Garlica maoryska, gołąb maoryski, kereru (Hemiphaga novaeseelandiae) – gatunek ptaka z rodziny gołębiowatych (Columbidae). Jest rodzimym i endemicznym gołębiem Nowej Zelandii.
Garlica maoryska należy do podrodziny treronów, żyjących w Afryce, Azji Południowej, Południowo-Wschodniej i Wschodniej oraz Australii i Oceanii, w tym w Nowej Zelandii. Gatunek należy do rodzaju Hemiphaga – początkowo monotypowego, do którego od niedawna zalicza się także garlicę szarorzytną (Hemiphaga chathamensis), uważaną wcześniej za podgatunek garlicy maoryskiej.
Pomimo że gatunek nie jest bezpośrednio zagrożony wyginięciem ze względu na liczbę osobników i szerokie rozprzestrzenienie populacji (aczkolwiek od początku osadnictwa europejskiego na wyspach liczebność populacji tego ptaka znacząco spadła), w Nowej Zelandii powołano Kereru Discovery Project – program mający na celu jego propagowanie i ochronę.
Ptak ten charakteryzuje się dużymi, jak na gołębia, rozmiarami – dorosłe osobniki mogą dorastać do 50 cm i ważyć do 795 g. Upierzony jest dwubarwnie – piersi i brzuch białe, reszta ciała – zielono-purpurowa.
Kereru, podobnie jak inne gatunki rodzimych ptaków, historycznie była ważna dla Maorysów, rdzennej ludności Nowej Zelandii i jest widoczna w wielu tradycyjnych legendach i folklorze.
Systematyka Garlica maoryska jest jednym z dwóch przedstawicieli rodzaju Hemiphaga, występującego endemicznie w Nowej Zelandii (wraz z Wyspą Stewart), na Wyspach Chatham (terytorium zależne Nowej Zelandii) oraz na Wyspie Norfolk (terytorium zależne Australii). Jednak niedawne odkrycia kości gatunku z tego rodzaju na wyspie Raoul (Wyspy Kermadec) – leżącej ok. 1000 km na północno-północny wschód od Wyspy Północnej – poszerzają zasięg jego występowania przynajmniej o tę wyspę. Izolacja rodzaju Hemiphaga w archipelagu Nowej Zelandii nastąpiła prawdopodobnie w neogenie (od środkowego do późnego trzeciorzędu).
thumb|left|Garlica maoryska lądująca na drzewie
Garlica maoryska została opisana w 1783 w 2. tomie publikacji Johna Lathama pt. A General Synopsis of Birds pod angielską nazwą New-Zealand Pigeon. Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789 w 13. wydaniu linneuszowskiego Systema Naturae, umieszczając go w rodzaju Columba jako Columba novae Seelandiae. Holotyp nieznany – Gmelin opisał gatunek na podstawie publikacji Lathama oraz prawdopodobnie rysunku Johanna Georga Forstera sporządzonego w 1773 przypuszczalnie w zatoce Dusky Sound (rysunek znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Londynie pod numerem katalogowym – 137 BMNH (NHM 5137) jako „Columba argetraea Forst”). W 1854 Karol Lucjan Bonaparte wydzielił i opisał naukowo rodzaj Hemiphaga, wyznaczając garlicę maoryską na jego gatunek typowy.
Podgatunki Współcześnie wyróżnia się dwa podgatunki garlicy maoryskiej – żyjący obecnie na większości obszarów Nowej Zelandii Hemiphaga novaeseelandiae novaeseelandiae oraz wymarły, słabo poznany, występujący niegdyś endemicznie na Wyspie Norfolk Hemiphaga novaeseelandiae spadicea. Takson spadicea opisał w 1801 John Latham jako odrębny gatunek o nazwie Columba spadicea. Znane są jego dwa okazy (z czego do dzisiaj przetrwał tylko jeden) z Muzeum Historii Naturalnej w Tring. Informacje na temat daty wymarcia podgatunku spadicea są sprzeczne; część autorów podaje, że wymarł pod koniec pierwszej połowy XIX w., według innych źródeł ostatni raz osobnika tego podgatunku odnotowano w 1900. Podgatunki różniły się barwą i szczegółami anatomicznymi.
Wyróżniane podgatunkigarlica maoryska (H. novaeseelandiae novaeseelandiae)Podgatunek nominatywny. Wyspa Północna, Wyspa Południowa, Wyspa Stewart i mniejsze przybrzeżne wyspy Nowej Zelandii, np.: Wyspa Kapitigarlica pacyficzna (H. novaeseelandiae spadicea)Wyspa Norfolk
thumb|Wymarła garlica pacyficzna (H. n. spadicea)
Dawniej wyróżniano także trzeci podgatunek, żyjący na Wyspach Chatham Hemiphaga novaeseelandiae chathamensis, ale w 2001 zaproponowano, aby wyodrębnić go do osobnego gatunku – garlicy szarorzytnej (Hemiphaga chathamensis), gdyż (zdaniem autorów propozycji) różni się znacznie od podgatunku z dwóch wysp głównych, szczególnie wielkością ciała i barwą upierzenia. Początkowo autorzy spoza Nowej Zelandii nadal traktowali ten takson jako podgatunek H. novaeseelandiae, ale obecnie (2025) jest on powszechnie uznawany za odrębny gatunek, tym samym rodzaj Hemiphaga nie jest już rodzajem monotypowym i liczy dwa gatunki.
Etymologia nazwy naukowej i polskiej Polska nazwa zwyczajowa gatunku nawiązuje do Maorysów – ludu zamieszkującego obszar jego występowania – Nową Zelandię. Od nazwy tego kraju pochodzi z kolei naukowa nazwa gatunkowa – novaeseelandiae oraz angielska nazwa zwyczajowa – New Zealand Pigeon, co znaczy gołąb nowozelandzki. Maoryska nazwa gatunku to Kererū (lub też Keruru), funkcjonuje na Wyspie Południowej i na przeważającej części Wyspy Północnej. Inne maoryskie nazwy to Kūkupa (w części Wyspy Północnej) i Kūkū (region Northland). Garlica maoryska jest również powszechnie zwana gołębiem leśnymAng.: wood pigeon – podobnie jak gołąb grzywacz (Columba palumbus), którego angielska nazwa brzmi również Wood Pigeon, a który jest członkiem zupełnie innego rodzaju..
Charakterystyka Morfologia thumb|Zbliżenie głowy – dobrze widoczne iryzujące pióra. Wyspa Kapiti
Pod względem anatomicznym zwierzę wykazuje cechy typowego gołębia: posiada małą głowę, prosty dziób i luźno połączone pióra. Wykazuje także typowe dla gołębi zachowania, takie jak picie przez ssanie wody, walki za pomocą skrzydeł, muskanie piór podczas zalotów. Nie występuje wyraźny dymorfizm płciowy.
Garlice maoryskie to jedne z największych ptaków z rodziny gołębiowatych. Osiągają długość ciała 46–50 cm, masę 510–795 g i rozpiętość skrzydeł około 75 cm. Głowa, skrzydła i podgardle są zazwyczaj lśniące, zielono-purpurowe, zwykle z brązowym odcieniem. Pierś jest zwykle biała, dziób czerwony z pomarańczowym końcem, nogi i oczy czerwone. Młode mają krótszy od dorosłych ogon oraz podobne ubarwienie, zwykle jaśniejsze z matowymi barwami na dziobie, oczach i stopach. W okresie gniazdowania oczy, pierścienie wokół oczu, dziób oraz nogi stają się purpurowe. Wymarły podgatunek spadicea miał charakterystyczny kasztanowy płaszcz, wyraźnie oddzielony od miedziano-zielonego tyłu szyi, a także kombinację białych pokryw podogonowych i podskrzydłowych.
Głos Garlice maoryskie zazwyczaj milczą. Sporadycznie wydają pojedyncze, miękkie dźwięki kuu, a ich skrzydła podczas lotu wydają charakterystyczny, szeleszczący odgłos.
Występowanie Hemiphaga novaeseelandiae jest nadrzewnym gołębiem występującym w całej Nowej Zelandii – od regionu Northland po Wyspę Stewart, głównie w pasie zachodnich wybrzeży oraz w regionie Otago, w rejonie miasta Christchurch oraz w wąskim pasie północno-wschodniego wybrzeża Wyspy Południowej. Zasiedla wszystkie lasy, zarówno przybrzeżne, jak i górskie oraz często busz, tereny rolnicze, a także – coraz częściej – miejskie parki i ogrody. Pierwotnie występował on także na Wyspie Norfolk, lecz został tam wytępiony w XIX w.
Garlica maoryska prowadzi osiadły tryb życia, przy czym powierzchnia, do której ograniczone są niektóre osobniki może nie przekraczać 1–2 ha (dotyczy to wybrzeży). Wyjątki zdarzają się w regionach, gdzie roślinność nie owocuje przez cały rok i ptaki te zmuszone są podejmować niewielkie sezonowe wędrówki w poszukiwaniu pokarmu.
Z reguły ptaki te żyją samotnie, dobierając się w pary przed okresem rozrodczym, lecz spotykane są również w stadach liczących nawet do 40 osobników.
Pożywienie thumb|left|Owoce drzewa Eriobotrya japonica – przykład obcej rośliny, na której chętnie żeruje garlica maoryska
thumb|Drzewo Dacrycarpus dacrydioides – przykład rodzimej rośliny, stanowiącej pożywienie dla garlicy
Garlice maoryskie, podobnie jak inni przedstawiciele podrodziny, do której należą, żywią się głównie owocami, w tym przede wszystkim pestkowcami. Podstawowy element ich diety stanowią owoce zerwane z rosnących w lasach drzew. Spełniają ważną rolę w ekosystemie, gdyż są jedynymi ptakami zdolnymi do zjedzenia największych rodzimych owoców (o średnicy powyżej 12 mm), takich jak rosnące na drzewach z gatunku Beilschmiedia tarairi i w ten sposób rozprowadzając nasiona. Szacuje się, że w ten sposób ptaki te przyczyniają się do rozprzestrzeniania się co najmniej 70 gatunków roślin. Poza owocami garlice maoryskie jedzą także liście i pąki, zwłaszcza roślin bogatych w azot, który jest szczególnie potrzebny samicom w okresie rozrodczym. Preferują zwłaszcza liście sprowadzonej przez człowieka do Nowej Zelandii śliwy domowej (Prunus domestica).
Garlica maoryska żeruje na wielu gatunkach tropikalnych roślin, wliczając gatunki z rodziny wawrzynowatych (Lauraceae) i arekowatych (Arecaceae), ale ptaki żyjące w nowozelandzkich lasach klimatu umiarkowanego żerują także na gatunkach zastrzalinowatych (Podocarpaceae), uważanych za występujące na tych terenach od czasów, gdy tworzyły one superkontynent Gondwanę, takich jak Prumnopitys ferruginea i Dacrycarpus dacrydioides.
Do rodzimych gatunków roślin stanowiących główny pokarm garlicy maoryskiej należą między innymi: (W nawiasach podano lokalne nazwy maoryskie): Sophora microphylla (KowhaiCo w języku maoryskim znaczy: kolor żółty.), Schefflera digitata (Patē lub Patatē), Macropiper excelsum (Kawakawa), Corynocarpus laevigatus (KarakaCo w języku maoryskim znaczy: kolor pomarańczowy.), Cordyline australis (Tī rākau lub Tī kōuka), Rhopalostylis sapida (Nikau), Beilschmiedia tarairi (Taraire), Beilschmiedia tawa (Tawa), Vitex lucens (Puriri).
Ptaki żerują też chętnie na gatunkach roślin introdukowanych – azjatyckiego drzewa Eriobotrya japonica oraz Chamaecytisus palmensis z Wysp Kanaryjskich.
Rozród Rozmnażanie garlicy maoryskiej generalnie zależy od występowania dojrzałych owoców, co jest związane z porą roku, warunkami atmosferycznymi i lokalizacją.
Występowanie większości tropikalnych gatunków drzew, owocujących przez cały rok, ograniczone jest do ciepłej, północnej połowy Wyspy Północnej i gołębie z tej części wyspy mogą gniazdować o każdej porze roku z wyjątkiem okresu pierzenia, który trwa od marca do maja, pod warunkiem, że dostępne są owoce. W południowej części Nowej Zelandii, gdzie tropikalnych drzew jest mniej, ptak rozmnaża się zwykle od października (wczesna wiosna) do kwietnia (późne lato), znów zależnie od dostępności owoców.
Okres, w którym następuje dobieranie się w pary i zaloty godowe, rozpocząć się może nawet na dwa miesiące przed budowaniem gniazda. Zachowanie godowe jest bardzo zróżnicowane. Ptaki te wznoszą się do góry z głośnymi, głębokimi i coraz to mocniejszymi uderzeniami skrzydeł, zastygając tak przez chwilę, po czym opadają pionowo w dół z rozłożonymi skrzydłami i ogonem, odsłaniając jednocześnie białe upierzenie brzucha.
Garlica maoryska gniazduje na drzewach. Samica składa pojedyncze jajo w płytkim, niskiej jakości gnieździe zbudowanym z kilku zebranych razem gałązek. Pisklę wykluwa się po 28–30 dniach, po kolejnych 36 jest w pełni opierzone. W okresie pierzenia młode osiąga masę około 400 g. Młode karmione są przeważnie tylko 2–3 razy dziennie, początkowo ptasim mleczkiem, a z czasem do ich diety dodawane są porcje zwracanego pokarmu. W ten sposób młode karmione są przez oboje rodziców (przeważnie przez samca) przynajmniej przez tydzień od opuszczenia gniazda. Zarówno wysiadywaniem jaja, jak i opieką nad pisklęciem zajmują się oboje rodzice. Jeśli owoców jest pod dostatkiem, para może wyprowadzić kilka lęgów w ciągu jednego sezonu.
Status, zagrożenia i ochrona W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (IUCN) garlica maoryska od 2022 klasyfikowana jest jako gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern); wcześniej uznawano ją za gatunek bliski zagrożenia (NT, Near Threatened).