, która będzie udziałem całego narodu: dziś w mieście Dawida narodził się wam Zbawiciel, którym jest Mesjasz, Pan. /Łk 2,10-11
16. I nagle przyłączyło się do anioła mnóstwo zastępów niebieskich, które wielbiły Boga słowami: /Łk 2,1317. Chorus:
Glory to God in the highest, and peace on earth, goodwill towards men! /Luke 2:1417.
«Chwała Bogu na wysokościach, a na ziemi pokój ludziom Jego upodobania» /Łk 2,1418. Aria (soprano):
Rejoice greatly, O daughter of Zion, Shout, O daughter of Jerusalem, behold, thy King cometh unto thee. [He is the righteous Saviour], and He shall speak peace unto the heathen. /Zechariah 9:9-1018.
Raduj się wielce, Córo Syjonu, wołaj radośnie, Córo Jeruzalem! Oto Król twój idzie do ciebie (...). [On jest sprawiedliwym Zbawicielem, który (...)pokój ludom obwieści. /Za 9,9-1019. Recitativo (alto):
Then shall the eyes of the blind be open'd, and the ears of the deaf unstopped; then shall the lame man leap as a hart, and the tongue of the dumb shall sing. /Isaiah 35 : 5-619.
Wtedy przejrzą oczy niewidomych i uszy głuchych się otworzą. Wtedy chromy wyskoczy jak jeleń i język niemych wesoło krzyknie. /Iz 35,5-620. Duetto (soprano, alto):
He shall feed His flock like a shepherd, and He shall gather the lambs with His arm; and carry them in His bosom, and gently lead those that are with young. /lsaiah 40 : 11
Come unto him all ye that labour and are heavy laden, and He will give you rest. Take his yoke upon you, and learn of Him, for He is meek and lowly of heart, and ye shall find rest unto your souls. /Matthew 11: 28-2920.
Podobnie jak pasterz pasie On swą trzodę, gromadzi [ją] swoim ramieniem, jagnięta nosi na swej piersi, owce karmiące prowadzi łagodnie. /Iz 40,11
Przyjdźcie do Mnie wszyscy, którzy utrudzeni i obciążeni jesteście, a Ja was pokrzepię. Weźcie moje jarzmo na siebie i uczcie się ode Mnie, bo jestem cichy i pokorny sercem, a znajdziecie ukojenie dla dusz waszych. /Mt 11,28-2921. Chorus:
His yoke is easy and his burden is light. /Matthew 11:3021.
Albowiem jarzmo moje jest słodkie, a moje brzemię lekkie». /Mt 11,30
Part II. Część druga 22. Chorus
Behold the Lamb of God, that taketh away the sin of the world. /John 1:2922.
Oto Baranek Boży, który gładzi grzech świata. /J 1,2923. Aria (alto)
He was despised and rejected of men, a man of sorrows, and acquainted with grief. /lsaiah 53 :3
He gave His back to the smiters, and His cheeks to them that plucked off the hair: He hid not His face from shame and spitting. /lsaiah 50:623.
Wzgardzony i odepchnięty przez ludzi, Mąż boleści, oswojony z cierpieniem. /Iz 53,3
Podał grzbiet swój bijącym i policzki swe rwącym Mu brodę. Nie zasłonił swej twarzy przed zniewagami i opluciem. /Iz 50,624. Chorus
Surely He hath borne our griefs and carried our sorrows; He was wounded for our transgressions, He was bruised for our iniquities; the chastisement of our peace was upon him. /lsaiah 53:424.
Lecz On się obarczył naszym cierpieniem, On dźwigał nasze boleści, a myśmy Go za skazańca uznali, chłostanego przez Boga i zdeptanego. Lecz On był przebity za nasze grzechy, zdruzgotany za nasze winy. Spadła Nań chłosta zbawienna dla nas. /Iz 53,4-525. Chorus
And with His stripes we are healed. /Isaiah 53 :525.
A w Jego ranach jest nasze zdrowie. /Iz 53,526. Chorus
All we like sheep have gone astray, we have turned ev'ry one to his own way; and the Lord hath laid on Him the iniquity of us all. /Isaiah 53 :626.
Wszyscyśmy pobłądzili jak owce, każdy z nas się obrócił ku własnej drodze, a Pan zwalił na Niego winy nas wszystkich. /Iz 53,627. Recitativo (tenor)
All they that see Him, laugh Him to scorn: they shoot out their lips, and shake their heads, saying: /Psalm 22 :827.
Szydzili z niego wszyscy, którzy na niego patrzyli, rozwierali wargi, potrząsali głową: /Ps 22,828.Chorus